Suâl: Ehâdîs‑i şerîfede denilmiştir ki: “Bazı ehl‑i Cennet’e, dünya kadar bir yer veriliyor, yüzbinler kasır, yüzbinler hûri ihsân ediliyor.” Bir tek adama bu kadar şeylerin ne lüzumu var, ne ihtiyacı var, nasıl olabilir ve ne demektir?

Elcevab: Eğer insan, yalnız câmid bir vücûd olsaydı veyâhut yalnız mideden ibaret nebâtî bir mahlûk olsaydı veyâhut yalnız mukayyed, ağır ve muvakkat ve basit bir zât‑ı cismâniye ve bir cism‑i hayvanîden ibaret olsaydı; öyle çok kasırlara, çok hûrilere lâyık ve mâlik olmazdı.

Fakat insan öyle câmi' bir mu'cize‑i kudrettir ki; hattâ şu dünya‑yı fânîde, şu kısa bir ömürde, şu inkişaf etmemiş bazı letâifinin ihtiyacı cihetiyle bütün dünyanın saltanatı, serveti ve lezâizi verilse belki hırsı tok olmayacaktır.

Hâlbuki ebedî bir dâr‑ı saâdette, nihâyetsiz isti'dâda mâlik, nihâyetsiz ihtiyaçlar lisânıyla nihâyetsiz arzular eliyle, nihâyetsiz bir rahmetin kapısını çalan bir insan, elbette ehâdîste beyân olunan ihsânat‑ı İlâhiye’ye mazhariyeti ma'kuldür ve haktır ve hakikattir. Ve şu hakikat‑i ulviyeye bir temsîl dûrbîniyle rasad edeceğiz. Şöyle ki:

Bu dere bahçesi gibi, (Hâşiye) şu Barla bağ ve bahçelerinin herbirinin ayrı ayrı mâliki bulunduğu hâlde, Barla’da gıdâsı itibariyle ancak bir avuç yeme mâlik olan herbir kuş, herbir serçe, herbir arı; “Bütün Barla’nın bağ ve bostanları, benim nüzhetgâhım ve seyrangâhımdır.” diyebilir. Barla’yı zaptedip dâire‑i mülküne dâhil eder. Başkalarının iştirâki onun bu hükmünü bozmaz.

Hem, insan olan bir insan diyebilir ki: “Benim Hàlık’ım, bu dünyayı bana hâne yapmış; güneş benim bir lambamdır; yıldızlar benim elektriklerimdir; yeryüzü çiçekli‑miçekli halılarla serilmiş benim bir beşiğimdir.” der, Allah’a şükreder. Sâir mahlûkatın iştirâki, onun bu hükmünü nakzetmez. Bil'akis, mahlûkat onun hânesini tezyîn eder, hânenin müzeyyenâtı hükmünde kalırlar.

Acaba bu daracık dünyada insan, insaniyet itibariyle, hattâ bir kuş dahi, böyle bir dâire‑i azîmede, bir nev'i tasarruf da'vâ etse, cesîm bir ni'mete mazhar olsa; geniş ve ebedî bir dâr‑ı saâdette, ona beşyüz senelik bir mesâfede bir mülk ihsân etmek, nasıl istib'âd edilebilir?

Hem nasıl ki şu kesâfetli, karanlıklı dar dünyada, güneşin pek çok âyinelerde bir ânda aynen bulunması gibi; öyle de, nurânî bir zât, bir ânda çok yerlerde aynen bulunması – Onaltıncı Söz’de isbât edildiği gibi – meselâ: Hazret‑i Cebrâil Aleyhisselâm, bin yıldızda bir ânda, hem Arş’da, hem huzur‑u Nebevî’de, hem huzur‑u İlâhî’de bir vakitte bulunması; hem Hazret‑i Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm’ın, haşirde bir ânda ekser etkıyâ‑ı ümmetiyle görüşmesi ve dünyada hadsiz makamlarda bir ânda tezâhür etmesi ve evliyânın bir nev'i garîbi olan ebdâllerin, bir vakitte çok yerlerde görünmesi ve avâmın, rüyada, bazen bir dakikada bir sene kadar işler görmesi ve müşâhede etmesi ve herkesin kalb, rûh, hayâl cihetiyle bir ânda pek çok yerlerle temâs edip alâkadarâne bulunması, ma'lûm ve meşhûd olduğundan:

Elbette nurânî, kayıtsız, geniş ve ebedî olan Cennet’te, cisimleri rûh kuvvetinde ve hìffetinde ve hayâl sür'atinde olan ehl‑i Cennet, bir vakitte yüzbin yerlerde bulunup yüzbin hûrilerle sohbet ederek yüzbin tarzda zevk almak, o ebedî Cennet’e, o nihâyetsiz rahmete lâyıktır ve Muhbir‑i Sâdıkın (A.S.M.) haber verdiği gibi hak ve hakikattir. Bununla beraber bu küçücük aklımızın terâzisiyle o muazzam hakikatler tartılmaz.İdrak‑i maâlî bu küçük akla gerekmez.Zîra bu terâzi o kadar sıkleti çekmez.

İkinci ve Sekizinci Söz’lerde isbât edildiği gibi îmân, manevî bir Cennet’in çekirdeğini taşıyor. Küfür dahi, manevî bir Cehennem’in tohumunu saklıyor. Nasıl ki küfür, Cehennem’in bir çekirdeğidir; öyle de, Cehennem onun bir meyvesidir. Nasıl küfür, Cehennem’e duhûlüne sebebdir; öyle de, Cehennem’in vücûduna ve icâdına dahi sebebdir. Zîra küçük bir hâkimin küçük bir izzeti, küçük bir gayreti, küçük bir celâli bulunsa, bir edebsiz ona serkeşâne dese: “Beni te'dib etmezsin ve edemezsin!” Herhalde, o yerde hapishâne yoksa da, tek o edebsiz için bir hapishâne teşkil edecek, onu içine atacaktır.

Hâlbuki kâfir, Cehennem’i inkâr ile, nihâyetsiz izzet ve gayret ve celâl sâhibi ve gayet büyük ve nihâyetsiz Kadîr bir Zâtı tekzîb ve isnâd‑ı acz ediyor, yalancılıkla ve acz ile ittiham ediyor, izzetine şiddetle dokunuyor, gayretine dehşetli dokunduruyor, celâline âsiyâne ilişiyor. Elbette, farz‑ı muhâl olarak, Cehennem’in hiçbir sebeb‑i vücûdu bulunmazsa da şu derece tekzîb ve isnâd‑ı aczi tazammun eden küfür için bir Cehennem halkedilecek, o kâfir içine atılacaktır.

Melâike ve rûhâniyâtın vücûdu, insan ve hayvanların vücûdu kadar kat'îdir, denilebilir. Evet, Onbeşinci Söz’ün Birinci Basamağı’nda beyân edildiği gibi: Hakikat kat'iyyen iktiza eder ve hikmet yakìnen ister ki; zemin gibi, semâvâtın dahi sekeneleri bulunsun ve zîşuûr sekeneleri olsun ve o sekeneler o semâvâta münâsib bulunsun. Şerîatın lisânında, pek çok muhtelifü'l‑cins olan o sekenelere “Melâike” ve “Rûhâniyât” tesmiye edilir.

Evet, hakikat böyle iktiza eder. Zîra şu zeminimiz, semâya nisbeten küçüklüğü ve hakaretiyle beraber, zîşuûr mahlûklarla doldurulması, arasıra boşaltıp yeniden yeni zîşuûrlarla şenlendirilmesi işâret eder, belki tasrîh eder ki; şu muhteşem burçlar sâhibi olan müzeyyen kasırlar misâli olan semâvât dahi, nur‑u vücûdun nuru olan zîhayat ve zîhayatın ziyâsı olan zîşuûr ve zevi'l‑idrak mahlûklarla elbette doludur. O mahlûklar dahi, ins ve cin gibi, şu saray‑ı âlemin seyircileri ve şu kâinât kitabının mütâlaacıları ve şu Saltanat‑ı Rubûbiyet’in dellâllarıdırlar. Küllî ve umumî ubûdiyetleri ile kâinâtın, büyük ve küllî mevcûdâtın, tesbihâtlarını temsîl ediyorlar.

Evet, şu kâinâtın keyfiyâtı, onların vücûdlarını gösteriyor. Çünkü; kâinâtı hadd ü hesaba gelmeyen dakîk san'atlı tezyînât ve o mânidâr mehâsin ile ve hikmetdâr nukùş ile süslendirip tezyîn etmesi; bilbedâhe ona göre mütefekkir istihsân edicilerin ve mütehayyir takdir edicilerin enzârını ister, vücûdlarını taleb eder.

Evet, nasıl ki hüsün elbette bir âşık ister. Taam ise, aç olana verilir. Öyle ise; şu nihâyetsiz hüsn‑ü san'at içinde gıdâ‑yı ervâh ve kût‑u kulûb, elbette melâike ve rûhânilere bakar, gösterir. Mâdem bu nihâyetsiz tezyînât, nihâyetsiz bir vazife‑i tefekkür ve ubûdiyet ister. Hâlbuki ins ve cin, şu nihâyetsiz vazifeye, şu hikmetli nezârete, şu vüs'atli ubûdiyete karşı, milyondan ancak birisini yapabilir.

Demek, bu nihâyetsiz ve çok mütenevvi' olan şu vezâif ve ibâdete, nihâyetsiz melâike envâ'ları ve rûhâniyât ecnâsları lâzımdır ki, şu mescid‑i kebîr-i âlemi saflarıyla doldurup şenlendirsin.

Evet, şu kâinâtın herbir cihetinde, herbir dâiresinde, rûhâniyât ve melâikelerden birer tâife, birer vazife‑i ubûdiyetle muvazzaf olarak bulunurlar. Bazı rivâyât‑ı ehâdîsiyenin işârâtıyla ve şu intizam‑ı âlemin hikmetiyle denilebilir ki; bir kısım ecsâm‑ı câmide-i seyyâre, yıldızlar seyyârâtından tut, tâ yağmur katarâtına kadar bir kısım melâikenin sefîne ve merâkibidirler. O melâikeler, bu seyyârelere İzn‑i İlâhî ile binerler, âlem‑i şehâdeti seyredip gezerler ve o merkeblerinin tesbihâtını temsîl ederler.

