Namaz, ne kadar kıymetdâr ve mühim, hem ne kadar ucuz ve az bir masraf ile kazanılır; hem namazsız adam, ne kadar dîvâne ve zararlı olduğunu, iki kere iki dört eder derecesinde kat'î anlamak istersen, şu temsîlî hikâyeciğe bak, gör…

Bir zaman bir büyük hâkim, iki hizmetkârını – herbirisine yirmidört altın verip – iki ay uzaklıkta hàs ve güzel bir çiftliğine ikamet etmek için gönderiyor. Ve onlara emreder ki: “Şu para ile yol ve bilet masrafı yapınız. Hem oradaki meskeninize lâzım bazı şeyleri mübâyaa ediniz. Bir günlük mesâfede bir istasyon vardır. Hem araba, hem gemi, hem şimendifer, hem tayyare bulunur. Sermâyeye göre binilir.”

İki hizmetkâr, ders aldıktan sonra giderler. Birisi bahtiyar idi ki, istasyona kadar bir parça para masraf eder. Fakat o masraf içinde, efendisinin hoşuna gidecek öyle güzel bir ticâret elde eder ki, sermâyesi birden bine çıkar.

Öteki hizmetkâr; bedbaht, serseri olduğundan istasyona kadar yirmiüç altınını sarfeder. Kumara‑mumara verip zâyi' eder. Bir tek altını kalır. Arkadaşı ona der: “Yâhû, şu liranı bir bilete ver. Tâ bu uzun yolda yayan ve aç kalmayasın. Hem bizim efendimiz kerîmdir; belki merhamet eder, ettiğin kusuru affeder. Seni de tayyareye bindirirler. Bir günde mahall‑i ikametimize gideriz. Yoksa, iki aylık bir çölde aç, yayan, yalnız gitmeye mecbur olursun.”

Acaba şu adam inâd edip, o tek lirasını bir define anahtarı hükmünde olan bir bilete vermeyip, muvakkat bir lezzet için sefâhete sarfetse; gayet akılsız, zararlı, bedbaht olduğunu, en akılsız adam dahi anlamaz mı?

İşte ey namazsız adam! Ve ey namazdan hoşlanmayan nefsim!

O hâkim ise; Rabbimiz, Hàlık’ımızdır. O iki hizmetkâr yolcu ise; biri: Mütedeyyin, namazını şevk ile kılar. Diğeri: Gâfil, namazsız insanlardır. O yirmidört altın ise; yirmidört saat, her gündeki ömürdür. O hàs çiftlik ise; Cennet’tir. O istasyon ise; kabirdir. O seyahat ise; kabre, haşre, ebede gidecek beşer yolculuğudur. Amele göre, takvâ kuvvetine göre, o uzun yolu mütefâvit derecede kat'ederler. Bir kısım ehl‑i takvâ berk gibi, bin senelik yolu bir günde keser. Bir kısmı da hayâl gibi, ellibin senelik bir mesâfeyi bir günde kat'eder. Kur'ân‑ı Azîmü'ş-Şân şu hakikate iki âyetiyle işâret eder. O bilet ise; namazdır. Bir tek saat, beş vakit namaza abdestle kâfî gelir.

Acaba, yirmiüç saatini, şu kısacık hayat‑ı dünyeviyeye sarf eden ve o uzun hayat‑ı ebediyeye bir tek saatini sarfetmeyen; ne kadar zarar eder, ne kadar nefsine zulmeder, ne kadar hilâf‑ı akıl hareket eder! Zîra, bin adamın iştirâk ettiği bir piyango kumarına yarı malını vermek, akıl kabûl ederse; hâlbuki kazanç ihtimali binde birdir. Sonra yirmidörtten bir malını, yüzde doksandokuz ihtimal ile kazancı musaddak bir hazine‑i ebediyeye vermemek; ne kadar hilâf‑ı akıl ve hikmet hareket ettiğini, ne kadar akıldan uzak düştüğünü, kendini âkıl zanneden adam anlamaz mı?

Hâlbuki: Namazda rûhun, kalbin, aklın büyük bir rahatı vardır; hem cisme de o kadar ağır bir iş değildir. Hem, namaz kılanın diğer mübâh dünyevî amelleri, güzel bir niyet ile ibâdet hükmünü alır. Bu sûrette bütün sermâye‑i ömrünü, âhirete mal edebilir. Fânî ömrünü bir cihette ibkà eder.

Namaz kılmak ve büyük günahları işlememek; ne derece hakîki bir vazife‑i insaniye ve ne kadar fıtrî, münâsib bir netice‑i hilkat-i beşeriye olduğunu görmek istersen, şu temsîlî hikâyeciğe bak, dinle:

Seferberlikte bir taburda, biri muallem vazife‑perver; diğeri acemî nefis‑perver iki asker beraber bulunuyordu. Vazife‑perver nefer, ta'lime ve cihada dikkat eder, erzâk ve ta'yinâtını hiç düşünmezdi. Çünkü anlamış ki; onu beslemek ve cihâzâtını vermek, hasta olsa tedâvi etmek, hattâ inde'l‑hâce lokmayı ağzına koymaya kadar devletin vazifesidir. Ve onun asıl vazifesi, ta'lim ve cihaddır. Fakat bazı erzâk ve cihâzât işlerinde işler. Kazan kaynatır, karavanayı yıkar, getirir.

Ona sorulsa: “Ne yapıyorsun?”

“Devletin angaryasını çekiyorum.” der. Demiyor: “Nafakam için çalışıyorum.”

Diğer şikem‑perver ve acemî nefer ise, ta'lime ve harbe dikkat etmezdi. “O, devlet işidir. Bana ne!” derdi. Dâim nafakasını düşünüp onun peşinde dolaşır, taburu terkeder, çarşıya gider, alışveriş ederdi.

Bir gün muallem arkadaşı ona dedi:

“Birader, asıl vazifen ta'lim ve muhârebedir. Sen onun için buraya getirilmişsin. Pâdişaha i'timâd et. O seni aç bırakmaz. O, O’nun vazifesidir. Hem sen âciz ve fakirsin, her yerde kendini beslettiremezsin. Hem mücâhede ve seferberlik zamanıdır. Hem sana ‘âsîdir’ der, ceza verirler. Evet, iki vazife peşimizde görünüyor. Biri; pâdişahın vazifesidir. Bazen biz onun angaryasını çekeriz ki, bizi beslemektir. Diğeri; bizim vazifemizdir. Pâdişah bize teshîlât ile yardım eder ki, ta'lim ve harptir.”

Acaba o serseri nefer, o mücâhid mualleme kulak vermezse, ne kadar tehlikede kalır, anlarsın!

İşte ey tenbel nefsim! O dalgalı meydân‑ı harb, bu dağdağalı dünya hayatıdır. O taburlara taksim edilen ordu ise, cem'iyet‑i beşeriyedir. Ve o tabur ise, şu asrın Cemâat‑i İslâmiye’sidir. O iki nefer ise; biri: Ferâiz‑i diniyesini bilen ve işleyen ve kebâiri terk ve günahları işlememek için, nefis ve şeytanla mücâhede eden müttakì Müslüman’dır. Diğeri: Rezzâk‑ı Hakîki’yi ittiham etmek derecesinde derd‑i maîşete dalıp, ferâizi terk eden ve maîşet yolunda rastgele günahları işleyen fâsık‑ı hâsirdir. Ve o ta'lim ve ta'limât ise – başta namaz – ibâdettir. Ve o harb ise, nefis ve hevâ, cin ve ins şeytanlarına karşı mücâhede edip, günahlardan ve ahlâk‑ı rezîleden, kalb ve rûhunu helâket‑i ebediyeden kurtarmaktır. Ve o iki vazife ise; birisi: Hayatı verip beslemektir. Diğeri: Hayatı verene ve besleyene perestiş edip yalvarmaktır. O’na tevekkül edip emniyet etmektir.

