Ey tâlib‑i hakikat! Mâdem hakta ittifak, ehakta ihtilâftır. Bazen hak, ehaktan ehaktır. Hem de olur hasen, ahsenden ahsen.

Ey Âlem‑i İslâmî! Hayatın ittihâdda. Ger ittihâd istersen düsturun bu olmalı:

“Hüve'l‑Hakku” yerine “Hüve Hakkun” olmalı. “Hüve'l‑Hasen” yerine “Hüve'l‑Ahsen” olmalı…

Her müslim kendi meslek, mezhebine demeli: “İşte bu haktır, başkasına ilişmem. Başkaları güzelse, benim en güzelidir.”

Dememeli: “Budur hak, başkaları battaldır.” Ya “Yalnız benimkidir güzeli; başkaları yanlıştır, hem çirkindir.”

Zihniyet‑i inhisar, hubb‑u nefisten geliyor; sonra maraz oluyor, nizâ' ondan çıkıyor. Derd ile dermanlar,

taaddüdü hak olur, hak da taaddüd eder. Hâcât ve ağdiyenin tenevvü'ü hak olur, hak da tenevvü' eder.

İsti'dâd, terbiyeler, tekessürü hak olur, hak da tekessür eder. Bir madde‑i vâhide, hem zehir ve hem panzehir.

İki mizâca göre; mesâil‑i fer'îde hakikat sâbit değil, izafî ve mürekkeb. Mükellefîn mizâclar,

ona bir hisse verip, ona göre ederek tahakkuk ve terekküb, her mezhebin sâhibi mühmel mutlak hükmeder.

Mezhebinin hududu, ta'yinini bırakır temâyül‑ü mizâca; taassub‑u mezhebî ta'mîme sebeb olur.

Ta'mîmin iltizamı sebeb olur nizâ'a. İslâmiyet’ten evvel tabakàt‑ı beşerde derin uçurumlar,

hem tebâüd‑ü acîbi; istedi bir vakitte taaddüd‑ü Enbiyâ, tenevvü'‑ü şerâyi', müteaddid mezhebler.

Beşerde bir inkılâb İslâmiyet yaptırdı, beşer tekàrüb etti, Şer' etti ittihâd, vâhid oldu Peygamber.

Seviye bir olmadı, mezheb taaddüd etti. Terbiye‑i vâhide kâfî geldiği zaman ittihâd eder mezhebler.

Ey birader‑i kalb-hüşyâr! Ezdâdın cem'indendir tecellî‑i iktidar; lezzet içinde elem, hayrın içinde şerri,

hüsnün içinde kubhu, nef'in içinde dârrı, ni'met içinde nıkmet, nurun içinde nârı, bilir misin ki sırrı!.

Hakàik‑ı nisbiye, sübût takarrur etsin, bir şeyde çok şey olsun, bulsun vücûd, görünsün. Sür'at‑i hareketle bir nokta bir hat olur.

Çevirmenin sür'ati yapar bir lem'a‑i nur, dâire‑i nurânî. Hakàik‑ı nisbiye vazifesi, dünyada dâneler sünbül olur.

Kâinâtın çamuru, revâbıt‑ı nizâmı; alâik‑ı nakşını odur teşkil ediyor. Âhiret’te bu nisbî emirler orada hakàik olur.

Harârette merâtib, ona olmuştur sebeb, tahallül‑ü bürûdet. Hüsündeki derecât kubhun tedâhülüdür; sebeb, illet oluyor.

Ziyâ zulmete borçlu, lezzet eleme medyûn; sıhhat, marazsız olmaz. Cennet olmazsa belki Cehennem tâzib etmez. Zemherirsiz olmuyor.

Ger zemherir olmazsa, o da ihrâk edemez. O Hallâk‑ı Lemyezel, halk‑ı ezdâd içinde hikmetini gösterdi. Haşmeti etti zuhûr.

O Kadîr‑i Lâyezâl, cem'‑i ezdâd içinde iktidarı gösterdi. Azamet etti zuhûr. Mâdem o Kudret‑i İlâhî lâzime‑i Zâtî olur.

O Zât‑ı Ezelî’ye, hem zarûre‑i nâşie, O’nda zıddı olamaz, acz tahallül edemez, O’nda merâtib olamaz, herşeye nisbeti bir; hiçbir şey ağır olmuyor.