Hem denilebilir; bir kısım hayatdâr ecsâm, bir Hadîs‑i Şerîfte “Ehl‑i Cennet rûhları, Berzah âleminde yeşil kuşların cevflerine girerler ve Cennet’te gezerler.” diye işâret ettiği “Tuyûrun Hùdrun” tesmiye edilen Cennet kuşlarından tut, tâ sineklere kadar bir cins ervâhın tayyareleridir. Onlar, bunların içine emr‑i Hak’la girerler; âlem‑i cismâniyâtı seyredip, o hayatdâr cesedlerdeki göz, kulak gibi duyguları ile, âlem‑i cismânîdeki mu'cizât‑ı fıtratı temâşâ ediyorlar, tesbihât‑ı mahsûsalarını edâ ediyorlar.

İşte, nasıl hakikat böyle iktiza ediyor, hikmet dahi aynen öyle iktiza eyliyor. Çünkü; şu kesâfetli ve rûha münâsebeti az olan topraktan ve şu küdûretli ve nur‑u hayata münâsebeti pek cüz'î olan sudan, mütemâdiyen hummâlı bir fa'âliyetle, letâfetli hayatı ve nurâniyetli zevi'l‑idraki halkeden Fâtır‑ı Hakîm, elbette, rûha çok lâyık ve hayata çok münâsib şu nur denizinden ve hattâ şu zulmet bahrinden, şu havadan, şu elektrik gibi sâir madde‑i latîfeden bir kısım zîşuûr mahlûkları vardır. Hem pek çok kesretli olarak vardır.

Vücûdun kemâli, hayat iledir. Belki vücûdun hakîki vücûdu, hayat iledir. Hayat, vücûdun nurudur. Şuûr, hayatın ziyâsıdır. Hayat, herşeyin başıdır ve esâsıdır. Hayat, herşeyi herbir zîhayat olan şeye mal eder. Bir şeyi bütün eşyaya mâlik hükmüne geçirir. Hayat ile bir şey‑i zîhayat diyebilir ki: “Şu bütün eşya, malımdır. Dünya, hânemdir. Kâinât, Mâlikim tarafından verilmiş bir mülkümdür.” Nasıl ki ziyâ, ecsâmın görülmesine sebebdir ve renklerin – bir kavle göre – sebeb‑i vücûdudur. Öyle de, hayat dahi mevcûdâtın keşşâfıdır. Keyfiyâtın tahakkukuna sebebdir. Hem cüz'î bir cüz'ü, küll ve küllî hükmüne getirir. Ve küllî şeyleri bir cüz'e sığıştırmaya sebebdir. Ve hadsiz eşyayı, iştirâk ve ittihâd ettirip bir vahdete medâr, bir rûha mazhar yapmak gibi, kemâlât‑ı vücûdun umumuna sebebdir. Hattâ hayat, kesret tabakàtında bir çeşit tecellî‑i Vahdet’tir ve kesrette Ehadiyet’in bir âyinesidir.

Bak, hayatsız bir cisim, büyük bir dağ dahi olsa yetîmdir, garîbdir, yalnızdır. Münâsebeti yalnız oturduğu mekân ile ve ona karışan şeyler ile vardır. Başka, kâinâtta ne varsa o dağa nisbeten ma'dûmdur. Çünkü; ne hayatı var ki, hayat ile alâkadar olsun; ne şuûru var ki, taalluk etsin.

Şimdi bak küçücük bir cisme, meselâ; balarısına‥ Hayat ona girdiği ânda bütün kâinâtla öyle münâsebet te'sis eder ki, bütün kâinâtla, hususan zeminin çiçekleriyle ve nebâtâtları ile öyle bir ticâret akdeder ki, diyebilir: “Şu arz, benim bahçemdir, ticârethânemdir.”

İşte, zîhayattaki meşhûr havâss‑ı zâhire ve bâtına duygularından başka, gayr‑ı meş'ûr, sâika ve şâika hisleriyle beraber o arı, dünyanın ekser envâ'ıyla ihtisas ve ünsiyet ve mübâdele ve tasarrufa sâhib olur.

İşte, en küçük zîhayatta hayat böyle te'sirini gösterse; elbette hayat, tabaka‑i insaniye olan en yüksek mertebeye çıktıkça, öyle bir inbisat ve inkişaf ve tenevvür eder ki; hayatın ziyâsı olan şuûr ile, akıl ile bir insan, kendi hânesindeki odalarda gezdiği gibi, o zîhayat, kendi aklı ile avâlim‑i ulviyede ve rûhiyede ve cismâniyede gezer. Yani, o zîşuûr ve zîhayat, ma'nen o âlemlere misâfir gittiği gibi, o âlemler dahi o zîşuûrun mir'ât‑ı rûhuna misâfir olup irtisam ve temessül ile geliyorlar.

Hayat, Zât‑ı Zülcelâl’in en parlak bir bürhân‑ı vahdeti ve en büyük bir mâden‑i ni'meti ve en latîf bir tecellî‑i merhameti ve en hafî ve bilinmez bir nakş‑ı nezîh-i san'atıdır. Evet, hafî ve dakîktir. Çünkü; envâ'‑ı hayatın en ednâsı olan hayat‑ı nebât ve o hayat‑ı nebâtın en birinci derecesi olan çekirdekteki ukde‑i hayatiyenin tenebbühü, yani uyanıp açılarak neşv ü nemâ bulması, o derece zâhir ve kesrette ve mebzûliyette, ülfet içinde, zaman‑ı Âdem’den beri hikmet‑i beşeriyenin nazarında gizli kalmıştır. Hakikati, hakîki olarak beşerin aklı ile keşfedilmemiş.

Hem hayat, o kadar nezîh ve temizdir ki; iki vechi, yani mülk ve melekûtiyet vecihleri temizdir, pâktır, şeffâftır. Dest‑i Kudret, esbâbın perdesini vaz'etmeyerek, doğrudan doğruya mübâşeret ediyor. Fakat, sâir şeylerdeki umûr‑u hasîseye ve Kudret’in izzetine uygun gelmeyen nâpâk keyfiyât‑ı zâhiriyeye menşe' olmak için esbâb‑ı zâhiriyeyi perde etmiştir.

Elhâsıl: Denilebilir ki, hayat olmazsa; vücûd, vücûd değildir. Ademden farkı olmaz. Hayat, rûhun ziyâsıdır. Şuûr, hayatın nurudur.

Mâdemki hayat ve şuûr bu kadar ehemmiyetlidirler. Ve mâdem şu âlemde bilmüşâhede bir intizam‑ı kâmil-i ekmel vardır. Ve şu kâinâtta bir itkan‑ı muhkem, bir insicam‑ı ahkem görünüyor. Mâdem, şu bîçâre perîşan küremiz, sergerdân zeminimiz, bu kadar hadd ü hesaba gelmez zevi'l‑hayat ile, zevi'l‑ervâh ile ve zevi'l‑idrak ile dolmuştur… Elbette sâdık bir hads ile ve kat'î bir yakìn ile hükmolunur ki; şu kusûr‑u semâviye ve şu burûc‑u sâmiyenin dahi kendilerine münâsib zîhayat, zîşuûr sekeneleri vardır. Balık suda yaşadığı gibi, güneşin ateşinde dahi o nurânî sekeneler bulunur. “Nâr, nuru yakmaz.” Belki, “Ateş, ışığa medet verir.”

Mâdem Kudret‑i Ezeliye, bilmüşâhede en âdi maddelerden, en kesif unsurlardan hadsiz zîhayat ve zîrûhu halkeder ve gayet ehemmiyetle madde‑i kesifeyi, hayat vâsıtasıyla madde‑i latîfeye çevirir ve nur‑u hayatı herşeyde kesretle serpiyor ve şuûr ziyâsıyla ekser şeyleri yaldızlıyor. Elbette O Kadîr‑i Hakîm, bu kusursuz kudretiyle, bu noksansız hikmetiyle, nur gibi, esîr gibi rûha yakın ve münâsib olan sâir seyyâlât‑ı latîfe maddeleri ihmal edip hayatsız bırakmaz, câmid bırakmaz, şuûrsuz bırakmaz. Belki madde‑i nurdan, hattâ zulmetten, hattâ esîr maddesinden, hattâ mânâlardan, hattâ havadan, hattâ kelimelerden zîhayat, zîşuûru kesretle halkeder ki; hayvanatın pek çok muhtelif ecnâsları gibi pek çok muhtelif rûhâni mahlûkları, o seyyâlât‑ı latîfe maddelerinden halkeder. Onların bir kısmı melâike, bir kısmı da rûhâni ve cin ecnâslarıdır.

Melâikelerin ve rûhânilerin kesretle vücûdlarını kabûl etmek ne derece hakikat ve bedîhî ve ma'kul olduğunu ve Kur'ân’ın beyân ettiği gibi onları kabûl etmeyen, ne derece hilâf‑ı hakikat ve hilâf‑ı hikmet bir hurâfe, bir dalâlet, bir hezeyan, bir dîvânelik olduğunu şu temsîle bak, gör:

İki adam… Biri bedevî, vahşî; biri medenî, aklı başında olarak arkadaş olup İstanbul gibi haşmetli bir şehre gidiyorlar. O medenî muhteşem şehrin uzak bir köşesinde pis, perîşan küçük bir hâneye, bir fabrikaya rast geliyorlar. Görüyorlar ki, o hâne; amele, sefil, miskin adamlarla doludur. Acîb bir fabrika içinde çalışıyorlar. O hânenin etrafı da zîrûh ve zîhayatlarla doludur. Fakat onların medâr‑ı taayyüşü ve hususî şerâit‑i hayatiyeleri vardır ki, onların bir kısmı, âkilü'n‑nebâttır, yalnız nebâtât ile yaşıyorlar. Diğer bir kısmı, âkilü's‑semektir, balıktan başka bir şey yemiyorlar. O iki adam, bu hâli görüyorlar, bakıyorlar ki; uzakta, binler müzeyyen saraylar, àlî kasırlar görünüyor. O sarayların ortalarında geniş tezgâhlar ve vüs'atli meydânlar vardır. O iki adam, uzaklık sebebiyle veyâhut göz zaîfliğiyle veya o sarayın sekenelerinin gizlenmesi sebebiyle o sarayın sekeneleri, o iki adama görünmüyorlar. Hem, şu perîşan hânedeki şerâit‑i hayatiye, o saraylarda bulunmuyor. O vahşî, bedevî, hiç şehir görmemiş adam, bu esbâba binâen görünmediklerinden ve buradaki şerâit‑i hayat orada bulunmadığından der: “O saraylar, sekenelerden hàlîdir, boştur; zîrûh, içinde yoktur.” der, vahşetin en ahmakça bir hezeyanını yapar. İkinci adam der ki: “Ey bedbaht! Şu hakîr, küçük hâneyi görüyorsun ki, zîrûh ile, amelelerle doldurulmuş… Ve biri var ki, bunları her vakit tazelendiriyor, istihdam ediyor. Bak, bu hâne etrafında boş bir yer yoktur; zîhayat ve zîrûh ile doldurulmuştur. Acaba hiç mümkün müdür ki; şu uzakta bize görünen şu muntazam şehrin, şu hikmetli tezyînâtın, şu san'atlı sarayların onlara münâsib àlî sekeneleri bulunmasın! Elbette o saraylar, umumen doludur ve onlarda yaşayanlara göre başka şerâit‑i hayatiyeleri var. Evet, ot yerine belki börek yerler; balık yerine baklava yiyebilirler. Uzaklık sebebiyle veya gözünün kàbiliyetsizliği veya onların gizlenmekliği ile görünmemeleri, onların olmamalarına, hiçbir vakit delil olamaz.