Evet, en parlak bir mu'cize‑i san'at-ı Samedâniye ve bir hàrika‑i Hikmet-i Rabbâniye olan hayatı kim vermiş, yapmış ise, rızıkla o hayatı besleyen ve idâme eden de O’dur. O’ndan başka olmaz! Delil mi istersin? En zaîf, en aptal hayvan, en iyi beslenir. (Meyve kurtları ve balıklar gibi. ) Hem en âciz, en nâzik mahlûk, en iyi rızkı o yer. (Çocuklar ve yavrular gibi.)

Evet, vâsıta‑i rızk-ı helâl, iktidar ve ihtiyar ile olmadığını; belki, acz ve za'f ile olduğunu anlamak için balıklar ile tilkileri, yavrular ile canavarları, ağaçlar ile hayvanları muvâzene etmek kâfîdir.

Demek, derd‑i maîşet için namazını terk eden, o nefere benzer ki; ta'limi ve siperini bırakıp çarşıda dilencilik eder. Fakat, namazını kıldıktan sonra Cenâb‑ı Rezzâk-ı Kerîm’in matbaha‑i rahmetinden ta'yinâtını aramak, başkalara bâr olmamak için kendisi bizzat gitmek güzeldir, mertliktir; o dahi bir ibâdettir. Hem, insan ibâdet için halk olunduğunu, fıtratı ve cihâzât‑ı maneviyesi gösteriyor. Zîra, hayat‑ı dünyeviyesine lâzım olan amel ve iktidar cihetinde, en ednâ bir serçe kuşuna yetişmez. Fakat, hayat‑ı maneviye ve uhreviyesine lâzım olan ilim ve iftikàr ile tazarru ve ibâdet cihetinde hayvanatın sultanı ve kumandanı hükmündedir.

Demek ey nefsim! Eğer hayat‑ı dünyeviyeyi gaye‑i maksad yapsan ve ona dâim çalışsan, en ednâ bir serçe kuşunun bir neferi hükmünde olursun. Eğer hayat‑ı uhreviyeyi gaye‑i maksad yapsan ve şu hayatı dahi ona vesile ve mezraa etsen ve ona göre çalışsan, o vakit hayvanatın büyük bir kumandanı hükmünde ve şu dünyada Cenâb‑ı Hakk’ın nâzlı ve niyâzdâr bir abdi, mükerrem ve muhterem bir misâfiri olursun.

İşte sana iki yol. İstediğini intihâb edebilirsin. Hidayet ve tevfiki Erhamürrâhimîn’den iste…

Nefis ve malını Cenâb‑ı Hakk’a satmak ve O’na abd olmak ve asker olmak; ne kadar kârlı bir ticâret, ne kadar şerefli bir rütbe olduğunu anlamak istersen, şu temsîlî hikâyeciği dinle:

Bir zaman bir pâdişah, raiyetinden iki adama, herbirisine emâneten birer çiftlik verir ki; içinde fabrika, makine, at, silâh gibi herşey var. Fakat fırtınalı bir muhârebe zamanı olduğundan, hiçbir şey kararında kalmaz. Ya mahvolur veya tebeddül eder gider. Pâdişah, o iki nefere kemâl‑i merhametinden bir yâver‑i ekremini gönderdi. Gayet merhametkâr bir fermân ile onlara diyordu:

“Elinizde olan emânetimi bana satınız. Tâ sizin için muhâfaza edeyim. Beyhûde zâyi' olmasın. Hem, muhârebe bittikten sonra, size daha güzel bir sûrette iâde edeceğim. Hem, güyâ o emânet malınızdır, pek büyük bir fiat size vereceğim. Hem, o makine ve fabrikadaki âletler, benim nâmımla ve benim tezgâhımda işlettirilecek. Hem fiatı, hem ücretleri birden bine yükselecek. Bütün o kârı size vereceğim. Hem de siz âciz ve fakirsiniz. O koca işlerin masârifâtını tedârik edemezsiniz. Bütün masârifâtı ve levâzımatı ben derûhde ederim. Bütün vâridâtı ve menfaati size vereceğim. Hem de terhisât zamanına kadar elinizde bırakacağım. İşte beş mertebe kâr içinde kâr!‥

Eğer bana satmazsanız, zâten görüyorsunuz ki, hiç kimse elindekini muhâfaza edemiyor. Herkes gibi elinizden çıkacak. Hem beyhûde gidecek, hem o yüksek fiattan mahrum kalacaksınız. Hem o nâzik, kıymetdâr âletler, mîzanlar; isti'mâl edilecek şâhâne mâdenler ve işler bulmadığından, bütün bütün kıymetten düşecekler. Hem idare ve muhâfaza zahmeti ve külfeti başınıza kalacak. Hem, emânette hıyânet cezasını göreceksiniz. İşte beş derece hasâret içinde hasâret!‥

Hem de bana satmak ise, bana asker olup benim nâmımla tasarruf etmek demektir. Âdi bir esir ve başıbozuğa bedel, àlî bir pâdişahın hàs, serbest bir yâver‑i askeri olursunuz.”

Onlar, şu iltifatı ve fermânı dinledikten sonra, o iki adamdan aklı başında olanı dedi:

“Baş üstüne, ben maaliftihâr satarım. Hem bin teşekkür ederim.”

Diğeri mağrûr, nefsi fir'avunlaşmış, hodbîn, ayyaş, güyâ ebedî o çiftlikte kalacak gibi, dünyanın zelzelelerinden ve dağdağalarından haberi yok. Dedi:

“Yok, yok!‥ Pâdişah kimdir? Ben mülkümü satmam, keyfimi bozmam!‥”

Biraz zaman sonra birinci adam, öyle bir mertebeye çıktı ki, herkes hâline gıbta ederdi. Pâdişahın lütfuna mazhar olmuş, hàs sarayında saâdetle yaşıyor. Diğeri, öyle bir hâle giriftâr olmuş ki; herkes ona acıyor, hem “Müstehak!” diyor. Çünkü; hatâsının neticesi olarak, hem saâdeti ve mülkü gitmiş, hem ceza ve azâb çekiyor.

İşte ey nefs‑i pür-heves! Şu misâlin dûrbîni ile hakikatin yüzüne bak. Amma O Pâdişah ise; ezel‑ebed Sultan’ı olan Rabbin, Hàlık’ındır. Ve o çiftlikler, makineler, âletler, mîzanlar ise; senin dâire‑i hayatın içindeki mâmelekin ve o mâmelekin içindeki cisim, rûh ve kalbin ve onlar içindeki göz ve dil, akıl ve hayâl gibi zâhirî ve bâtınî hâsselerindir. Ve O Yâver‑i Ekrem ise, Resûl‑i Kerîm’dir. Ve o fermân‑ı ahkem ise, Kur'ân‑ı Hakîm’dir ki; bahsinde bulunduğumuz ticâret‑i azîmeyi, şu âyetle ilân ediyor:﴿اِنَّ اللّٰهَ اشْتَرٰى مِنَ الْمُؤْمِن۪ينَ اَنْفُسَهُمْ وَاَمْوَالَهُمْ بِاَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ﴾

Ve o dalgalı muhârebe meydânı ise, şu fırtınalı dünya yüzüdür ki; durmuyor, dönüyor, bozuluyor ve her insanın aklına şu fikri veriyor: “Mâdem herşey elimizden çıkacak, fânî olup kaybolacak; acaba bâkîye tebdil edip ibkà etmek çaresi yok mu?” deyip düşünürken birden semâvî sadâ‑yı Kur'ân işitiliyor. Der: “Evet, var. Hem beş mertebe kârlı bir sûrette, güzel ve rahat bir çaresi var.”

Suâl: Nedir?

Elcevab: Emâneti sâhib‑i hakîkisine satmak.

İşte o satışta, beş derece kâr içinde kâr var.