O kudretin ziyâsına Güneş mişkât olmuştur. Bu mişkâtın nuruna deniz yüzü âyine, şebnemlerin gözleri birer mir'ât olmuştur.

Denizin geniş yüzü, gösterdiği güneşi, çîn‑i cebînindeki katreler de gösterir, şebnemin küçük gözü yıldız gibi parlıyor.

Ayn‑ı hüviyet tutar; şebnem, deniz bir olur güneşin nazarında, kudreti tanzîr eder. Şebnemin gözbebeği küçücük bir güneştir.

Şu muhteşem güneş de küçücük bir şebnemdir; gözbebeği bir nurdur ki Şems‑i Kudretten gelir, o kudrete kamer olur.

Semâvât bir denizdir; bir Nefes‑i Rahmân’la çîn‑i cebînlerinde mevcelenip, katarât – ki nücûm ve hem şümûstur –

Kudret tecellî etti, o katarâta serpti nurânî lemeâtı. Herbir güneş bir katre, herbir yıldız bir şebnem, herbir lem'a timsâldir.

O feyz‑i tecellînin küçücük bir aksidir o katre‑misâl güneş. Eder mücellâ camını o lümey'a zücâce dürri‑misâl parlıyor.

O şebnem‑misâl yıldız latîf gözü içinde, bir yer yapar lem'aya, lem'a olur bir sirâc, gözü olur zücâce, misbâhı nurlanıyor.

Ey zîhassa‑i meşhûre! Taayyünle zulmetme, ger perde‑i hafânın altında sen kalırsan, ihvânına verirsin ihsân ve bereketi.

Herbir ihvânın altında sen çıkması, hem de o sen olması imkân ve ihtimali, herbirine celbeder bir nazar‑ı hürmeti.

Eğer taayyün edip perde altından çıksan, mükerrem iken altında; üstünde zâlim olursun. Güneş iken orada; burada gölge edersin.

İhvânını düşürttürüp hem nazar‑ı hürmetten. Demek taayyün ve teşahhus, zâlim birer emirdir, sahîh doğru böyle ise, hem de böyle görürsün.

Nerede kaldı yalancı tasannu' ve riyâ ile kesb‑i teşahhus-u şöhret? İşte bir sırr‑ı azîm ki Hikmet‑i İlâhî, hem o nizâm‑ı ahsen.

Bir ferd‑i fevkalâde, kendi nev'i içinde setr ile perde çeker, bununla kıymet verdirir, hem de eder müstahsen.

İşte sana misâli: İnsan içinde velî, ömür içinde ecel, olmuş mechûl ve mühmel. Cuma’da müstetirdir bir saat, kabûl olur duâ edersen.

Ramazan’da münteşir bir leyle‑i zûkadir, Esmâü'l‑Hüsnâ’da muzmer; İksîr‑i İsm-i A'zam. Bu misâllerin haşmeti, hem de o sırr‑ı hasen.

İbhamda izhâr eder, ihfada isbât eder. Meselâ: Ecelin ibhamında bir muvâzene vardır; her dakikada tutar ne vaziyet alırsan.

Kefeteyn‑i havf ü recâ, hizmet‑i ukbâ, dünya; tevehhüm‑ü bekàî, lezzet‑i ömrü verir. Yirmi sene mübhem bir ömür olsa, ahsen

nihâyeti muayyen bin senelik bir ömre; zîra nısfı geçerse, her saati geldikçe güyâ adım atarak dar ağacına gidersin.

Şey'en şey'en üzülmek, vehm de tesellî vermez, sen de rahat etmezsin…

Allah’ın rahmetinden fazla rahmet edilmez. Allah’ın gadabından fazla gadab edilmez.

Öyle ise işi bırak O Âdil‑i Rahîm’e. Fazla şefkat elemdir, fazla gadab zemîme.

Ey müsrifli kardeşim! Teğaddî noktasında bir iken iki lokma; bir lokma bir kuruşa, bir lokma on kuruşa.

Hem ağıza girmeden, hem boğazdan geçtikten, müsâvî bir olurlar. Yalnız ağızda, o da kaç sâniyede bî‑hûşe verir nûşe.

Zevkî bir fark bulunur, dâim onu aldatır. O kuvve‑i zâika; bedene, hem mideye kapıcı, müfettişe.

Onun te'siri menfî, müsbet değil. Vazife yalnız kapıcıyı taltif ve memnun etmek! Nûş verirsin o bî‑hûşe.