İşte şu temsîl gibi, ecrâm‑ı ulviye ve ecsâm‑ı seyyâre içinde küre‑i arzın hakaret ve kesâfeti ile beraber bu kadar hadsiz zîrûhların, zîşuûrların vatanı olması ve en hasîs ve en müteaffin cüz'leri dahi birer menba'‑ı hayat kesilmesi, birer mahşer‑i huveynât olması, bizzarûre ve bilbedâhe ve bittarîki'l‑evlâ ve bilhadsi's‑sâdık ve bilyakìni'l‑kat'î delâlet eder, şehâdet eyler, ilân eder ki:

Melâikenin ise; ecsâmın muhtelif cinsleri gibi, cinsleri muhteliftir. Evet, elbette bir katre yağmura müekkel olan melek, şemse müekkel meleğin cinsinden değildir. Cin ve rûhâniyât dahi, onların da pek çok ecnâs‑ı muhtelifeleri vardır.

Bittecrübe, madde asıl değil ki; vücûd, ona münhasır kalsın ve tâbi olsun; belki madde, bir mânâ ile kàimdir. İşte o mânâ, hayattır, rûhtur.

Hem bilmüşâhede madde, mahdum değil ki, herşey ona ircâ edilsin; belki hàdimdir, bir hakikatin tekemmülüne hizmet eder. O hakikat, hayattır. O hakikatin esâsı da rûhtur.

Hem bilbedâhe, madde hâkim değil ki, ona müracaat edilsin, kemâlât ondan istenilsin; belki mahkûmdur, bir esâsın hükmüne bakar, onun gösterdiği yollar ile hareket eder. İşte o esâs, hayattır, rûhtur, şuûrdur.

Hem bizzarûre madde lübb değil, esâs değil, müstakar değil ki; işler ve kemâlât ona takılsın, ona bina edilsin; belki yarılmağa, erimeğe, yırtılmağa müheyyâ bir kışırdır, bir kabuktur ve köpüktür ve bir sûrettir.

Görülmüyor mu ki, gözle görülmeyen hurdebînî bir hayvanın ne kadar keskin duyguları var ki; arkadaşının sesini işitir, rızkını görür, gayet hassas ve keskin hisleri vardır. Şu hâl gösteriyor ki; maddenin küçülüp inceleşmesi nisbetinde âsâr‑ı hayat tezâyüd ediyor, nur‑u rûh teşeddüd ediyor. Güyâ madde inceleştikçe, bizim maddiyâtımızdan uzaklaştıkça rûh âlemine, hayat âlemine, şuûr âlemine yaklaşıyor gibi; harâret‑i rûh, nur‑u hayat daha şiddetli tecellî ediyor.

İşte hiç mümkün müdür ki, bu madde perdesinde bu kadar hayat ve şuûr ve rûhun tereşşuhâtı bulunsun; o perde altında olan âlem‑i bâtın, zîrûh ve zîşuûrlarla dolu olmasın. Hiç mümkün müdür ki, şu maddiyât ve âlem‑i şehâdetteki mânânın ve rûhun ve hayatın ve hakikatin şu hadsiz tereşşuhâtı ve lemeât ve semerâtının menâbi'i, yalnız maddeye ve maddenin hareketine ircâ edilip izâh edilsin. Hâşâ ve kat'a ve asla! Bu hadsiz tereşşuhât ve lemeât gösteriyor ki; şu âlem‑i maddiyât ve şehâdet ise, âlem‑i melekût ve ervâh üstünde serpilmiş tenteneli bir perdedir.

Melâikenin vücûduna ve rûhânilerin sübûtuna ve hakikatlerinin vücûduna bir icmâ‑ı manevî ile – tâbirde ihtilâflarıyla beraber – bütün ehl‑i akıl ve ehl‑i nakil, bilerek, bilmeyerek ittifak etmişler denilebilir.

Hattâ maddiyâtta çok ileri giden hükemâ‑i İşrâkìyyûn’un Meşâiyyûn kısmı, melâikenin mânâsını inkâr etmeyerek “Herbir nev'in bir mâhiyet‑i mücerrede-i rûhâniyeleri vardır.” derler. Melâikeyi öyle tâbir ediyorlar.

Eski hükemânın İşrâkìyyûn kısmı dahi melâikenin mânâsında kabûle muztar kalarak, yalnız, yanlış olarak “Ukùl‑ü Aşere ve Erbâbü'l‑Envâ'” diye isim vermişler.

Bütün ehl‑i edyân, “melekü'l‑cibâl, melekü'l‑bihâr, melekü'l‑emtâr” gibi her nev'e göre birer melek‑i müekkel, vahyin ilhâmı ve irşadı ile bulunduğunu kabûl ederek o nâmlarla tesmiye ediyorlar.

Hattâ akılları gözlerine inmiş ve insaniyetten cemâdât derecesine ma'nen sukùt etmiş olan Maddiyûn ve Tabîiyyûn dahi, melâikenin mânâsını inkâr edemeyerek (Hâşiye) “Kuvâ‑yı Sâriye” nâmıyla bir cihette kabûle mecbur olmuşlar.

Ey melâike ve rûhâniyâtın kabûlünde tereddüd gösteren bîçâre adam! Neye istinâd ediyorsun? Hangi hakikate güveniyorsun ki; bütün ehl‑i akıl, bilerek‑bilmeyerek melâikenin mânâsının sübûtuna ve tahakkukuna ve rûhânilerin tahakkukları hakkında ittifaklarına karşı geliyorsun, kabûl etmiyorsun? Mâdemki; Birinci Esâs’ta isbât edildiği gibi hayat, mevcûdâtın keşşâfıdır, belki neticesidir, zübdesidir; bütün ehl‑i akıl, mânâ‑yı melâikenin kabûlünde ma'nen müttefiktirler ve şu zeminimiz, bu kadar zîhayat ve zîrûhlarla şenlendirilmiştir. Şu hâlde hiç mümkün olur mu ki; şu fezâ‑yı vesîa, sekenelerden; şu semâvât‑ı latîfe, mutavattinînden hàlî kalsın.

Hiç hâtırına gelmesin ki; şu hilkatte cârî olan nâmuslar, kanunlar, kâinâtın hayatdâr olmasına kâfî gelir. Çünkü; o cereyan eden nâmuslar, şu hükmeden kanunlar, itibarî emirlerdir, vehmî düsturlardır; ademî sayılır. Onları temsîl edecek, onları gösterecek, onların dizginlerini ellerinde tutacak melâike denilen ibâdullâh olmazsa o nâmuslara, o kanunlara bir vücûd taayyün edemez, bir hüviyet teşahhus edemez, bir hakikat‑i hariciye olamaz. Hâlbuki: “Hayat, bir hakikat‑i hariciyedir. Vehmî bir emr, hakikat‑i hariciyeyi yüklenemez.”

Elhâsıl: Mâdem ehl‑i hikmetle ehl‑i din ve ashâb‑ı akıl ve nakil ma'nen ittifak etmişler ki; mevcûdât, şu âlem‑i şehâdete münhasır değildir. Hem mâdem, zâhir olan âlem‑i şehâdet, câmid ve teşekkül‑ü ervâha nâmuvâfık olduğu hâlde bu kadar zîrûhlarla tezyîn edilmiş… Elbette vücûd, ona münhasır değildir; belki daha çok tabakàt‑ı vücûd vardır ki, âlem‑i şehâdet onlara nisbeten münakkaş bir perdedir. Hem mâdem, denizin balığa nisbeti gibi, ervâha muvâfık olan âlem‑i gayb ve âlem‑i mânâ, ervâhlar ile dolu olmak iktiza eder. Hem mâdem, bütün emirler, mânâ‑yı melâikenin vücûduna şehâdet ederler‥

Elbette, bilâ‑şek velâ-şübhe, melâike vücûdlarının ve rûhâni hakikatlerinin en güzel sûreti ve ukùl‑ü selîme kabûl edecek ve istihsân edecek en ma'kul keyfiyeti odur ki; Kur'ân, şerh ve beyân etmiştir. O Kur'ân‑ı Mu'cizü'l-Beyân der ki: “Melâike, ibâd‑ı mükerremdir. Emre muhâlefet etmezler. Ne emrolunsa onu yaparlar. Melâike, ecsâm‑ı latîfe-i nurâniyedirler. Muhtelif nev'ilere münkasımdırlar.”

Evet, nasıl ki: Beşer bir ümmettir, “Kelâm” sıfatından gelen Şerîat‑ı İlâhiye’nin hameleleri, mümessilleri, mütemessilleridir. Öyle de, melâike dahi, muazzam bir ümmettir ki, onların amele kısmı “İrâde” sıfatından gelen Şerîat‑ı Tekvîniye’nin hamelesi, mümessili ve mütemessilleridirler. Müessir‑i hakîki olan Kudret‑i Fâtıra’nın ve İrâde‑i Ezeliye’nin emirlerine tâbi bir nev'i ibâdullâhtırlar ki; ecrâm‑ı ulviyenin herbiri onların birer mescidi, birer ma'bedi hükmündedirler.