Birinci Kâr: Fânî mal bekà bulur. Çünkü: Kayyûm‑u Bâkî olan Zât‑ı Zülcelâl’e verilen ve O’nun yolunda sarfedilen şu ömr‑ü zâil, bâkîye inkılâb eder. Bâkî meyveler verir. O vakit ömür dakikaları; âdeta tohumlar, çekirdekler hükmünde zâhiren fenâ bulur, çürür. Fakat, Âlem‑i Bekà’da saâdet çiçekleri açarlar ve sünbüllenirler. Ve Âlem‑i Berzah’ta ziyâdâr, mûnis birer manzara olurlar.

İkinci Kâr: Cennet gibi bir fiat veriliyor.

Üçüncü Kâr: Her a'zâ ve hâsselerin kıymeti, birden bine çıkar.

Meselâ: Akıl bir âlettir. Eğer Cenâb‑ı Hakk’a satmayıp belki nefis hesabına çalıştırsan; öyle meş'ûm ve müz'ic ve muacciz bir âlet olur ki, geçmiş zamanın âlâm‑ı hazînânesini ve gelecek zamanın ehvâl‑i muhavvifânesini senin bu bîçâre başına yükletecek yümünsüz ve muzır bir âlet derekesine iner. İşte bunun içindir ki; fâsık adam, aklın iz'aç ve tâcizinden kurtulmak için, gâliben ya sarhoşluğa veya eğlenceye kaçar. Eğer Mâlik‑i Hakîki’sine satılsa ve O’nun hesabına çalıştırsan; akıl öyle tılsımlı bir anahtar olur ki, şu kâinâtta olan nihâyetsiz Rahmet hazinelerini ve Hikmet definelerini açar. Ve bununla sâhibini, saâdet‑i ebediyeye müheyyâ eden bir mürşid‑i Rabbânî derecesine çıkar.

Meselâ: Göz, bir hâssedir ki, rûh bu âlemi o pencere ile seyreder. Eğer Cenâb‑ı Hakk’a satmayıp belki nefis hesabına çalıştırsan; geçici, devamsız bazı güzellikleri, manzaraları seyr ile, şehvet ve heves‑i nefsâniyeye bir kavvâd derekesinde bir hizmetkâr olur. Eğer gözü, gözün Sâni'‑i Basîr’ine satsan ve O’nun hesabına ve izni dâiresinde çalıştırsan; o zaman şu göz, şu kitab‑ı kebîr-i kâinâtın bir mütâlaacısı ve şu âlemdeki mu'cizât‑ı san'at-ı Rabbâniye’nin bir seyircisi ve şu küre‑i arz bahçesindeki rahmet çiçeklerinin mübârek bir arısı derecesine çıkar.

Meselâ: Dildeki kuvve‑i zâikayı, Fâtır‑ı Hakîm’ine satmazsan, belki nefis hesabına, mide nâmına çalıştırsan; o vakit, midenin tavlasına ve fabrikasına bir kapıcı derekesine iner, sukùt eder. Eğer Rezzâk‑ı Kerîm’e satsan; o zaman dildeki kuvve‑i zâika, Rahmet‑i İlâhiye hazinelerinin bir nâzır‑ı mâhiri ve kudret‑i Samedâniye matbahlarının bir müfettiş‑i şâkiri rütbesine çıkar.

İşte ey akıl! Dikkat et! Meş'ûm bir âlet nerede, kâinât anahtarı nerede? Ey göz! Güzel bak! Âdi bir kavvâd nerede, kütübhâne‑i İlâhî’nin mütefennin bir nâzırı nerede? Ve ey dil! İyi tat! Bir tavla kapıcısı ve bir fabrika yasakçısı nerede, hazine‑i hàssa-i Rahmet nâzırı nerede?‥

Ve daha bunlar gibi başka âletleri ve a'zâları kıyâs etsen anlarsın ki; hakikaten mü'min Cennet’e lâyık ve kâfir Cehennem’e muvâfık bir mâhiyet kesbeder. Ve onların herbiri öyle bir kıymet almalarının sebebi; mü'min, îmânıyla Hàlık’ının emânetini, O’nun nâmına ve izni dâiresinde isti'mâl etmesidir. Ve kâfir, hıyânet edip nefs‑i emmâre hesabına çalıştırmasıdır.

Dördüncü Kâr: İnsan zaîftir; belâları çok‥ fakirdir; ihtiyacı pek ziyâde‥ âcizdir; hayat yükü pek ağır… Eğer Kadîr‑i Zülcelâl’e dayanıp tevekkül etmezse ve i'timâd edip teslîm olmazsa, vicdânı dâim azâb içinde kalır. Semeresiz meşakkatler, elemler, teessüfler onu boğar. Ya sarhoş ya canavar eder.

Beşinci Kâr: Bütün o a'zâ ve âletlerin ibâdeti ve tesbihâtı ve o yüksek ücretleri, en muhtaç olduğun bir zamanda, Cennet yemişleri sûretinde sana verileceğine, ehl‑i zevk ve keşf ve ehl‑i ihtisàs ve müşâhede ittifak etmişler.

İşte bu beş mertebe kârlı ticâreti yapmazsan, şu kârlardan mahrumiyetten başka, beş derece hasâret içinde hasârete düşeceksin.

Birinci Hasâret: O kadar sevdiğin mal ve evlâd; ve perestiş ettiğin nefis ve hevâ; ve meftûn olduğun gençlik ve hayat zâyi' olup kaybolacak. Senin elinden çıkacaklar. Fakat, günahlarını, elemlerini sana bırakıp boynuna yükletecekler.

İkinci Hasâret: Emânette hıyânet cezasını çekeceksin. Çünkü; en kıymetdâr âletleri, en kıymetsiz şeylerde sarfedip nefsine zulmettin.

Üçüncü Hasâret: Bütün o kıymetdâr cihâzât‑ı insaniyeyi hayvanlıktan çok aşağı bir derekeye düşürüp, Hikmet‑i İlâhiye’ye iftira ve zulmettin.

Dördüncü Hasâret: Acz ve fakrın ile beraber, o pek ağır hayat yükünü, zaîf beline yükleyip zevâl ve firâk sillesi altında dâim vâveylâ edeceksin.

Beşinci Hasâret: Hayat‑ı ebediye esâsâtını ve saâdet‑i uhreviye levâzımatını tedârik etmek için verilen akıl, kalb, göz, dil gibi güzel hediye‑i Rahmâniye’yi Cehennem kapılarını sana açacak çirkin bir sûrete çevirmektir.

Şimdi satmağa bakacağız… Acaba o kadar ağır bir şey midir ki, çokları satmaktan kaçıyorlar. Yok!‥ Kat'a ve asla! Hiç öyle ağırlığı yoktur. Zîra helâl dâiresi geniştir, keyfe kâfî gelir. Harama girmeye hiç lüzum yoktur. Ferâiz‑i İlâhiye ise hafiftir, azdır. Allah’a abd ve asker olmak, öyle lezzetli bir şereftir ki ta'rif edilmez. Vazife ise; yalnız bir asker gibi Allah nâmına işlemeli, başlamalı‥ ve Allah hesabıyla vermeli ve almalı‥ ve izni ve kanunu dâiresinde hareket etmeli, sükûnet bulmalı‥ Kusur etse istiğfar etmeli: “Yâ Rab! Kusurumuzu affet. Bizi, kendine kul kabûl et. Emânetini kabzetmek zamanına kadar, bizi emânette emin kıl. Âmîn!‥” demeli ve O’na yalvarmalı…

Şu kâinâtın tılsım‑ı muğlakını açan اٰمَنْتُ بِاللّٰهِ وَبِالْيَوْمِ الْاٰخِرِ rûh‑u beşer için saâdet kapısını fetheden, ne kadar kıymetdâr iki tılsım‑ı müşkül-küşâ olduğunu ve sabır ile Hàlık’ına tevekkül ve ilticâ ve şükür ile Rezzâk’ından suâl ve duâ; ne kadar nâfi' ve tiryâk gibi iki ilâç olduğunu ve Kur'ân’ı dinlemek, hükmüne inkıyad etmek, namazı kılmak, kebâiri terketmek; ebedü'l‑âbâd yolculuğunda ne kadar mühim, değerli, revnâkdâr bir bilet, bir zâd‑ı âhiret, bir nur‑u kabir olduğunu anlamak istersen, şu temsîlî hikâyeciğe bak, dinle:

Bir zaman bir asker, meydân‑ı harb ve imtihanda, kâr ve zarar deverânında pek müdhiş bir vaziyete düşer. Şöyle ki:

Sağ ve sol iki tarafından dehşetli derin iki yara ile yaralı ve arkasında cesîm bir arslan, ona saldırmak için bekliyor gibi duruyor. Ve gözü önünde bir darağacı dikilmiş, bütün sevdiklerini asıp mahvediyor. Onu da bekliyor. Hem bu hâli ile beraber uzun bir yolculuğu var, nefyediliyor. O bîçâre, şu dehşet içinde me'yûsâne düşünürken; sağ cihetinde Hızır gibi bir hayırhâh, nurânî bir zât peydâ olur. Ona der:

“Me'yûs olma! Sana iki tılsım verip öğreteceğim. Güzelce isti'mâl etsen, o arslan sana musahhar bir at olur. Hem o darağacı sana keyif ve tenezzüh için hoş bir salıncağa döner. Hem sana iki ilâç vereceğim. Güzelce isti'mâl etsen, o iki müteaffin yaraların, iki güzel kokulu Gül‑ü Muhammedî (A.S.M) denilen latîf çiçeğe inkılâb ederler. Hem, sana bir bilet vereceğim. Onunla uçar gibi bir senelik bir yolu, bir günde kesersin. İşte eğer inanmıyorsan bir parça tecrübe et. Tâ doğru olduğunu anlayasın.”

Hakikaten bir parça tecrübe etti. Doğru olduğunu tasdik etti. Evet ben, yani şu bîçâre Said dahi bunu tasdik ederim. Çünkü; biraz tecrübe ettim. Pek doğru gördüm.

Bundan sonra birden gördü ki; sol cihetinden şeytan gibi dessâs, ayyaş, aldatıcı bir adam; çok zînetler, süslü sûretler, fantaziyeler, müskirler beraber olduğu hâlde geldi. Karşısında durdu. Ona dedi:

“Hey arkadaş! Gel gel, beraber işret edip keyfedelim. Şu güzel kız sûretlerine bakalım. Şu hoş şarkıları dinleyelim. Şu tatlı yemekleri yiyelim.”

Suâl: Hâ hâ!‥ Nedir ağzında gizli okuyorsun?

Cevab: Bir tılsım.

– Bırak şu anlaşılmaz işi!‥ Hazır keyfimizi bozmayalım.

S – Hâ!‥ Şu ellerindeki nedir?

C – Bir ilâç.

– At şunu. Sağlamsın. Neyin var. Alkış zamanıdır.

S – Hâ!‥ Şu beş nişanlı kağıt nedir?

C – Bir bilet. Bir ta'yinât senedi.

– “Yırt bunları. Şu güzel bahar mevsiminde yolculuk bizim nemize lâzım‥” der. Herbir desîse ile onu iknâa çalışır. Hattâ o bîçâre ona biraz meyleder. Evet, insan aldanır. Ben de öyle bir dessâsa aldandım.

Birden sağ cihetinden ra'd gibi bir ses gelir. Der: “Sakın aldanma! Ve o dessâsa de ki: Eğer arkamdaki arslanı öldürüp, önümdeki darağacını kaldırıp, sağ ve solumdaki yaraları def'edip, peşimdeki yolculuğu men'edecek bir çare sende varsa, bulursan; haydi yap, göster, görelim. Sonra de: Gel keyfedelim. Yoksa sus hey sersem!‥ Tâ Hızır gibi bu zât‑ı semâvî dediğini desin…”

İşte ey gençliğinde gülmüş, şimdi güldüğüne ağlayan nefsim! Bil!‥ O bîçâre asker ise; sensin ve insandır. Ve o arslan ise; eceldir. Ve o darağacı ise; ölüm ve zevâl ve firâktır ki; gece‑gündüzün dönmesinde, her dost vedâ eder, kaybolur. Ve o iki yara ise; birisi, müz'ic ve hadsiz bir acz‑i beşerî; diğeri, elîm, nihâyetsiz bir fakr‑ı insanîdir. Ve o nefy ve yolculuk ise; âlem‑i ervâhtan, rahm‑ı mâderden, sabâvetten, ihtiyarlıktan, dünyadan, kabirden, berzahtan, haşirden, sırattan geçer bir uzun sefer‑i imtihandır.

Ve o iki tılsım ise; Cenâb‑ı Hakk’a îmân ve Âhiret’e îmândır. Evet, şu kudsî tılsım ile ölüm; insan‑ı mü'mini, zindân‑ı dünyadan bostan‑ı cinâna, huzur‑u Rahmân’a götüren bir musahhar at ve burâk sûretini alır. Onun içindir ki; ölümün hakikatini gören kâmil insanlar, ölümü sevmişler. Daha ölüm gelmeden ölmek istemişler. Hem zevâl ve firâk, memât ve vefât ve darağacı olan mürûr‑u zaman, o îmân tılsımı ile, Sâni'‑i Zülcelâl’in taze taze, renk renk, çeşit çeşit mu'cizât‑ı nakşını, havârık‑ı kudretini, tecelliyât‑ı rahmetini, kemâl‑i lezzetle seyr ve temâşâya vâsıta sûretini alır. Evet, Güneş’in nurundaki renkleri gösteren âyinelerin tebeddül edip tazelenmesi ve sinema perdelerinin değişmesi, daha hoş, daha güzel manzaralar teşkil eder.

Ve o iki ilâç ise; biri, sabır ile tevekküldür. Hàlık’ının kudretine istinâd, hikmetine i'timâddır. Öyle mi? Evet, emr‑i ﴿كُنْ فَيَكُونُ﴾’e mâlik bir Sultan‑ı Cihan’a, acz tezkeresiyle istinâd eden bir adamın ne pervâsı olabilir? Zîra, en müdhiş bir musîbet karşısında; ﴿اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِلَيْهِ رَاجِعُونَ﴾ deyip itmi'nân‑ı kalb ile Rabb‑i Rahîm’ine i'timâd eder. Evet, ârif‑i billâh; aczden, mehàfetullâhtan telezzüz eder. Evet, havfta lezzet vardır. Eğer, bir yaşındaki bir çocuğun aklı bulunsa ve ondan suâl edilse: “En lezîz ve en tatlı hâletin nedir?” Belki diyecek: “Aczimi, zaafımı anlayıp, vâlidemin tatlı tokadından korkarak, yine vâlidemin şefkatli sînesine sığındığım hâlettir.” Hâlbuki; bütün vâlidelerin şefkatleri, ancak bir lem'a‑i tecellî-i Rahmet’tir. Onun içindir ki: Kâmil insanlar, aczde ve havfullâhta öyle bir lezzet bulmuşlar ki; kendi havl ve kuvvetlerinden şiddetle teberrî edip, Allah’a acz ile sığınmışlar. Aczi ve havfı, kendilerine şefâatçi yapmışlar.

Diğer ilâç ise; şükür ve kanâat ile taleb ve duâ ve Rezzâk‑ı Rahîm’in rahmetine i'timâddır. Öyle mi? Evet, bütün yeryüzünü bir sofra‑i ni'met eden ve bahar mevsimini bir çiçek destesi yapan ve o sofranın yanına koyan ve üstüne serpen bir Cevvâd‑ı Kerîm’in misâfirine, fakr ve ihtiyaç, nasıl elîm ve ağır olabilir? Belki fakr ve ihtiyacı, hoş bir iştihâ sûretini alır. İştihâ gibi fakrın tezyîdine çalışır. Onun içindir ki: Kâmil insanlar, fakr ile fahretmişler. Sakın yanlış anlama! Allah’a karşı fakrını hissedip yalvarmak demektir. Yoksa, fakrını halka gösterip, dilencilik vaziyetini almak demek değildir.