Aslî vazifesinde onu müşevveş etmek, tek bir kuruş yerine onbir kuruşu vermek, olur şeytânî‑pîşe.

İsrâfın en sefîhi, tebzîrin en sakîmi, bir tarzdır bir çeşidi; heves etme bu işe…

(❋) Rubûbiyet‑i İlâh, hikmet ve inâyeti, ağızla hem burunla iki merkezi teşkil eylemiştir; içinde hudud karakolu, hem

muhbirleri de koymuş. Şu âlem‑i sağîrde damarları telefon, a'sâbları telgraf hükmüne vaz'eylemiş. Şâmme telefonu, hem

telgrafa zâika inâyet memur etmiş. O Rezzâk‑ı Hakîki, erzâk üstüne koymuş rahmetten bir ta'rife; ta'm ve levn ve hem

râyiha. İşte şu havâss‑ı selâse, O Rezzâk cânibinden birer ilânnâmesi, birer dâvetnâmesi, bir izinnâmesi, hem

bir dellâldır ki muhtaç ve müşteriler hep onlarla celb olur. Mürtezık hayvanlara zevk ve rü'yet ve şemm, birer âlet vermiş. Hem

taamları muhtelif zînetlerle süsletmiş; hevâî gönülleri avutup, lâkaydları tehyîc ile cezbetmiş. Vaktâ, taam girse hem

ağıza, birdenbire zâika her tarafa bir telgraf çekiyor bedenin aktârına. Şâmme telefon veriyor, gelen taam nev'i, hem

çeşitleri de söyler. Hâcetleri muhtelif, ayrı ayrı mürtezık, ona göre davranır, ona da hazırlanır ya cevab‑ı red gelir, hem

kapı dışarı atar, yüzüne de tükürür. İnâyet tarafından mâdem buna memurdur; zevki baştan çıkarma! Hem

telziz ile aldatma, sonra o da unutur; doğru iştihâ nedir? Bir iştihâ‑yı kâzib gelir, başına çatar. Hatâsı, maraz ile hem

illetlerle cezalar gelir. Hakîki lezzet hakîki iştihâdan çıkar, doğru iştihâ sâdık bir ihtiyaçtan. Bu lezzet‑i kâfîde şah, hem

gedâ beraber, hem bâhemdir bir dinar ve bir dirhem. O lezzet berhem‑zened, eleme olur merhem.

Şu noktaya dikkat et; nasıl olur niyetle mübâh âdât, ibâdât… Öyle, “tarz‑ı nazarla” fünûn‑u ekvân, olur maârif‑i İlâhî…

Tedkik dahi tefekkür, yani ger harfî nazarla, hem san'at noktasında “Ne güzeldir.” yerine “Ne güzel yapmış Sâni', nasıl yapmış o mâhî.”

Nokta‑i nazarında kâinâta bir baksan; nakş‑ı Nakkàş-ı Ezel, nizâm ve hikmetiyle lem'a‑i kasd u itkan, tenvir eder şübehi.

Döner ulûm‑u kâinât, maârif‑i İlâhî. Eğer mânâ‑yı ismiyle, tabiat noktasında, “zâtında nasıl olmuş” eğer etsen nigâhı,

bakarsan kâinâta, dâire‑i fünûnun dâire‑i cehl olur. Bîçâre hakikatler, kıymetsiz eller kıymetsiz eder, çoktur bunun güvâhı.

Lezâiz çağırdıkça “Sanki yedim” demeli. “Sanki yedim” düstur eden, bir mescidi yemedi. (❋)

Eskide ekser İslâm filcümle aç değildi, tena'uma ihtiyar, bir derece var idi.

Şimdi ise, ekseri açlığa düştü kaldı, telezzüze ihtiyar İzn‑i Şer'î kalmadı.

Sevâd‑ı a'zam, hem ekseriyet‑i masûmun maîşeti basittir. Teğaddî besâtetiyle onlara tâbi olmak,

bin kerre müreccahtır, ekalliyet‑i müsrife, ya bir kısım sefîhe teğaddîde tereffüh noktasında benzemek.

Hâfıza bir ni'mettir. Fakat ahlâksız bir adamda, musîbet zamanında nisyan ona râcihtir.

Nisyan da bir ni'mettir; yalnız her günün âlâmını çektirir, müterâkim olmuş âlâmı unutturur.