Mes'ele‑i melâike ve rûhâniyât, o mesâildendir ki; tek bir cüz'ün vücûdu ile bir küllün tahakkuku bilinir. Bir tek şahsın rü'yeti ile umum nev'in vücûdu ma'lûm olur. Çünkü; kim inkâr ederse külliyen inkâr eder. Bir tekini kabûl eden, o nev'in umumunu kabûl etmeye mecburdur. Mâdem öyledir, işte bak! Görmüyor musun ve işitmiyor musun ki; bütün ehl‑i edyân, bütün asırlarda, zaman‑ı Âdem’den şimdiye kadar melâikenin vücûduna ve rûhânilerin tahakkukuna ittifak etmişler ve insanın tâifeleri, birbirinden bahsi ve muhâveresi ve rivâyeti gibi melâikelerle muhâvere edilmesine ve onların müşâhedesine ve onlardan rivâyet etmesine icmâ etmişlerdir.

Acaba hiçbir ferd, melâikelerden bilbedâhe görünmezse, hem bilmüşâhede bir şahsın veya müteaddid eşhâsın vücûdu kat'î bilinmezse, hem onların bilbedâhe, bilmüşâhede vücûdları hissedilmezse, hiç mümkün müdür ki; böyle bir icmâ ve ittifak devam etsin ve böyle müsbet ve vücûdî bir emirde ve şühûda istinâd eden bir hâlde müstemirren ve tevâtüren o ittifak devam etsin.

Hem hiç mümkün müdür ki; şu i'tikàd‑ı umumînin menşe'i, mebâdî‑i zarûriye ve bedîhî emirler olmasın. Hem hiç mümkün müdür ki; hakikatsiz bir vehim, bütün inkılâbât‑ı beşeriyede, bütün akàid‑i insaniyede istimrar etsin, bekà bulsun. Hem hiç mümkün müdür ki; şu ehl‑i edyânın, bu icmâ‑ı azîmin senedi, bir hads‑i kat'î olmasın, bir yakìn‑i şühûdî olmasın. Hem hiç mümkün müdür ki; o hads‑i kat'î, o yakìn‑i şühûdî, hadsiz emârelerden ve o emâreler, hadsiz müşâhedât vâkıalarından ve o müşâhedât vâkıaları, şeksiz ve şüphesiz mebâdî‑i zarûriyeye istinâd etmesin. Öyle ise; şu ehl‑i edyândaki bu i'tikàdat‑ı umumiyenin sebebi ve senedi, tevâtür‑ü manevî kuvvetini ifâde eden pek çok kerrât ile melâike müşâhedelerinden ve rûhânilerin rü'yetlerinden hâsıl olan mebâdî‑i zarûriyedir, esâsât‑ı kat'iyyedir.

Hem hiç mümkün müdür, hiç ma'kul mudur, hiç kàbil midir ki: Hayat‑ı ictimâiye-i beşeriye semâsının güneşleri, yıldızları, ayları hükmünde olan enbiyâ ve evliyâ, tevâtür sûretiyle ve icmâ‑ı manevî kuvveti ile ihbar ettikleri ve şehâdet ettikleri melâike ve rûhâniyâtın vücûdları ve müşâhedeleri, bir şübhe kabûl etsin, bir şekke medâr olsun. Bâhusus onlar şu mes'elede ehl‑i ihtisàstırlar. Ma'lûmdur ki; iki ehl‑i ihtisàs, binler başkasına müreccahtırlar, hem şu mes'elede ehl‑i isbâttırlar. Ma'lûmdur ki; iki ehl‑i isbât, binler ehl‑i nefy ve inkâra müreccahtırlar. Ve bilhassa kâinât semâsında dâim parlayan ve hiçbir vakit gurûb etmeyen, âlem‑i hakikatin Şemsü'ş‑Şümûs’u olan Kur'ân‑ı Mu'cizü'l-Beyân’ın ihbarâtı ve risalet güneşi olan Zât‑ı Ahmediye’nin (A.S.M.) şehâdâtı ve müşâhedâtı, hiç kàbil midir ki; bir şübhe kabûl etsin.

Mâdem tek bir rûhâniyâtın vücûdu, bir zamanda tahakkuk etse, şu nev'in umumen tahakkukunu gösteriyor ve mâdem şu nev'in vücûdu tahakkuk ediyor; elbette onların sûret‑i tahakkukunun en ahseni, en ma'kulü, en makbûlü; Şerîat’ın şerhettiği gibidir, Kur'ân’ın gösterdiği gibidir, Sâhib‑i Mi'râc’ın gördüğü gibidir.

Şu kâinâtın mevcûdâtına nazar‑ı dikkat ile bakılsa görünür ki: Cüz'iyât gibi külliyatın dahi birer şahs‑ı manevîsi vardır ki, birer vazife‑i külliyesi görünüyor. Onda bir hizmet‑i külliye görünüyor.

Meselâ; bir çiçek, kendince bir nakş‑ı san'atı gösterip lisân‑ı hâliyle Esmâ‑i Fâtır’ı zikrettiği gibi; küre‑i arz bahçesi dahi, bir çiçek hükmündedir. Gayet muntazam küllî vazife‑i tesbihiyesi vardır. Nasıl ki bir meyve, bir intizam içinde bir ilânatı, tesbihâtı ifâde ediyor; öyle de: koca bir ağacın hey'et‑i umumiyesiyle gayet muntazam bir vazife‑i fıtriyesi ve ubûdiyeti vardır. Nasıl bir ağaç, yaprak, meyve ve çiçeklerinin kelimâtı ile bir tesbihâtı var; öyle de koca semâvât denizi dahi kelimâtı hükmünde olan güneşler, yıldızlar ve ayları ile Fâtır‑ı Zülcelâl’ine tesbihât yapar ve Sâni'‑i Zülcelâl’ine hamd eder ve hâkezâ‥

Mevcûdât‑ı hariciyenin herbiri, sûreten câmid, şuûrsuz iken gayet hayatkârâne ve şuûrdârâne vazifeleri ve tesbihâtları vardır. Elbette, nasıl melâikeler bunların âlem‑i melekûtta mümessilidirler, tesbihâtlarını ifâde ederler; bunlar dahi âlem‑i mülk ve âlem‑i şehâdette o melâikelerin timsâlleri, hâneleri, mescidleri hükmündedirler.

Yirmidördüncü Söz’ün Dördüncü Dalı’nda beyân edildiği gibi; şu saray‑ı âlemin Sâni'‑i Zülcelâl’i, o saray içinde istihdam ettiği dört kısım amelenin birincisi, melâike ve rûhânilerdir. Mâdem nebâtât ve cemâdât bilmeyerek ve bir bilenin emrinde gayet mühim, ücretsiz hidemâttadırlar. Ve hayvanat, bir ücret‑i cüz'iye mukâbilinde bilmeyerek gayet küllî maksadlara hizmet ediyorlar. Ve insan, müeccel ve muaccel iki ücret mukâbilinde O Sâni'‑i Zülcelâl’in makàsıdını bilerek tevfik‑i hareket etmek ve herşeyde nefislerine de bir hisse çıkarmak ve sâir hademelere nezâret etmek ile istihdam edilmeleri, bilmüşâhede görünüyor. Elbette dördüncü kısım, belki en birinci kısım olan hizmetkârlar, ameleler bulunacaktır.

Hem insana benzer ki, O Sâni'‑i Zülcelâl’in makàsıd‑ı külliyesini bilir bir ubûdiyet ile tevfik‑i hareket ederler. Hem, insanın hilâfına olarak hazz‑ı nefisten ve cüz'î ücretlerden tecerrüd ederek yalnız Sâni'‑i Zülcelâl’in nazarı ile, emri ile, teveccühü ile, hesabı ile, nâmı ile ve kurbiyetiyle ihtisas ile ve intisab ile hâsıl ettikleri lezzet ve kemâl ve zevk ve saâdeti kâfî görüp, hàlisen muhlisen çalışıyorlar.

Cinslerine göre, kâinâttaki mevcûdâtın envâ'ına göre vazife‑i ibâdetleri tenevvü' ediyor. Bir hükûmetin muhtelif dâirelerinde, muhtelif vazifedârları gibi, Saltanat‑ı Rubûbiyet dâirelerinde vezâif‑i ubûdiyeti ve tesbihâtı öyle tenevvü' ediyor. Meselâ: Hazret‑i Mîkâil, yeryüzü tarlasında ekilen masnûât‑ı İlâhiye’ye Cenâb‑ı Hakk’ın havliyle, kuvvetiyle, hesabıyla, emriyle, bir nâzır‑ı umumî hükmündedir. Tâbir câizse umum çitfçi‑misâl melâikelerin reisidir. Hem Fâtır‑ı Zülcelâl’in izniyle, emriyle, kuvvetiyle, hikmetiyle umum hayvanatın manevî çobanlarının reisi, büyük bir melek‑i müekkeli vardır.

İşte mâdem şu mevcûdât‑ı hariciyenin, herbirisinin üstünde, birer melek‑i müekkel var olmak lâzım gelir; tâ ki, o cismin gösterdiği vezâif‑i ubûdiyet ve hidemât‑ı tesbihiyesini âlem‑i melekûtta temsîl etsin, dergâh‑ı Ulûhiyet’e bilerek takdim etsin; elbette Muhbir‑i Sâdık’ın rivâyet ettiği melâikeler hakkındaki sûretler, gayet münâsibdir ve ma'kuldür.

Meselâ, fermân etmiş ki: “Bazı melâikeler bulunur, kırk başı veya kırkbin başı var. Her başta kırkbin ağzı var. Herbir ağızda kırkbin dil ile, kırkbin tesbihât yapar.” Şu hakikat‑i hadîsiyenin bir mânâsı var, bir de sûreti var.

Mânâsı şudur ki: Melâikenin ibâdâtı, hem gayet muntazamdır, mükemmeldir; hem gayet küllîdir, geniştir.

Ve şu hakikatin sûreti ise, şudur ki: Bazı büyük mevcûdât‑ı cismâniye vardır ki, kırkbin baş, kırkbin tarz ile vezâif‑i ubûdiyeti yapar. Meselâ; semâ, güneşlerle, yıldızlarla tesbihât yapar. Zemin tek bir mahlûk iken, yüzbin baş ile, her başta yüzbinler ağız ile, her ağızda yüzbinler lisân ile, vazife‑i ubûdiyet ve tesbihât‑ı Rabbâniye’yi yapıyor. İşte küre‑i arza müekkel melek dahi âlem‑i melekûtta şu mânâyı göstermek için öyle görülmek lâzımdır.

Hattâ ben, mutavassıt bir bâdem ağacı gördüm ki; kırka yakın baş hükmünde büyük dalları var. Sonra bir dalına baktım; kırka yakın dili hükmünde küçük dalları var. Sonra o küçük dalının bir diline baktım; kırk çiçek açmıştır. O çiçeklere nazar‑ı hikmetle dikkat ettim; herbir çiçek içinde kırka yakın incecik, muntazam püskülleri, renkleri ve san'atları gördüm ki; herbiri Sâni'‑i Zülcelâl’in ayrı ayrı birer cilve‑i esmâsını ve birer ismini okutturuyor.