Ve o bilet, sened ise; başta namaz olarak, edâ‑i ferâiz ve terk‑i kebâirdir. Öyle mi? Evet, bütün ehl‑i ihtisàs ve müşâhedenin ve bütün ehl‑i zevk ve keşfin ittifakıyla; o uzun ve karanlıklı ebedü'l‑âbâd yolunda zâd ve zahîre, ışık ve burâk; ancak Kur'ân’ın evâmirini imtisal ve nevâhîsinden ictinâb ile elde edilebilir. Yoksa, fen ve felsefe, san'at ve hikmet, o yolda beş para etmez. Onların ışıkları kabrin kapısına kadardır.

İşte ey tenbel nefsim! Beş vakit namazı kılmak, yedi kebâiri terketmek, ne kadar az ve rahat ve hafiftir. Neticesi, meyvesi, fâidesi ne kadar çok, mühim ve büyük olduğunu aklın varsa, bozulmamış ise anlarsın. Ve fısk ve sefâhete seni teşvik eden şeytana ve o adama dersin:

“Eğer ölümü öldürüp, zevâli dünyadan izâle etmek ve aczi ve fakrı beşerden kaldırıp, kabir kapısını kapamak çaresi varsa, söyle dinleyelim. Yoksa sus!‥ Kâinât mescid‑i kebîrinde Kur'ân, kâinâtı okuyor. O’nu dinleyelim… O Nur ile nurlanalım… Hidayetiyle amel edelim… Ve O’nu vird‑i zebân edelim…

Evet, söz O’dur. Ve O’na derler. Hak olup, Hak’tan gelip, Hak diyen ve hakikati gösteren ve nurânî hikmeti neşreden O’dur!‥”

Şu dünya ve dünya içindeki rûh‑u insanî ve insanda dinin mâhiyet ve kıymetlerini ve eğer Din‑i Hak olmazsa, dünya bir zindân olması ve dinsiz insan, en bedbaht mahlûk olduğunu ve şu âlemin tılsımını açan, rûh‑u beşerîyi zulümâttan kurtaran يَا اَللّٰهُ ve لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ olduğunu anlamak istersen; şu temsîlî hikâyeciğe bak, dinle:

Eski zamanda iki kardeş uzun bir seyahate beraber gidiyorlar. Gitgide tâ yol ikileşti. O iki yol başında ciddi bir adamı gördüler. Ondan sordular: “Hangi yol iyidir?” O dahi onlara dedi ki: “Sağ yolda, kanun ve nizâma tebaiyet mecburiyeti vardır. Fakat o külfet içinde bir emniyet ve saâdet vardır. Sol yolda ise serbestiyet ve hürriyet vardır. Fakat o serbestiyet içinde bir tehlike ve şekàvet vardır. Şimdi intihâbdaki ihtiyar sizdedir.”

Bunu dinledikten sonra güzel huylu kardeş sağ yola تَوَكَّلْتُ عَلَى اللّٰهِ deyip gitti. Ve nizâm ve intizama tebaiyeti kabûl etti. Ahlâksız ve serseri olan diğer kardeş, sırf serbestlik için sol yolu tercih etti. Zâhiren hafif, ma'nen ağır vaziyette giden bu adamı hayâlen takib ediyoruz.

İşte bu adam, dereden tepeden aşıp gitgide tâ hàlî bir sahrâya girdi. Birden müdhiş bir sadâ işitti. Baktı ki; dehşetli bir arslan, meşelikten çıkıp ona hücum ediyor. O da kaçtı. Tâ altmış arşın derinliğinde susuz bir kuyuya rast geldi. Korkusundan kendini içine attı. Yarısına kadar düşüp, elleri bir ağaca rast geldi, yapıştı. Kuyunun duvarında göğermiş olan o ağacın iki kökü var. İki fare; biri beyaz, biri siyah, o iki köke musallat olup kesiyorlar. Yukarıya baktı gördü ki; arslan, nöbetçi gibi kuyunun başında bekliyor. Aşağıya baktı gördü ki; dehşetli bir ejderha içindedir. Başını kaldırmış otuz arşın yukarıdaki ayağına takarrüb etmiş. Ağzı, kuyu ağzı gibi geniştir. Kuyunun duvarına baktı, gördü ki; ısırıcı muzır haşerât etrafını sarmışlar. Ağacın başına baktı, gördü ki; bir incir ağacıdır. Fakat hàrika olarak muhtelif çok ağaçların meyveleri, cevizden nara kadar başında yemişleri var.

İşte şu adam sû‑i fehminden, akılsızlığından anlamıyor ki; bu, âdi bir iş değildir. Bu işler tesâdüfî olamaz. Bu acîb işler içinde garîb esrâr var. Ve pek büyük bir işleyici var olduğunu intikal etmedi. Şimdi bunun kalbi ve rûh ve aklı, şu elîm vaziyetten gizli feryâd u figân ettikleri hâlde; nefs‑i emmâresi, güyâ bir şey yokmuş gibi tecâhül edip, rûh ve kalbin ağlamasından kulağını kapayıp, kendi kendini aldatarak bir bahçede bulunuyor gibi o ağacın meyvelerini yemeye başladı. Hâlbuki o meyvelerin bir kısmı zehirli ve muzır idi.

Bir hadîs‑i kudsîde Cenâb‑ı Hak buyurmuş: اَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْد۪ي ب۪ي Yani: “Kulum beni nasıl tanırsa, onunla öyle muâmele ederim.” İşte bu bedbaht adam, sû‑i zan ile ve akılsızlığı ile gördüğünü, âdi ve ayn‑ı hakikat telâkki etti. Ve öyle de muâmele gördü ve görüyor ve görecek!‥ Ne ölüyor ki kurtulsun, ne de yaşıyor. Böylece azâb çekiyor. Biz de şu meş'ûmu, bu azâbda bırakıp döneceğiz. Tâ öteki kardeşin hâlini anlayacağız.

İşte, şu mübârek akıllı zât gidiyor. Fakat biraderi gibi sıkıntı çekmiyor. Çünkü; güzel ahlâklı olduğundan güzel şeyleri düşünür, güzel hülyalar eder. Kendi kendine ünsiyet eder. Hem biraderi gibi zahmet ve meşakkat çekmiyor. Çünkü nizâmı bilir, tebaiyet eder, teshîlât görür. Âsâyiş ve emniyet içinde serbest gidiyor. İşte bir bahçeye rast geldi. İçinde, hem güzel çiçek ve meyveler var. Hem bakılmadığı için murdar şeyler de bulunuyor. Kardeşi dahi böyle birisine girmişti. Fakat murdar şeylere dikkat edip meşgul olmuş, midesini bulandırmış, hiç istirahat etmeden çıkıp gitmişti. Bu zât ise, “Herşeyin iyisine bak.” kaidesiyle amel edip, murdar şeylere hiç bakmadı. İyi şeylerden iyi istifade etti. Güzelce istirahat ederek çıkıp gidiyor.

Sonra gitgide bu dahi evvelki biraderi gibi bir sahrâ‑yı azîmeye girdi. Birden hücum eden bir arslanın sesini işitti. Korktu, fakat biraderi kadar korkmadı. Çünkü; hüsn‑ü zannıyla ve güzel fikriyle, “Şu sahrânın bir hâkimi var. Ve bu arslan, o hâkimin taht‑ı emrinde bir hizmetkâr olması ihtimali var.” diye düşünüp tesellî buldu. Fakat yine kaçtı. Tâ altmış arşın derinliğinde bir susuz kuyuya rast geldi, kendini içine attı. Biraderi gibi ortasında bir ağaca eli yapıştı; havada muallak kaldı. Baktı iki hayvan, o ağacın iki kökünü kesiyorlar. Yukarıya baktı, arslan; aşağıya baktı, bir ejderha gördü. Aynı kardeşi gibi bir acîb vaziyet gördü. Bu dahi tedehhüş etti. Fakat kardeşinin dehşetinden bin derece hafif… Çünkü; güzel ahlâkı ona güzel fikir vermiş. Ve güzel fikir ise, ona herşeyin güzel cihetini gösteriyor.