Ey musîbet‑zede! Musîbetin içinde bir ni'met mündericdir; dikkat et de onu gör. Nasıl herşeyde vardır

bir derece‑i harâret, her musîbette vardır bir derece‑i ni'met. Daha büyüğü düşün, küçükteki ni'metin

dereceyi görerek, Allah’a çok şükr et. Yoksa isti'zamla ürkersen, “of‑of”la üflersen, o da aksine şişer.

Şişer de dehşetlenir. Eğer merak da etsen, bir iken ikileşir. Kalbde olan misâli, döner hakikat olur.

Hakikatten ders alır, sonra döner, başlıyor, kalbini tokatlıyor…

Ey enesi çifteli, kafası da kibirli! Şu mîzanı bilmeli: Her adam için elbet cem'iyet‑i beşerde, ictimâî binada

görmek‑görünmek için, şu mertebe denilen bir penceresi var. Ger pencere kàmet‑i kıymetinden yüksekse, tekebbürle tetâvül edecek,

uzanacak. Ger pencere, kàmet‑i himmetinden alçaksa, tevâzu'la tekavvüs edecek, eğilecek.

Kâmillerde, büyüklük mikyâsıdır küçüklük. Nâkıslarda, küçüklük mîzanıdır büyüklük.

Bir haslet; yer ayrı, sîmâ bir; kâh dev ve kâh melek, kâh sâlih, kâh tâlih; misâli şunlardır:

Zaîfin kavîye karşı izzet‑i nefsi sayılan bir sıfat, ger olursa kavîde tekebbür ve gururdur.

Kavînin bir zaîfe karşı da tevâzu'u sayılan bir sıfatı, ger olursa zaîfte, tezellül ve riyâdır.

Bir ulü'l‑emir, makamında olursa ciddiyeti, vakardır; mahviyeti, zillettir.

Hânesinde bulunsa mahviyeti tevâzu', ciddiyeti kibirdir.

Mütekellim‑i vahde olsa eğer bir zâtta: Müsâmaha hamiyet; fedâkârlık bir haslet, bir amel‑i sâlihtir.

Mütekellim‑i maa'l-gayr olsa eğer o zâtta: Müsâmaha hıyânet; fedâkârlık bir sıfat, bir amel‑i tâlihtir.

Tertib‑i mebâdîde tevekkül, tenbelliktir. Terettüb‑ü netice noktasındaki tefvîz, tevekkül‑ü şer'îdir.

Semere‑i sa'yine, kısmetine rızâ ise; memdûh bir kanâattir, meyl‑i sa'ye kuvvettir.

Mevcûd mala iktifâ, merğûb kanâat değil; belki dûn‑himmetliktir. Misâller daha çoktur.

Kur'ân mutlak zikreder; sâlihât ve takvâyı. İbhamında remz eder makàmâtın te'siri. Îcâzı bir tafsîldir, sükûtu geniş sözdür.

Ey arkadaş! Bir zaman bir sâil dedi: “Mâdem El‑Hakku ya'lû haktır; neden kâfir, müslime; kuvvet, hakka gâlibdir?”

Dedim: Dört noktaya bak! Bu müşkül de hallolur. Birinci nokta şudur: Her hakkın her vesilesi hak olması lâzım değildir.

Öyle de, her bâtılın her vesilesi bâtıl olması, yine lâzım değildir. Neticesi şu çıkar: Hak olan bir vesile, bâtıl vesileye gâlibdir.

Dolayısıyla, bir hak bir bâtıla, mağlûbdur muvakkaten, bilvâsıta olmuştur; yoksa bizzat, hem dâima değildir.

Lâkin âkıbetü'l‑âkıbe, her dem yine hakkındır. Kuvvetin bir hakkı var, bir sırr‑ı hilkati var. İkinci nokta şudur:

Her müslimin her vasfı müslim olmak vâcib iken, haricen her dem vâki, sâbit değildir.

Öyle de: Her kâfirin her vasfı kâfir olmak, küfründen neş'et etmek yine lâzım değildir.

Her fâsıkın her vasfı fâsık olmak, fıskından neş'et etmek‥ öyle de, her dem sâbit değildir.

Demek bir kâfirin müslim olan bir vasfı, müslimdeki lâmeşru' vasfına gâlib olur, bilvâsıta o kâfir dahi ona gâlibdir.