İşte hiç mümkün müdür ki, şu bâdem ağacının Sâni'‑i Zülcelâl’i ve Hakîm‑i Zülcemâl’i, bu câmid ağaca bu kadar vazifeleri yükletsin; onun mânâsını bilen, ifâde eden, kâinâta ilân eden, Dergâh‑ı İlâhiye’ye takdim eden, ona münâsib ve rûhu hükmünde bir melek‑i müekkeli ona bindirmesin?

Ey arkadaş! Şuraya kadar beyânâtımız, kalbi kabûle ihzar etmek ve nefsi teslîme mecbur etmek ve aklı iz'âna getirmek için bir mukaddime idi. Eğer o mukaddimeyi bir derece fehmettin ise, melâikelerle görüşmek istersen hazır ol. Hem evhâm‑ı seyyieden temizlen. İşte Kur'ân âlemi, kapıları açıktır. İşte Kur'ân cenneti مُفَتَّحَةُ الْاَبْوَابِ’dır; gir bak. Melâikeyi o Cennet‑i Kur'âniye içinde güzel bir sûrette gör. Herbir âyet‑i tenzîl, birer menzildir.

İşte şu menzillerden bak: ﴿وَالْمُرْسَلَاتِ عُرْفًا ❋ فَالْعَاصِفَاتِ عَصْفًا ❋ وَالنَّاشِرَاتِ نَشْرًا ❋ فَالْفَارِقَاتِ فَرْقًا ❋ فَالْمُلْقِيَاتِ ذِكْرًا﴾﴿وَالنَّازِعَاتِ غَرْقًا ❋ وَالنَّاشِطَاتِ نَشْطًا ❋ وَالسَّابِحَاتِ سَبْحًا ❋ فَالسَّابِقَاتِ سَبْقًا ❋ فَالْمُدَبِّرَاتِ اَمْرًا﴾﴿تَنَزَّلُ الْمَلٰٓئِكَةُ وَالرُّوحُ ف۪يهَا بِاِذْنِ رَبِّهِمْ﴾﴿عَلَيْهَا مَلٰٓئِكَةٌ غِلَاظٌ شِدَادٌ لَا يَعْصُونَ اللّٰهَ مَٓا اَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ﴾

Hem dinle: ﴿سُبْحَانَهُ بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ ❋ لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِاَمْرِه۪ يَعْمَلُونَ﴾ senâlarını işit.

Eğer cinnîlerle görüşmek istersen ﴿قُلْ اُو۫حِيَ اِلَىَّ اَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ﴾ sûrlu sûreye gir, onları gör, dinle ne diyorlar. Onlardan ibret al. Bak, diyorlar ki: ﴿اِنَّا سَمِعْنَا قُرْاٰنًا عَجَبًا ❋ يَهْد۪ٓي اِلَى الرُّشْدِ فَاٰمَنَّا بِه۪ وَلَنْ نُشْرِكَ بِرَبِّنَٓا اَحَدًا﴾

Nasıl ki bir saray veya bir şehir hakkında biri da'vâ etse: “Şu saray veya şehir, tahrib edilip yeniden muhkem bir sûrette bina ve tamir edilecektir.” Elbette onun da'vâsına karşı altı suâl terettüb eder.

Birincisi: “Niçin tahrib edilecek? Sebeb ve muktazî var mıdır?” Eğer, “Evet var.” diye isbât etti.

İkincisi: Şöyle bir suâl gelir ki: “Bunu tahrib edip, tamir edecek usta muktedir midir? Yapabilir mi?” Eğer, “Evet yapabilir.” diye isbât etti.

Üçüncüsü: Şöyle bir suâl gelir ki: “Tahribi mümkün müdür? Hem, sonra tahrib edilecek midir?” Eğer, “Evet” diye imkân‑ı tahribi, hem vukû'unu isbât etse, iki suâl daha ona vârid olur ki:

“Acaba şu acîb saray veya şehrin tamiri mümkün müdür?

Mümkün olsa, acaba tamir edilecek midir?”

Eğer, “Evet” diye bunları da isbât etse; o vakit bu mes'elenin hiçbir cihette hiçbir köşesinde bir delik, bir menfez kalmaz ki, şek ve şübhe ve vesvese girebilsin.

İşte şu temsîl gibi; dünya sarayının, şu kâinât şehrinin tahrib ve tamiri için muktazî var‥ Fâil ve ustası muktedir‥ Tahribi mümkün ve vâki olacak‥ Tamiri mümkün ve vâki olacaktır. İşte şu mes'eleler birinci esâstan sonra isbât edilecektir.

Rûh, kat'iyyen bâkîdir. Birinci maksaddaki melâike ve rûhânilerin vücûdlarına delâlet eden hemen bütün deliller, şu mes'elemiz olan bekà‑i rûh’a dahi delildirler. Bence mes'ele o kadar kat'îdir ki, fazla beyân abes olur. Evet, şu âlem‑i berzahta, âlem‑i ervâhta bulunan ve âhirete gitmek için bekleyen hadsiz ervâh‑ı bâkiye kafileleri ile bizim mâbeynimizdeki mesâfe o kadar ince ve kısadır ki, bürhân ile göstermeğe lüzum kalmaz.

Hadd ü hesaba gelmeyen ehl‑i keşfin ve şühûdun onlarla temâs etmeleri, hattâ ehl‑i keşfi'l-kubûrun onları görmeleri, hattâ bir kısım avâmın da onlarla muhâbereleri ve umumun da rüya‑yı sâdıkada onlarla münâsebet peydâ etmeleri, muzâaf tevâtür sûretinde âdeta beşerin ulûm‑u müteârifesi hükmüne geçmiştir. Fakat şu zamanda maddiyûn fikri herkesi sersem ettiğinden, en bedîhî bir şeyde zihinlere vesvese vermiş.

İşte şöyle vesveseleri izâle için hads‑i kalbînin ve iz'ân‑ı aklînin pek çok menba'larından bir mukaddime ile dört menba'ına işâret edeceğiz.

Onuncu Söz’ün Dördüncü Hakikati’nde isbât edildiği gibi; ebedî, sermedî, misilsiz bir cemâl, elbette âyinedâr müştâkının ebediyetini ve bekàsını ister. Hem kusursuz, ebedî bir kemâl‑i san'at, mütefekkir dellâlının devamını taleb eder. Hem nihâyetsiz bir rahmet ve ihsân, muhtaç müteşekkirlerinin devam‑ı tena'umlarını iktiza eder.

Yine Onuncu Söz’ün Altıncı Hakikati’nde isbât edildiği gibi; değil rûh‑u beşer, hattâ en basit tabakàt‑ı mevcûdât dahi fenâ için yaratılmamışlar; bir nev'i bekàya mazhardırlar. Hattâ rûhsuz, ehemmiyetsiz bir çiçek dahi vücûd‑u zâhirîden gitse, bin vecihle bir nev'i bekàya mazhardır. Çünkü; sûreti, hadsiz hâfızalarda bâkî kalır. Kanun‑u teşekkülâtı, yüzer tohumcuklarında bekà bulup devam eder. Mâdem bir parçacık rûha benzeyen o çiçeğin kanun‑u teşekkülü, timsâl‑i sûreti, bir Hafîz‑i Hakîm tarafından ibkà ediliyor. Dağdağalı inkılâblar içinde kemâl‑i intizam ile zerrecikler gibi tohumlarında muhâfaza edilir, bâkî kalır‥ Elbette gayet cem'iyetli ve gayet yüksek bir mâhiyete mâlik ve haricî vücûd giydirilmiş ve zîşuûr ve zîhayat ve nurânî kanun‑u emrî olan rûh‑u beşer, ne derece kat'iyyetle bekàya mazhar ve ebediyetle merbût ve sermediyetle alâkadar olduğunu anlamazsan, nasıl “Zîşuûr bir insanım” diyebilirsin?

Evet, koca bir ağacın bir derece rûha benzeyen programını ve kanun‑u teşekkülâtını, bir nokta gibi en küçük çekirdekte dercedip muhâfaza eden bir Zât‑ı Hakîm-i Zülcelâl, bir Zât‑ı Hafîz-i Bîzevâl hakkında “Vefât edenlerin rûhlarını nasıl muhâfaza eder?” denilir mi!

Enfüsîdir. Yani, herkes hayatına ve nefsine dikkat etse bir rûh‑u bâkîyi anlar. Evet, herbir rûh, kaç sene yaşamış ise; o kadar beden değiştirdiği hâlde, bilbedâhe aynen bâkî kalmıştır. Öyle ise: – mâdem cesed, gelip geçicidir – mevt ile bütün bütün çıplak olmak dahi rûhun bekàsına te'sir etmez ve mâhiyetini de bozmaz. Yalnız, müddet‑i hayatta tedrîcî cesed libâsını değiştiriyor; mevtte ise, birden soyunur.

Gayet kat'î bir hads ile belki müşâhede ile sâbittir ki; cesed, rûh ile kàimdir. Öyle ise; rûh, onun ile kàim değildir. Belki rûh, binefsihî kàim ve hâkim olduğundan cesed istediği gibi dağılıp toplansın, rûhun istiklâliyetine halel vermez. Belki cesed, rûhun hânesi ve yuvasıdır, libâsı değil. Belki rûhun libâsı, bir derece sâbit ve letâfetçe rûha münâsib bir gılâf‑ı latîfi ve bir beden‑i misâlîsi vardır. Öyle ise; mevt hengâmında bütün bütün çıplak olmaz; yuvasından çıkar, beden‑i misâlîsini giyer.

Âfâkîdir. Yani, mükerrer müşâhedât ve müteaddid vâkıât ve kerrât ile münâsebâttan neş'et eden bir nev'i hükm‑ü tecrübîdir. Evet, tek bir rûhun ba'de'l‑memât bekàsı anlaşılsa, şu rûh nev'inin külliyetle bekàsını istilzam eder. Zîra fenn‑i mantıkça kat'îdir ki: Zâtî bir hàssa, bir tek ferdde görünse bütün efrâdda dahi o hàssanın vücûduna hükmedilir; çünkü, zâtîdir. Zâtî olsa her ferdde bulunur.