İşte bu sebebden şöyle düşündü ki: “Bu acîb işler birbiriyle alâkadardır. Hem bir emir ile hareket ederler gibi görünüyor. Öyle ise bu işlerde bir tılsım vardır. Evet bunlar, bir gizli hâkimin emriyle dönerler. Öyle ise ben yalnız değilim; o gizli hâkim bana bakıyor, beni tecrübe ediyor, bir maksad için beni bir yere sevkedip dâvet ediyor.”

Şu tatlı korku ve güzel fikirden bir merak neş'et eder ki: “Acaba beni tecrübe edip kendini bana tanıttırmak isteyen ve bu acîb yol ile bir maksada sevkeden kimdir?”

Sonra tanımak merakından tılsım sâhibinin muhabbeti neş'et etti. Ve şu muhabbetten tılsımı açmak arzusu neş'et etti. Ve o arzudan tılsım sâhibini râzı edecek ve hoşuna gidecek bir güzel vaziyet almak irâdesi neş'et etti.

Sonra ağacın başına baktı, gördü ki incir ağacıdır. Fakat başında binlerle ağacın meyveleri vardır. O vakit bütün bütün korkusu gitti. Çünkü, kat'î anladı ki; bu incir ağacı bir listedir, bir fihristedir, bir sergidir. O mahfî hâkim, bağ ve bostanındaki meyvelerin nümûnelerini bir tılsım ve bir mu'cize ile o ağaca takmış ve kendi misâfirlerine ihzar ettiği et'imeye birer işâret sûretinde o ağacı tezyîn etmiş olmalı. Yoksa bir tek ağaç, binler ağaçların meyvelerini vermez.

Sonra niyâza başladı. Tâ, tılsımın anahtarı ona ilhâm oldu. Bağırdı ki: “Ey bu yerlerin hâkimi! Senin bahtına düştüm. Sana dehàlet ediyorum ve sana hizmetkârım. Ve senin rızânı istiyorum. Ve seni arıyorum.” Ve bu niyâzdan sonra, birden kuyunun duvarı yarılıp, şâhâne, nezîh ve güzel bir bahçeye bir kapı açıldı. Belki ejderha ağzı, o kapıya inkılâb etti. Ve arslan ve ejderha, iki hizmetkâr sûretini giydiler. Ve onu içeriye dâvet ediyorlar. Hattâ o arslan, kendisine musahhar bir at şekline girdi.

İşte ey tenbel nefsim! Ve ey hayâlî arkadaşım! Geliniz, bu iki kardeşin vaziyetlerini muvâzene edelim. Tâ iyilik nasıl iyilik getirir ve fenâlık nasıl fenâlık getirir, görelim‥ bilelim.

Bakınız: Sol yolun bedbaht yolcusu, her vakit ejderhanın ağzına girmeye muntazırdır, titriyor. Ve şu bahtiyar ise, meyvedâr ve revnâkdâr bir bahçeye dâvet edilir. Hem o bedbaht, elîm bir dehşette ve azîm bir korku içinde kalbi parçalanıyor. Ve şu bahtiyar ise, lezîz bir ibret, tatlı bir havf, mahbûb bir mârifet içinde garîb şeyleri seyir ve temâşâ ediyor. Hem o bedbaht, vahşet ve me'yûsiyet ve kimsesizlik içinde azâb çekiyor. Ve şu bahtiyar ise, ünsiyet ve ümîd ve iştiyak içinde telezzüz ediyor. Hem o bedbaht, kendini vahşî canavarların hücumuna ma'rûz bir mahpus hükmünde görüyor. Ve şu bahtiyar ise, bir azîz misâfirdir ki, misâfiri olduğu Mihmandâr‑ı Kerîm’in acîb hizmetkârları ile ünsiyet edip eğleniyor. Hem o bedbaht, zâhiren lezîz, ma'nen zehirli yemişleri yemekle azâbını tâcil ediyor. Zîra o meyveler nümûnelerdir. Tatmaya izin var, tâ asıllarına tâlib olup müşteri olsun. Yoksa hayvan gibi yutmaya izin yoktur. Ve şu bahtiyar ise tadar, işi anlar, yemesini te'hir eder. Ve intizar ile telezzüz eder. Hem o bedbaht kendi kendine zulmetmiş. Gündüz gibi güzel bir hakikati ve parlak bir vaziyeti, basîretsizliği ile kendisine muzlim ve zulümâtlı bir evhâm, bir Cehennem şekline getirmiş. Ne şefkate müstehaktır ve ne de kimseden şekvâya hakkı vardır.

Meselâ; bir adam güzel bir bahçede, ahbablarının ortasında, yaz mevsiminde, hoş bir ziyâfetteki keyfe kanâat etmeyip, kendini pis müskirlerle sarhoş edip, kendisini kış ortasında, canavarlar içinde, aç, çıplak tahayyül edip, bağırmaya ve ağlamaya başlasa; nasıl şefkate lâyık değil… Kendi kendine zulmediyor. Dostlarını canavar görüp tahkîr ediyor. İşte bu bedbaht dahi öyledir. Ve şu bahtiyar ise hakikati görür. Hakikat ise güzeldir. Hakikatin hüsnünü derketmekle, hakikat sâhibinin kemâline hürmet eder. Rahmetine müstehak olur. İşte, “Fenâlığı kendinden, iyiliği Allah’tan bil.” olan hükm‑ü Kur'ânî’nin sırrı zâhir oluyor.

Daha bunlar gibi sâir farkları muvâzene etsen anlayacaksın ki; evvelkisinin nefs‑i emmâresi, ona bir manevî Cehennem ihzar etmiş. Ve ötekisinin hüsn‑ü niyeti ve hüsn‑ü zannı ve hüsn‑ü hasleti ve hüsn‑ü fikri, onu büyük bir ihsân ve saâdete ve parlak bir fazilete ve feyze mazhar etmiş.

Ey nefsim! Ve ey nefsimle beraber bu hikâyeyi dinleyen adam! Eğer bedbaht kardeş olmak istemezsen ve bahtiyar kardeş olmak istersen, Kur'ân’ı dinle ve hükmüne mutî' ol! Ve O’na yapış! Ve ahkâmıyla amel et!‥

Şu hikâye‑i temsîliyede olan hakikatleri eğer fehmettin ise; hakikat‑i din ve dünya ve insan ve îmânı ona tatbik edebilirsin. Mühimlerini ben söyleyeceğim. İncelerini sen kendin istihrâc et.

İşte bak! O iki kardeş ise; biri, rûh‑u mü'min ve kalb‑i sâlihtir. Diğeri, rûh‑u kâfir ve kalb‑i fâsıktır. Ve o iki tarîkten sağ ise; tarîk‑ı Kur'ân ve îmândır. Sol ise; tarîk‑ı isyan ve küfrandır. Ve o yoldaki bahçe ise; cem'iyet‑i beşeriye ve medeniyet‑i insaniye içinde muvakkat hayat‑ı ictimâiyedir ki; içinde hayır ve şer, iyi ve fenâ, temiz ve pis şeyler beraber bulunur. Âkıl odur ki; خُذْ مَا صَفَا دَعْ مَا كَدَرْ kaidesiyle amel eder, selâmet‑i kalb ile gider. Ve o sahrâ ise; şu arz ve dünya’dır. Ve o arslan ise; ölüm ve eceldir. Ve o kuyu ise; beden‑i insan ve zaman‑ı hayattır. Ve o altmış arşın derinlik ise; ömr‑ü vasatî ve ömr‑ü gâlibî olan altmış seneye işârettir. Ve o ağaç ise; müddet‑i ömür ve madde‑i hayattır. Ve o iki siyah ve beyaz hayvan ise; gece ve gündüzdür. Ve o ejderha ise; ağzı kabir olan tarîk‑ı berzahiye ve revâk‑ı uhreviyedir. Fakat o ağız, mü'min için zindândan bir bahçeye açılan bir kapıdır. Ve o haşerât‑ı muzırra ise; musîbât‑ı dünyeviyedir. Fakat mü'min için, gaflet uykusuna dalmamak için tatlı îkazât‑ı İlâhiye ve iltifatât‑ı Rahmâniye hükmündedir. Ve o ağaçtaki yemişler ise; dünyevî ni'metlerdir ki; Cenâb‑ı Kerîm-i Mutlak, onları Âhiret ni'metlerine bir liste, hem ihtar edici, hem müşâbihleri, hem Cennet meyvelerine müşterileri dâvet eden nümûneler sûretinde yapmış.