Hem dünyada, hayatın hakkı şâmil ve âmmdır. O rahmet‑i âmmenin bir cilve‑i mânidâr, onun bir sırr‑ı hikmeti var; küfür mâni değildir.

Üçüncü nokta şudur: O Zât‑ı Zülcelâl’in iki vasf‑ı kemâlden iki Şer'i tecellî; vasf‑ı irâdeden gelen meşîetle takdirdir,

o da şer'‑i tekvînî. Vasf‑ı Kelâmdan gelen şerîat‑ı meşhûre. Teşriî evâmire karşı itâat, isyan

nasıl olur; öyle de tekvînî evâmire itâat ve isyan olur. Birincisi gâliba dâr‑ı Uhrâ’da görür,

mücâzâtı, sevâbı. İkincisi ağleba dâr‑ı dünyada çeker, mükâfât ve ikàbı. Meselâ: Nasıl sabrın mükâfâtı zaferdir,

atâletin mücâzâtı sefâlet. Öyle de sa'yin sevâbı olur servet. Sebatta da galebedir mükâfât. Zehirin ikàbı bir maraz, panzehirin sevâbı bir sıhhattir.

Bazen iki şerîat evâmiri, bir şeyde beraber müctemi'dir, her birine bir cihet. Demek tekvînî emre itâat – ki bir haktır –

İtâat gâlib olur, o emrin isyanına ki bir tavr‑ı bâtıldır. Bir bâtıla vesile olmuş olursa bir hak, vaktâ ki gâlib olsa

bir bâtıla ki, olmuş o da vesile‑i hak; bilvâsıta bir hakkın bir bâtıla mağlûbdur; fakat bizzat değildir.

Demek “El‑Hakku ya'lû” bizzat demektir, hem âkıbet muraddır, kayd‑ı haysiyet maksûddur. Dördüncü nokta şudur:

Bir hak bilkuvve kalmış, yâhut kuvvetsiz kalmış, ya mahlûttur, hem mağşûş; ona da bir inkişaf, ya bir taze kuvvet vermek lâzım gelmiştir.

Mühezzeb ve müzehheb yapmak için muvakkat; bâtıl ona musallat, tâ ki sebîke‑i hak ne mikdar lüzum vardır.

Tâ mahz ve hàlis çıksın. Mebâdîde, dünyada bâtıl etse galebe, fakat kazanmaz harbi, “Âkıbetü'l‑müttakìn” ona vurur bir darbe!

İşte bâtıl mağlûbdur, “El‑Hakku ya'lû” sırrı onu çarpar ikàba: İşte hak da gâlibdir.

İctimâî hey'ette düsturları istersen: Müsâvâtsız adâlet, önce adâlet değil. Temâsülse, tezâdın mühim bir sebebidir.

Tenâsübse tesânüdün esâsı. Sığar‑ı nefistir tekebbürün menba'ı. Za'f‑ı kalbdir gururun mâdeni. Olmuş acz, muhâlefet menşe'i. Meraksa ilme hocadır.

İhtiyaçtır terakkînin üstadı. Sıkıntıdır muallime‑i sefâhet. Demek sefâhetin menba'ı sıkıntı olmuş. Sıkıntı ise mâdeni, ye'sle sû‑i zandır.

Dalâlet fikrîdir, zulümât kalbîdir, isrâf cesedîdir.

Mimsiz medeniyet, tâife‑i nisâyı yuvalardan uçurmuş, hürmetleri de kırmış, mebzûl metâ'ı yapmış. Şer'‑i İslâm onları

rahmeten dâvet eder eski yuvalarına. Hürmetleri orada, rahatları evlerde, hayat ailede. Temizlik, zînetleri.

Haşmetleri, hüsn‑ü hulk; lütf‑u cemâli, ismet; hüsn‑ü kemâli, şefkat; eğlencesi, evlâdı. Bunca esbâb‑ı ifsad, demir‑sebat kararı

lâzımdır tâ dayansın. Bir meclis‑i ihvânda güzel karı girdikçe, riyâ ile rekabet, hased ile hodgâmlık debretir damarları!

Yatmış olan hevesât, birdenbire uyanır. Tâife‑i nisâda serbestî inkişafı, sebeb olmuş beşerde ahlâk‑ı seyyienin birdenbire inkişafı.