Hâlbuki değil bir ferd, belki o kadar hadsiz, o kadar hesaba hasra gelmez müşâhedâta istinâd eden âsâr ve bekà‑i ervâha delâlet eden emârât, o derece kat'îdir ki; bize nasıl Yeni Dünya, yani Amerika var ve orada insanlar bulunur, o insanların vücûdlarına hiç vehim hâtıra gelmez; öyle de, şübhe kabûl etmez ki; şimdi âlem‑i melekût ve ervâhta, ölmüş, vefât etmiş insanların ervâhı, pek çok kesretle vardır ve bizimle münâsebetdârdırlar. Manevî hedâyâmız onlara gidiyor, onların nurânî feyizleri de bizlere geliyor.

Hem hads‑i kat'î ile vicdânen hissedilebilir ki; insan öldükten sonra esâslı bir ciheti bâkîdir. O esâs ise, rûhtur. Rûh ise, tahrib ve inhilâle ma'rûz değil. Çünkü; basittir, vahdeti var. Tahrib ve inhilâl ve bozulmak ise, kesret ve terkîb edilmiş şeylerin şe'nidir. Sâbıkan beyân ettiğimiz gibi hayat, kesrette bir tarz‑ı vahdeti te'min eder, bir nev'i bekàya sebebiyet verir.

Demek vahdet ve bekà, rûhta esâstır ki, ondan kesrete sirâyet eder. Rûhun fenâsı, ya tahrib ve inhilâl iledir. O tahrib ve inhilâl ise; vahdet yol vermez ki girsin, besâtet bırakmaz ki bozsun. Veyâhut i'dâm iledir. İ'dâm ise; Cevvâd‑ı Mutlak’ın hadsiz merhameti müsâade etmez ve nihâyetsiz cûdu bırakmaz ki, verdiği ni'met‑i vücûdu, o ni'met‑i vücûda pek müştâk ve lâyık olan rûh‑u insanîden geri alsın.

Rûh; zîhayat, zîşuûr, nurânî, vücûd‑u haricî giydirilmiş, câmi', hakikatdâr, külliyet kesbetmeğe müstaid bir kanun‑u emrîdir. Hâlbuki; en zaîf olan kavânîn‑i emriye, sebat ve bekàya mazhardırlar. Çünkü; dikkat edilse, ma'rûz‑u tağayyür olan bütün nev'ilerde birer hakikat‑i sâbite vardır ki, bütün tağayyürât ve inkılâbât ve etvâr‑ı hayat içinde yuvarlanarak sûretler değiştirip, ölmeyerek, yaşayarak bâkî kalıyor.

İşte herbir şahs‑ı insanî, mâhiyetinin câmiiyetiyle ve küllî şuûruyla ve umumî tasavvurâtıyla bir şahıs iken, bir nev' hükmüne geçmiştir. Bir nev'e gelen ve cârî olan kanun, o şahs‑ı insanîde dahi cârîdir.

Mâdem Fâtır‑ı Zülcelâl, insanı, câmi' bir âyine ve küllî bir ubûdiyetle ve ulvî bir mâhiyetle yaratmıştır. Her ferddeki hakikat‑i rûhiye, yüzbinler sûret değiştirse, İzn‑i Rabbânî ile ölmeyecek, yaşayarak geldiği gibi gidecek. Öyle ise; o şahs‑ı insanînin hakikat‑i zîşuûru ve unsur‑u zîhayatı olan rûhu dahi, Allah’ın emriyle, izni ile ve ibkàsıyla dâima bâkîdir.

Rûha bir derece müşâbih ve ikisi de âlem‑i emirden ve irâdeden geldiklerinden masdar itibariyle rûha bir derece muvâfık, fakat yalnız vücûd‑u hissî olmayan nev'ilerde hükümrân olan kavânîne dikkat edilse ve o nâmuslara bakılsa görünür ki: Eğer o kanun‑u emrî, vücûd‑u haricî giyse idi, o nev'ilerin birer rûhu olurdu. Hâlbuki o kanun dâima bâkîdir, dâima müstemir, sâbittir. Hiçbir tağayyürât ve inkılâbât, o kanunların vahdetine te'sir etmez, bozmaz. Meselâ; bir incir ağacı ölse, dağılsa onun rûhu hükmünde olan kanun‑u teşekkülâtı, zerre gibi bir çekirdeğinde ölmeyerek bâkî kalır.

İşte mâdem en âdi ve zaîf emrî kanunlar dahi böyle bekà ile, devam ile alâkadardır; elbette rûh‑u insanî, değil yalnız bekà ile, belki ebedü'l‑âbâd ile alâkadar olmak lâzım gelir. Çünkü; rûh dahi Kur'ân’ın nassı ile ﴿قُلِ الرُّوحُ مِنْ اَمْرِ رَبّ۪ي﴾ fermân‑ı celîli ile; âlem‑i emirden gelmiş bir kanun‑u zîşuûr ve bir nâmus‑u zîhayattır ki, Kudret‑i Ezeliye, ona vücûd‑u haricî giydirmiş.

Demek, nasıl ki sıfat‑ı irâdeden ve âlem‑i emirden gelen şuûrsuz kavânîn, dâima veya ağleben bâkî kalıyor; aynen onların bir nev'i kardeşi ve onlar gibi sıfat‑ı irâdenin tecellîsi ve âlem‑i emirden gelen rûh, bekàya mazhar olmak daha ziyâde kat'îdir, lâyıktır. Çünkü; zîvücûddur, hakikat‑i hariciye sâhibidir. Hem onlardan daha kavîdir, daha ulvîdir. Çünkü; zîşuûrdur. Hem onlardan daha dâimîdir, daha kıymetdârdır. Çünkü; zîhayattır.

Saâdet‑i ebediyeye muktazî vardır. Ve o saâdeti verecek Fâil‑i Zülcelâl de muktedirdir. Hem harâb‑ı âlem, mevt‑i dünya mümkündür. Hem vâki olacaktır. Yeniden ihyâ‑yı âlem ve haşir, mümkündür. Hem vâki olacaktır. İşte bu altı mes'eleyi, birer birer aklı iknâ edecek muhtasar bir tarzda beyân edeceğiz. Zâten Onuncu Söz’de kalbi, îmân‑ı kâmil derecesine çıkaracak derecede bürhânlar zikredilmiştir. Şurada ise; yalnız aklı iknâ edecek, susturacak, Eski Said’in Nokta Risalesi’ndeki beyânâtı tarzında bahsedeceğiz.

Evet saâdet‑i ebediyeye muktazî mevcûddur. O muktazînin vücûduna delâlet eden bürhân‑ı kat'î “ON MENBA' VE MEDÂR”dan süzülen bir hadstir.

Birinci Medâr: Dikkat edilse, şu kâinâtın umumunda bir nizâm‑ı ekmel, bir intizam‑ı kasdî vardır. Her cihette reşehât‑ı ihtiyar ve lemeât‑ı kasd görünür. Hattâ herşeyde bir nur‑u kasd, her şe'nde bir ziyâ‑yı irâde, her harekette bir lem'a‑i ihtiyar, her terkîbde bir şu'le‑i hikmet, semerâtının şehâdetiyle nazar‑ı dikkate çarpıyor. İşte eğer saâdet‑i ebediye olmazsa, şu esâslı nizâm, bir sûret‑i zaîfe-i vâhiyeden ibaret kalır. Yalancı, esâssız bir nizâm olur. Nizâm ve intizamın rûhu olan maneviyat ve revâbıt ve niseb, hebâ olup gider. Demek, nizâmı nizâm eden, saâdet‑i ebediyedir. Öyle ise; nizâm‑ı âlem, saâdet‑i ebediyeye işâret ediyor.

İkinci Medâr: Hilkat‑i kâinâtta bir hikmet‑i tâmme görünüyor. Evet, inâyet‑i ezeliyenin timsâli olan Hikmet‑i İlâhiye, kâinâtın umumunda gösterdiği maslahatların riâyeti ve hikmetlerin iltizamı lisânı ile saâdet‑i ebediyeyi ilân eder.

Çünkü; saâdet‑i ebediye olmazsa, şu kâinâtta bilbedâhe sâbit olan hikmetleri, fâideleri, mükâbere ile inkâr etmek lâzım gelir. Onuncu Söz’ün Onuncu Hakikati, bu hakikati güneş gibi gösterdiğinden ona iktifâen burada ihtisar ederiz.

Üçüncü Medâr: Akıl ve hikmet ve istikrâ' ve tecrübenin şehâdetleri ile sâbit olan hilkat‑i mevcûdâttaki adem‑i abesiyet ve adem‑i isrâf, saâdet‑i ebediyeye işâret eder. Fıtratta isrâf ve hilkatte abesiyet olmadığına delil, Sâni'‑i Zülcelâl’in, herşeyin hilkatinde en kısa yolu ve en yakın ciheti ve en hafif sûreti ve en güzel keyfiyeti ihtiyar ve intihâb etmesidir ve bazen bir şeyi, yüz vazife ile tavzif etmesidir ve bir ince şeye bin meyve ve gayeleri takmasıdır.

Mâdem isrâf yok ve abesiyet olmaz; elbette saâdet‑i ebediye olacaktır. Çünkü; dönmemek üzere adem, herşeyi abes eder, herşey isrâf olur. Umum fıtratta, ezcümle insanda, Fenn‑i Menâfiü'l-A'zâ şehâdetiyle sâbit olan adem‑i isrâf gösteriyor ki; insanda olan hadsiz isti'dâdât‑ı maneviye ve nihâyetsiz âmâl ve efkâr ve müyûlât dahi isrâf edilmeyecektir.

Öyle ise; insandaki o esâslı meyl‑i tekemmül, bir kemâlin vücûdunu gösterir ve o meyl‑i saâdet, saâdet‑i ebediyeye namzed olduğunu kat'î olarak ilân eder. Öyle olmazsa insanın mâhiyet‑i hakîkiyesini teşkil eden o esâslı maneviyat, o ulvî âmâl, hikmetli mevcûdâtın hilâfına olarak isrâf ve abes olur, kurur, hebâen gider. Şu hakikat, Onuncu Söz’ün Onbirinci Hakikati’nde isbât edildiğinden kısa kesiyoruz.

Dördüncü Medâr: Pek çok nev'ilerde, hattâ gece ve gündüzde, kış ve baharda ve cevv‑i havada, hattâ insanın şahıslarında, müddet‑i hayatında değiştirdiği bedenler ve mevte benzeyen uyku ile haşir ve neşre benzer birer nev'i kıyâmet, bir kıyâmet‑i kübrânın tahakkukunu ihsâs ediyor, remzen haber veriyorlar.