Ve o ağacın birliğiyle beraber, muhtelif başka başka meyveler vermesi ise; kudret‑i Samedâniye’nin sikkesine ve Rubûbiyet‑i İlâhiye’nin hâtemine ve saltanat‑ı Ulûhiyet’in tuğrâsına işârettir. Çünkü: “Bir tek şeyden herşeyi yapmak” yani; bir topraktan bütün nebâtât ve meyveleri yapmak; hem bir sudan bütün hayvanatı halketmek; hem basit bir yemekten bütün cihâzât‑ı hayvaniyeyi icâd etmek; bununla beraber “Herşeyi bir tek şey yapmak” yani; zîhayatın yediği gayet muhtelifü'l‑cins taamlardan o zîhayata bir lahm‑ı mahsûs yapmak, bir cild‑i basit dokumak gibi san'atlar; Zât‑ı Ehad-i Samed olan Sultan‑ı Ezel ve Ebed’in sikke‑i hàssasıdır, hâtem‑i mahsûsudur, taklid edilmez bir tuğrâsıdır. Evet, bir şeyi herşey ve herşeyi bir şey yapmak; herşeyin Hàlık’ına hàs ve Kàdir‑i Külli Şey’e mahsûs bir nişandır, bir âyettir.

Ve o tılsım ise; sırr‑ı îmân ile açılan sırr‑ı hikmet-i hilkattir. Ve o miftâh ise; ﴿يَا اَللّٰهُ ❋ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ ❋ اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ﴾ ’dur. Ve o ejderha ağzı bahçe kapısına inkılâb etmesi ise, işârettir ki: Kabir, ehl‑i dalâlet ve tuğyan için vahşet ve nisyan içinde zindân gibi sıkıntılı ve bir ejderha batnı gibi dar bir mezara açılan bir kapı olduğu hâlde; ehl‑i Kur'ân ve îmân için zindân‑ı dünyadan bostan‑ı bekàya ve meydân‑ı imtihandan ravza‑i cinâna ve zahmet‑i hayattan Rahmet‑i Rahmân’a açılan bir kapıdır. Ve o vahşî arslanın dahi mûnis bir hizmetkâra dönmesi ve musahhar bir at olması ise, işârettir ki: Mevt, ehl‑i dalâlet için, bütün mahbûbâtından elîm bir firâk‑ı ebedîdir. Hem kendi Cennet‑i kâzibe-i dünyeviyesinden ihrac ve tard ve vahşet ve yalnızlık içinde zindân‑ı mezara idhal ve hapis olduğu hâlde; ehl‑i hidayet ve ehl‑i Kur'ân için, öteki âleme gitmiş eski dost ve ahbablarına kavuşmaya vesiledir. Hem hakîki vatanlarına ve ebedî makam‑ı saâdetlerine girmeye vâsıtadır. Hem zindân‑ı dünyadan bostan‑ı cinâna bir dâvettir. Hem Rahmân‑ı Rahîm’in fazlından, kendi hizmetine mukâbil ahz‑ı ücret etmeye bir nöbettir. Hem vazife‑i hayat külfetinden bir terhistir. Hem ubûdiyet ve imtihanın ta'lim ve ta'limâtından bir paydostur…

Elhâsıl: Her kim hayat‑ı fâniyeyi esâs maksad yapsa, zâhiren bir Cennet içinde olsa da, ma'nen Cehennem’dedir. Ve her kim hayat‑ı bâkiyeye ciddi müteveccih ise, saâdet‑i dâreyne mazhardır. Dünyası ne kadar fenâ ve sıkıntılı olsa da, dünyasını, Cennet’in intizar salonu hükmünde gördüğü için hoş görür, tahammül eder, sabır içinde şükreder…

Ey birader! Benden, namazın şu muayyen beş vakte hikmet‑i tahsîsini soruyorsun. Pek çok hikmetlerinden yalnız birisine işâret ederiz.

Evet herbir namazın vakti, mühim bir inkılâb başı olduğu gibi, azîm bir tasarruf‑u İlâhî’nin âyinesi ve o tasarruf içinde ihsânat‑ı külliye-i İlâhiye’nin birer ma'kesi olduğundan, Kadîr‑i Zülcelâl’e o vakitlerde daha ziyâde tesbih ve ta'zîm ve hadsiz ni'metlerinin iki vakit ortasında toplanmış yekûnuna karşı şükür ve hamd demek olan namaza emredilmiştir. Şu ince ve derin mânâyı bir parça fehmetmek için “Beş Nükte”yi nefsimle beraber dinlemek lâzım.

Namazın mânâsı; Cenâb‑ı Hakk’ı tesbih ve ta'zîm ve şükürdür. Yani, celâline karşı, kavlen ve fiilen “Sübhânallâh” deyip takdis etmek… Hem, kemâline karşı, lafzan ve amelen “Allâhu Ekber” deyip ta'zîm etmek… Hem, cemâline karşı, kalben ve lisânen ve bedenen “Elhamdülillâh” deyip şükretmektir.

Demek tesbih ve tekbir ve hamd, namazın çekirdekleri hükmündedirler. Ondandır ki; namazın harekât ve ezkârında bu üç şey, her tarafında bulunuyorlar. Hem ondandır ki; namazdan sonra, namazın mânâsını te'kid ve takviye için şu kelimât‑ı mübâreke, otuzüç defa tekrar edilir. Namazın mânâsı, şu mücmel hülâsalarla te'kid edilir.

İbâdetin mânâsı şudur ki: Dergâh‑ı İlâhî’de abd, kendi kusurunu ve acz ve fakrını görüp kemâl‑i Rubûbiyet’in ve kudret‑i Samedâniye’nin ve Rahmet‑i İlâhiye’nin önünde hayret ve muhabbetle secde etmektir.

Yani, Rubûbiyet’in saltanatı nasıl ki ubûdiyeti ve itâati ister; Rubûbiyet’in kudsiyeti, pâklığı dahi ister ki; abd, kendi kusurunu görüp istiğfar ile ve Rabbini bütün nekàisten pâk ve müberrâ; ve ehl‑i dalâletin efkâr‑ı bâtılasından münezzeh ve muallâ; ve kâinâtın bütün kusurâtından mukaddes ve muarra olduğunu tesbih ile, “Sübhânallâh” ile ilân etsin.

Hem de Rubûbiyet’in kemâl‑i kudreti dahi ister ki; abd, kendi za'fını ve mahlûkatın aczini görmekle kudret‑i Samedâniye’nin azamet‑i âsârına karşı istihsân ve hayret içinde “Allâhu Ekber” deyip huzû' ile rükûa gidip, O’na ilticâ ve tevekkül etsin.

Hem, Rubûbiyet’in nihâyetsiz hazine‑i rahmeti de ister ki; abd, kendi ihtiyacını ve bütün mahlûkatın fakr ve ihtiyacâtını suâl ve duâ lisânıyla izhâr ve Rabbinin ihsân ve in'âmâtını, şükür ve senâ ile ve “Elhamdülillâh” ile ilân etsin.

Demek, namazın ef'âl ve akvâli, bu mânâları tazammun ediyor ve bunlar için taraf‑ı İlâhî’den vaz'edilmişler.