Şu medenî beşerin hırçınlaşmış rûhunda, şu sûretler denilen küçük cenazelerin, mütebessim meyyitlerin rolleri pek azîmdir; hem müdhiştir te'siri. (❋)

Memnû' heykel, sûretler; ya zulm‑ü mütehaccir, ya mütecessid riyâ, ya müncemid hevestir, ya tılsımdır; celbeder o habîs ervâhları.

O Kadîr‑i Zülcelâl; tasarruf‑u kudreti, tevessü'‑ü te'siri noktasında oluyor şemsimiz zerre‑misâl.

Nev'‑i vâhidde olan tasarruf‑u azîmi, mesâfesi vâsi'dir. İki zerre beyninde câzibeyi ele al,

git de tâ Şemsü'ş‑Şümûs ve Kehkeşân beynindeki câzibenin yanında koy. Yükü bir kar dânesi bir melek, şemsi ele almış bir şems‑misâl

melek’in yanına getir. İğne kadar bir balığı, balina balığı da yanyana bırak. O Kadîr‑i Ezelî-i Zülcelâl

tecellî‑i vâsi'i asğardan tâ ekbere itkan‑ı mükemmeli birden tasavvura al. Câzibe ve nevâmis, vesâil‑i pür-seyyâl

gibi örfî emirler; tecellî‑i kudrete, tasarruf‑u hikmete birer isim olması, odur yalnız meâl.

Başka meâli olmaz, beraber de bir düşün; bileceksin bizzarûre ki; esbâb‑ı hakîki, vesâit‑i zîmisâl,

muînler, hem şerîkler birer emr‑i bâtıldır, birer hayâl‑i muhâl. O kudret nazarında hayat vücûda kemâl,

makamı büyük, mühimdir. Buna binâen derim: Küremiz, âlemimiz neden mutî', musahhar olmasın hayvan‑misâl.

O Sultan‑ı Ezel’in bu tarz hayvan tuyûru kesretle münteşirdir şu meydân‑ı fezâda, muhteşem ve pür‑cemâl,

bostan‑ı hilkatinde salmış da döndürüyor. Onlardaki nağamât, bunlardaki harekât; tesbihâttır o akvâl,

ibâdettir o ahvâl, Kadîm‑i Lemyezel’e, Hakîm‑i Lâyezâl’e. Küremiz hayvana pek benziyor, âsâr‑ı hayat gösteriyor. Eğer yumurta kadar küçülse bi'l‑farzı'l-muhâl,

minimini bir hayvan olması pek muhtemel. Yuvarlak bir huveyne, küre kadar büyüse, o da böyle olması pek karîb bir ihtimal.

Âlemimiz insan kadar küçülse; yıldızları, zerreler sûretine dönerse; bir zîşuûr hayvana dönmesi câiz olur, akıl da bulur mecâl.

Demek âlem, erkânlarıyla birer âbid‑i müsebbih, birer mutî'‑i musahhar Hàlık‑ı Lemyezel’e, Kadîr‑i Lâyezâl’e.

Kemmen büyük olması, keyfen büyük olması her vakit lâzım gelmez; zîra daha cezâletlidir saat‑ı hardal-misâl,

bir saatten ki timsâli Ayasofya kadardır. Bir sineğin hilkati hayret‑fezâdır filden, o mahlûk‑u bî-fasal.

Ger kalem‑i kudretle, bir cüz'‑ü ferd üstüne esîr’in cevâhir‑i ferdiyle yazılsa bir Kur'ân ki, sığar‑ı sahife nisbeti bir kiber‑i san'at-meâl.

Sahife‑i semâda yıldızlarla yazılan bir Kur'ân‑ı Kerîm’e; cezâletle müsâvî. Nakkàş‑ı Ezelî’nin san'atı her tarafta pür‑cemâl ve pür‑kemâl.

Her tarafta böyledir; derece‑i kemâlde kalemdeki ittihâd, tevhidi ilân eder. Bu kelâm‑ı pür-meâl; iyi bir dikkate al!

Şerîat‑ı İlâhî ikidir, hem iki sıfattan gelmiş, iki insan muhâtab, hem de mükellef olmuş: Sıfat‑ı irâdeden gelen şer'‑i tekvînî,

insan‑ı ekber olan âlemin ahvâlini, hem de harekâtını – ki ihtiyarî değil – tanzim eden Şer'dir. O Meşîet‑i Rabbânî