Evet, meselâ; haftalık bizim saatimizin sâniye ve dakika ve saat ve günlerini sayan çarklarına benzeyen; Allah’ın dünya denilen büyük saatindeki yevm, sene, ömr‑ü beşer, deverân‑ı dünya, birbirine mukaddime olarak birbirinden haber veriyor, döner işlerler. Geceden sonra sabahı, kıştan sonra baharı işledikleri gibi; mevtten sonra subh‑u kıyâmet, o destgâhtan, o saat‑ı uzmâdan çıkacağını remzen haber veriyorlar.

Bir şahsın müddet‑i ömründe başına gelmiş birçok kıyâmet çeşitleri vardır. Her gece bir nev'i ölmekle, her sabah bir nev'i dirilmekle emârât‑ı haşrî gördüğü gibi, beş‑altı senede bil'ittifak bütün zerrâtını değiştirerek, hattâ bir senede iki defa tedrîcî bir kıyâmet ve haşir taklidini görmüş. Hem, hayvan ve nebât nev'ilerinde üçyüz binden ziyâde haşir ve neşir ve kıyâmet‑i nev'iyeyi her baharda müşâhede ediyor.

İşte bu kadar emârât ve işârât‑ı haşriye ve bu kadar alâmât ve rumûzât‑ı neşriye, elbette kıyâmet‑i kübrânın tereşşuhâtı hükmünde o haşre işâret ediyorlar. Bir Sâni'‑i Hakîm tarafından nev'ilerde böyle kıyâmet‑i nev'iyeyi, yani bütün nebâtât köklerini ve bir kısım hayvanları aynen baharda ihyâ etmek ve yaprakları ve çiçekleri ve meyveleri gibi sâir bir kısım şeyleri aynıyla değil, misliyle iâde ederek bir nev'i haşir ve neşir yapmak; herbir şahs‑ı insanîde kıyâmet‑i umumiye içinde bir kıyâmet‑i şahsiyeye delil olabilir.

Çünkü; insanın bir tek şahsı, başkasının bir nev'i hükmündedir. Zîra fikir nuru, insanın âmâline ve efkârına öyle bir genişlik vermiş ki, mâzi ve müstakbeli ihâta eder. Dünyayı dahi yutsa tok olmaz. Sâir nev'ilerde ferdlerin mâhiyeti cüz'iyedir; kıymeti, şahsiyedir; nazarı, mahdûddur; kemâli, mahsurdur; lezzeti ve elemi, ânîdir. Beşerin ise, mâhiyeti ulviyedir; kıymeti gâliyedir; nazarı, âmmdır; kemâli, hadsizdir; manevî lezzeti ve elemi, kısmen dâimîdir.

Öyle ise; bilmüşâhede sâir nev'ilerde tekerrür eden bir çeşit kıyâmetler, haşirler; şu kıyâmet‑i kübrâ-yı umumiyede her şahs‑ı insanî aynıyla iâde edilerek haşredilmesine remz eder, haber verir. Onuncu Söz’ün Dokuzuncu Hakikati’nde iki kere iki dört eder derecesinde kat'iyyet ile isbât edildiğinden burada ihtisar ederiz.

Beşinci Medâr: Beşerin cevher‑i rûhunda dercedilmiş gayr‑ı mahdûd isti'dâdât ve o isti'dâdâtta mündemic olan gayr‑ı mahsur kàbiliyetler ve o kàbiliyetlerden neş'et eden hadsiz meyiller ve o hadsiz meyillerden hâsıl olan nihâyetsiz emeller ve o nihâyetsiz emellerden tevellüd eden gayr‑ı mütenâhî efkâr ve tasavvurât‑ı insaniye; şu âlem‑i şehâdetin arkasında bulunan saâdet‑i ebediyeye elini uzatmış, ona gözünü dikmiş, o tarafa müteveccih olmuş olduğunu ehl‑i tahkîk görüyor.

İşte hiç yalan söylemeyen fıtrat ve fıtrattaki şu kat'î ve şedîd ve sarsılmaz meyl‑i saâdet-i ebediye, saâdet‑i ebediyenin tahakkukuna dair vicdâna bir hads‑i kat'î veriyor. Onuncu Söz’ün Onbirinci Hakikati, bu hakikati gündüz gibi gösterdiğinden kısa kesiyoruz.

Altıncı Medâr: “Rahmânürrahîm” olan şu mevcûdâtın Sâni'‑i Zülcemâl’inin rahmeti, saâdet‑i ebediyeyi gösteriyor. Evet ni'meti ni'met eden, ni'meti nıkmetlikten halâs eden ve mevcûdâtı, firâk‑ı ebedîden hâsıl olan vâveylâlardan kurtaran saâdet‑i ebediyeyi, o rahmetin şe'nindendir ki; beşerden esirgemesin. Çünkü; bütün ni'metlerin re'si, reisi, gayesi, neticesi olan saâdet‑i ebediye verilmezse, dünya öldükten sonra âhiret sûretinde dirilmezse, bütün ni'metler nıkmetlere tahavvül ederler. O tahavvül ise, bilbedâhe ve bizzarûre ve umum kâinâtın şehâdetiyle muhakkak ve meşhûd olan Rahmet‑i İlâhiye’nin vücûdunu inkâr etmek lâzım gelir. Hâlbuki rahmet, güneşten daha parlak bir hakikat‑i sâbitedir.

Bak, rahmetin cilvelerinden ve latîf âsârından olan aşk ve şefkat ve akıl ni'metlerine dikkat et. Eğer firâk‑ı ebedî ve hicran‑ı lâyezâlîye, hayat‑ı insaniye incirâr edeceğini farzetsen görürsün ki; o latîf muhabbet, en büyük bir musîbet olur. O lezîz şefkat, en büyük bir illet olur. O nurânî akıl, en büyük bir belâ olur. Demek rahmet, – çünkü rahmettir – hicran‑ı ebedîyi, muhabbet‑i hakîkiyeye karşı çıkaramaz. Onuncu Söz’ün İkinci Hakikati, bu hakikati gayet güzel bir sûrette gösterdiğinden burada ihtisar edildi.

Yedinci Medâr: Şu kâinâtta görünen ve bilinen bütün letâif, bütün mehâsin, bütün kemâlât, bütün incizabât, bütün iştiyakât, bütün terahhumat; birer mânâdır, birer mazmundur, birer kelime‑i maneviyedir ki; şu kâinâtın Sâni'‑i Zülcelâl’inin lütûf ve merhametinin tecelliyâtını, ihsân ve kereminin cilvelerini bizzarûre, bilbedâhe kalbe gösterir, aklın gözüne sokuyor.

Mâdem şu âlemde bir hakikat vardır; bilbedâhe hakîki rahmet vardır. Mâdem hakîki rahmet vardır; saâdet‑i ebediye olacaktır. Onuncu Söz’ün Dördüncü Hakikati, İkinci Hakikati ile beraber şu hakikati gündüz gibi aydınlatmıştır.

Sekizinci Medâr: İnsanın fıtrat‑ı zîşuûru olan vicdânı, saâdet‑i ebediyeye bakar, gösterir. Evet, kim kendi uyanık vicdânını dinlerse “Ebed!‥ Ebed!‥” sesini işitecektir. Bütün kâinât o vicdâna verilse, ebede karşı olan ihtiyacının yerini dolduramaz. Demek o vicdân, o ebed için mahlûktur.

Demek bu vicdânî olan incizab ve cezbe, bir gaye‑i hakîkiyenin ve bir hakikat‑i câzibedârın yalnız cezbi ile olabilir. Onuncu Söz’ün Onbirinci Hakikati’nin hâtimesi bu hakikati göstermiştir.

Dokuzuncu Medâr: Sâdık, masdûk, musaddak olan Muhammed‑i Arabî Aleyhissalâtü Vesselâm’ın ihbarıdır. Evet, O Zât’ın sözleri, saâdet‑i ebediyenin kapılarını açmıştır ve O’nun kelâmları, saâdet‑i ebediyeye karşı birer penceredir.

Zâten bütün enbiyânın icmâını ve bütün evliyânın tevâtürünü elinde tutmuş; bütün kuvvetiyle bütün da'vâları, Tevhid‑i İlâhî’den sonra şu haşir ve saâdet noktasında temerküz ediyor. Acaba, şu kuvveti sarsacak bir şey var mıdır! Onuncu Söz’ün Onikinci Hakikati, şu hakikati pek zâhir bir sûrette göstermiştir.

Onuncu Medâr: Onüç asırda yedi vecihle i'câzını muhâfaza eden ve Yirmibeşinci Söz’de isbât edildiği üzere kırk aded envâ'‑ı i'câzıyla mu'cize olan Kur'ân‑ı Mu'cizü'l-Beyân’ın ihbarât‑ı kat'iyyesidir.

Evet, O Kur'ân’ın nefs‑i ihbarı, haşr‑i cismânînin keşşâfıdır ve şu tılsım‑ı muğlak-ı âlemin ve şu remz‑i hikmet-i kâinâtın miftâhıdır. Hem O Kur'ân‑ı Mu'cizü'l-Beyân’ın tazammun ettiği ve mükerreren tefekküre emredip nazara vaz'eylediği berâhin‑i akliye-i kat'iyye, binlerdir.

Ezcümle: Bir kıyâs‑ı temsîlîyi tazammun eden; ﴿قُلْ يُحْي۪يهَا الَّذ۪ٓي اَنْشَاَهَٓا اَوَّلَ مَرَّةٍ﴾ ve ﴿وَقَدْ خَلَقَكُمْ اَطْوَارًا﴾ ve bir delil‑i adâlete işâret eden; ﴿وَمَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَب۪يدِ﴾ gibi pek çok âyât ile haşr‑i cismânîdeki saâdet‑i ebediyeyi gösterecek pek çok dûrbînleri nazar‑ı beşerin dikkatine vaz'etmiştir.

Kur'ân’ın sâir âyetler ile izâh ettiği şu; ﴿وَقَدْ خَلَقَكُمْ اَطْوَارًا﴾ ve ﴿قُلْ يُحْي۪يهَا الَّذ۪ٓي اَنْشَاَهَٓا اَوَّلَ مَرَّةٍ﴾ ’deki kıyâs‑ı temsîlînin hülâsasını Nokta Risalesi’nde şöyle beyân etmişiz ki:

Vücûd‑u insan, tavırdan tavıra geçtikçe acîb ve muntazam inkılâblar geçiriyor. Nutfeden alakaya, alakadan mudğaya, mudğadan azm ve lahme, azm ve lahmden halk‑ı cedîde, yani insan sûretine inkılâbı, gayet dakîk düsturlara tâbidir. O tavırların herbirisinin öyle kavânîn‑i mahsûsa ve öyle nizâmât‑ı muayyene ve öyle harekât‑ı muttarideleri vardır ki; cam gibi, altında bir kasd, bir irâde, bir ihtiyar, bir hikmetin cilvelerini gösterir.

İşte şu tarzda o vücûdu yapan Sâni'‑i Hakîm, her sene bir libâs gibi o vücûdu değiştirir. O vücûdun değiştirilmesi ve bekàsı için inhilâl eden eczâların yerini dolduracak, çalışacak yeni zerrelerin gelmesi için bir terkîbe muhtaçtır. İşte o beden hüceyreleri, muntazam bir kanun‑u İlâhî ile yıkıldığından yine muntazam bir kanun‑u Rabbânî ile tamir etmek için rızık nâmıyla bir madde‑i latîfeyi ister ki, o beden uzuvlarının ayrı ayrı hâcetleri nisbetinde Rezzâk‑ı Hakîki, bir kanun‑u mahsûs ile taksim ve tevzî' ediyor.

Şimdi O Rezzâk‑ı Hakîm’in gönderdiği o madde‑i latîfenin etvârına bak; göreceksin ki, o maddenin zerrâtı, bir kafile gibi küre‑i havada, toprakta, suda dağılmış iken, birden hareket emrini almışlar gibi bir hareket‑i kasdîyi işmâm eden bir keyfiyet ile toplanıyorlar. Güyâ onlardan herbir zerre, bir vazife ile, bir muayyen mekâna gitmek için memurdur gibi gayet muntazam toplanıyorlar.

Hem gidişatından görünüyor ki, bir Fâil‑i Muhtar’ın bir kanun‑u mahsûsu ile sevkedilip, cemâdât âleminden mevâlide, yani zîhayat âlemine girerler. Sonra nizâmât‑ı muayyene ve harekât‑ı muttaride ile ve desâtir‑i mahsûsa ile rızık olarak bir bedene girip, o beden içinde dört matbahta pişirildikten sonra ve dört inkılâbât‑ı acîbeyi geçirdikten sonra ve dört süzgeçten süzüldükten sonra bedenin aktârına yayılarak bütün muhtaç olan a'zâların muhtelif ve ayrı ayrı derece‑i ihtiyaçlarına göre Rezzâk‑ı Hakîki’nin inâyetiyle ve muntazam kanunları ile inkısam ederler.

İşte o zerrâttan hangi zerreye bir nazar‑ı hikmetle baksan göreceksin ki: Basîrâne, muntazamâne, semîâne, alîmâne sevk olunan o zerreye, kör ittifak, kanunsuz tesâdüf, sağır tabiat, şuûrsuz esbâb, hiç ona karışamaz. Çünkü; herbirisi unsur‑u muhîtten tut, tâ beden hüceyresine kadar hangi tavra girmiş ise; o tavrın kavânîn‑i muayyenesi ile güyâ ihtiyaren amel ediyor, muntazaman giriyor. Hangi tabakaya sefer etmiş ise, öyle muntazam adım atıyor ki; bilbedâhe bir Sâik‑i Hakîm’in emri ile gidiyor gibi görünüyor.

İşte böyle muntazam tavırdan tavıra, tabakadan tabakaya gitgide hedef‑i maksadından ayrılmayarak tâ makam‑ı lâyıkına, meselâ; Tevfik’in göz bebeğine emr‑i Rabbânî ile girer, oturur, çalışır.

İşte bu hâlde, yani erzâktaki tecellî‑i Rubûbiyet gösteriyor ki; ibtidâ, o zerreler muayyen idiler, muvazzaf idiler, o makamlar için namzed idiler. Güyâ herbirisinin alnında ve cebhesinde “Filân hüceyrenin rızkı olacak.” yazılı gibi bir intizamın vücûdu; her adamın alnında kalem‑i kader ile rızkı yazılı olduğuna ve rızkı üstünde isminin yazılı olmasına işâret eder.

Acaba mümkün müdür ki: Bu derece nihâyetsiz bir kudret ve muhît bir hikmet ile rubûbiyet eden ve zerrâttan tâ seyyârâta kadar bütün mevcûdâtı kabza‑i tasarrufunda tutmuş ve intizam ve mîzan dâiresinde döndüren Sâni'‑i Zülcelâl, neş'e‑i uhrâyı yapmasın veya yapamasın!

İşte çok Âyât‑ı Kur'âniye, şu hikmetli neş'e‑i ûlâyı nazar‑ı beşere vaz'ediyor. Haşir ve kıyâmetteki neş'e‑i uhrâyı ona temsîl ederek istib'âdı izâle eder, der: ﴿قُلْ يُحْي۪يهَا الَّذ۪ٓي اَنْشَاَهَٓا اَوَّلَ مَرَّةٍ﴾ Yani: “Sizi hiçten bu derece hikmetli bir sûrette kim inşâ etmiş ise; O’dur ki, sizi âhirette diriltecektir.”

Hem der ki: ﴿وَهُوَ الَّذ۪ي يَبْدَؤُ۬ا الْخَلْقَ ثُمَّ يُع۪يدُهُ وَهُوَ اَهْوَنُ عَلَيْهِ﴾ Yani: “Sizin haşirde iâdeniz, dirilmeniz, dünyadaki hilkatinizden daha kolay, daha rahattır.” Nasıl ki bir taburun askerleri, istirahat için dağılsa sonra bir boru ile çağrılsa kolay bir sûrette tabur bayrağı altında toplanmaları, yeniden bir tabur teşkil etmekten çok kolay ve çok rahattır; öyle de, bir bedende birbiriyle imtizaç ile ünsiyet ve münâsebet peydâ eden zerrât‑ı esâsiye, Hazret‑i İsrâfil Aleyhisselâm’ın Sûr’u ile Hàlık‑ı Zülcelâl’in emrine “Lebbeyk!” demeleri ve toplanmaları; aklen birinci icâddan daha kolay, daha mümkündür.

Hem, bütün zerrelerin toplanmaları belki lâzım değil. Nüveler ve tohumlar hükmünde olan ve Hadîs’te عَجْبُ الذَّنَبِ tâbir edilen eczâ‑i esâsiye ve zerrât‑ı asliye, ikinci neş'e için kâfî bir esâstır, temeldir. Sâni'‑i Hakîm, beden‑i insanîyi onların üstünde bina eder.

Üçüncü âyet olan ﴿وَمَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَب۪يدِ﴾ gibi âyetlerin işâret ettikleri kıyâs‑ı adlînin hülâsası şudur ki:

Âlemde çok görüyoruz ki: Zâlim, fâcir, gaddâr insanlar, gayet refah ve rahatla ve mazlum ve mütedeyyin adamlar, gayet zahmet ve zillet ile ömür geçiriyorlar. Sonra ölüm gelir, ikisini müsâvî kılar. Eğer şu müsâvât, nihâyetsiz ise, bir nihâyeti yoksa zulüm görünür. Hâlbuki zulümden tenezzühü, kâinâtın şehâdetiyle sâbit olan Adâlet ve Hikmet‑i İlâhiye, bu zulmü hiçbir cihetle kabûl etmediğinden bilbedâhe bir mecma'‑ı âheri iktiza ederler ki; birinci, cezasını; ikinci, mükâfâtını görsün. Tâ şu intizamsız, perîşan beşer, isti'dâdına münâsib tecziye ve mükâfât görüp adâlet‑i mahzâya medâr ve Hikmet‑i Rabbâniye’ye mazhar ve hikmetli mevcûdât‑ı âlemin bir büyük kardeşi olabilsin.

Evet, şu dâr‑ı dünya, beşerin rûhunda mündemic olan hadsiz isti'dâdların sünbüllenmesine müsâid değildir; demek başka âleme gönderilecektir. Evet, insanın cevheri büyüktür; öyle ise, ebede namzeddir. Mâhiyeti àliyedir; öyle ise, cinayeti dahi azîmdir. Sâir mevcûdâta benzemez. İntizamı da mühimdir. İntizamsız olamaz, mühmel kalamaz, abes edilmez; fenâ‑yı mutlak ile mahkûm olamaz, adem‑i sırfa kaçamaz. Ona, Cehennem ağzını açmış bekliyor. Cennet ise, âğûş‑u nâzdârânesini açmış gözlüyor. Onuncu Söz’ün Üçüncü Hakikati bu ikinci misâlimizi gayet güzel gösterdiğinden burada kısa kesiyoruz.

İşte, misâl için şu iki âyet‑i kerîme gibi pek çok berâhin‑i latîfe-i akliyeyi tazammun eden sâir âyetleri dahi kıyâs eyle, tetebbu' et. İşte Menâbi'‑i Aşere ve On Medâr, bir hads‑i kat'î, bir bürhân‑ı kàtı'ı intac ediyorlar ve o pek esâslı hads ve o pek kuvvetli bürhân, haşir ve kıyâmete dâî ve muktazînin vücûduna kat'iyyen delâlet ettikleri gibi; Sâni'‑i Zülcelâl’in dahi – Onuncu Söz’de kat'iyyen isbât edildiği üzere – Hakîm, Rahîm, Hafîz, Âdil gibi ekser Esmâ‑i Hüsnâ’sı, haşir ve kıyâmetin gelmesini ve saâdet‑i ebediyenin vücûdunu iktiza ederler ve saâdet‑i ebediyenin tahakkukuna kat'î delâlet ederler.

Demek haşir ve kıyâmete muktazî, o derece kuvvetlidir ki, hiçbir şek ve şübheye medâr olamaz.

Fâil, muktedirdir. Evet, nasıl haşrin muktazîsi, şüphesiz mevcûddur; haşri yapacak Zât da nihâyet derecede muktedirdir. O’nun kudretinde noksan yoktur. En büyük ve en küçük şeyler O’na nisbeten birdirler. Bir baharı halketmek, bir çiçek kadar kolaydır. Evet, bir Kadîr ki, şu âlem; bütün güneşleri, yıldızları, avâlimi, zerrâtı, cevâhiri, nihâyetsiz lisânlarla O’nun azametine ve kudretine şehâdet eder. Hiçbir vehim ve vesvesenin hakkı var mıdır ki, haşr‑i cismânîyi o kudretten istib'âd etsin.