Nasıl ki insan, şu âlem‑i kebîrin bir misâl‑i musağğarıdır. Ve Fâtiha‑i Şerîfe, şu Kur'ân‑ı Azîmü'ş-Şân’ın bir timsâl‑i münevveridir. Namaz dahi bütün ibâdâtın envâ'ını şâmil bir fihriste‑i nurâniyedir. Ve bütün esnâf‑ı mahlûkatın elvân‑ı ibâdetlerine işâret eden bir harita‑i kudsiyedir.

Nasıl ki haftalık bir saatin sâniye ve dakika ve saat ve günlerini sayan milleri birbirine bakarlar, birbirinin misâlidirler ve birbirinin hükmünü alırlar. Öyle de, Cenâb‑ı Hakk’ın bir saat‑ı kübrâsı olan şu âlem‑i dünyanın sâniyesi hükmünde olan gece ve gündüz deverânı ve dakikaları sayan seneler ve saatleri sayan tabakàt‑ı ömr-ü insan ve günleri sayan edvâr‑ı ömr-ü âlem; birbirine bakarlar, birbirinin misâlidirler ve birbirinin hükmündedirler ve birbirini hatırlatırlar. Meselâ:

Fecir zamanı, tulû'a kadar; evvel‑i bahar zamanına, hem insanın rahm‑ı mâdere düştüğü âvânına, hem semâvât ve arzın altı gün hilkatinden birinci gününe benzer ve hatırlatır. Ve onlardaki Şuûnât‑ı İlâhiye’yi ihtar eder.

Zuhr zamanı ise; yaz mevsiminin ortasına, hem gençlik kemâline, hem ömr‑ü dünyadaki hilkat‑i insan devrine benzer ve işâret eder. Ve onlardaki tecelliyât‑ı rahmeti ve füyûzât‑ı ni'meti hatırlatır.

Asr zamanı ise; güz mevsimine, hem ihtiyarlık vaktine, hem Âhirzaman Peygamberi’nin (Aleyhissalâtü Vesselâm) Asr‑ı Saâdet’ine benzer. Ve onlardaki Şuûnât‑ı İlâhiye’yi ve in'âmât‑ı Rahmâniye’yi ihtar eder.

Mağrib zamanı ise; güz mevsiminin âhirinde pek çok mahlûkatın gurûbunu, hem insanın vefâtını, hem dünyanın kıyâmet ibtidâsındaki harâbiyetini ihtar ile, tecelliyât‑ı Celâliyeyi ifhâm ve beşeri gaflet uykusundan uyandırır, îkaz eder.

İşâ vakti ise; âlem‑i zulümât, nehâr âleminin bütün âsârını siyah kefeni ile setretmesini, hem kışın beyaz kefeni ile ölmüş yerin yüzünü örtmesini, hem vefât etmiş insanın bakiye‑i âsârı dahi vefât edip nisyan perdesi altına girmesini, hem bu dâr‑ı imtihan olan dünyanın bütün bütün kapanmasını ihtar ile, Kahhâr‑ı Zülcelâl’in celâlli tasarrufâtını ilân eder.

Gece vakti ise; hem kışı, hem kabri, hem Âlem‑i Berzah’ı ifhâm ile rûh‑u beşer Rahmet‑i Rahmân’a ne derece muhtaç olduğunu insana hatırlatır. Ve gecede teheccüd ise; kabir gecesinde ve berzah karanlığında ne kadar lüzumlu bir ışık olduğunu bildirir, îkaz eder. Ve bütün bu inkılâbât içinde Cenâb‑ı Mün'im-i Hakîki’nin nihâyetsiz ni'metlerini ihtar ile, ne derece hamd ve senâya müstehak olduğunu ilân eder.

İkinci sabah ise; sabah‑ı haşri ihtar eder. Evet, şu gecenin sabahı ve şu kışın baharı ne kadar ma'kul ve lâzım ve kat'î ise; haşrin sabahı da, berzahın baharı da o kat'iyyettedir.

Demek bu beş vaktin herbiri, bir mühim inkılâb başında olduğu ve büyük inkılâbları ihtar ettiği gibi; kudret‑i Samedâniye’nin tasarrufât‑ı azîme-i yevmiyesinin işâretiyle; hem senevî, hem asrî, hem dehrî, Kudret’in mu'cizâtını ve Rahmet’in hedâyâsını hatırlatır. Demek, asıl vazife‑i fıtrat ve esâs‑ı ubûdiyet ve kat'î borç olan farz namaz, şu vakitlerde lâyıktır ve ensebdir.

İnsan, fıtraten gayet zaîftir. Hâlbuki herşey ona ilişir, onu müteessir ve müteellim eder. Hem, gayet âcizdir. Hâlbuki belâları ve düşmanları pek çoktur. Hem, gayet fakirdir. Hâlbuki ihtiyacâtı pek ziyâdedir. Hem, tenbel ve iktidarsızdır. Hâlbuki hayatın tekâlifi gayet ağırdır. Hem, insaniyet onu kâinâtla alâkadar etmiştir. Hâlbuki sevdiği, ünsiyet ettiği şeylerin zevâl ve firâkı, mütemâdiyen onu incitiyor. Hem akıl, ona yüksek maksadlar ve bâkî meyveler gösteriyor. Hâlbuki eli kısa, ömrü kısa, iktidarı kısa, sabrı kısadır.

İşte bu vaziyette bir rûh, fecir zamanında bir Kadîr‑i Zülcelâl’in, bir Rahîm‑i Zülcemâl’in dergâhına niyâz ile, namaz ile müracaat edip arz‑ı hâl etmek, tevfik ve medet istemek, ne kadar elzem ve peşindeki gündüz âleminde başına gelecek, beline yüklenecek işleri, vazifeleri tahammül için ne kadar lüzumlu bir nokta‑i istinâd olduğu bedâheten anlaşılır.

Ve zuhr zamanında ki o zaman, gündüzün kemâli ve zevâle meyli ve yevmî işlerin âvân‑ı tekemmülü ve meşâğilin tazyîkinden muvakkat bir istirahat zamanı ve fânî dünyanın, bekàsız ve ağır işlerin verdiği gaflet ve sersemlikten rûhun teneffüse ihtiyaç vakti ve in'âmât‑ı İlâhiye’nin tezâhür ettiği bir ândır.

Rûh‑u beşer o tazyîkten kurtulup, o gafletten sıyrılıp, o mânâsız ve bekàsız şeylerden çıkıp, Kayyûm‑u Bâkî olan Mün'im‑i Hakîki’nin dergâhına gidip el bağlayarak, yekûn ni'metlerine şükür ve hamd edip ve istiâne etmek; ve celâl ve azametine karşı rükû ile aczini izhâr etmek; ve kemâl‑i bîzevâline ve cemâl‑i bî-misâline karşı secde edip hayret ve muhabbet ve mahviyetini ilân etmek demek olan zuhr namazını kılmak; ne kadar güzel, ne kadar hoş, ne kadar lâzım ve münâsib olduğunu anlamayan insan, insan değil…

Asr vaktinde ki o vakit, hem güz mevsim‑i hazînânesini ve ihtiyarlık hâlet‑i mahzûnânesini ve âhirzaman mevsim‑i elîmânesini andırır ve hatırlattırır. Hem yevmî işlerin neticelenmesi zamanı; hem o günde mazhar olduğu sıhhat ve selâmet ve hayırlı hizmet gibi niam‑ı İlâhiye’nin bir yekûn‑u azîm teşkil ettiği zamanı; hem o koca Güneşin ufûle meyletmesi işâretiyle, insan bir misâfir memur ve herşey geçici, bî‑karar olduğunu ilân etmek zamanıdır.

Şimdi, ebediyeti isteyen ve ebed için halkolunan ve ihsâna karşı perestiş eden ve firâktan müteellim olan rûh‑u insan; kalkıp abdest alıp, şu asr vaktinde, ikindi namazını kılmak için Kadîm‑i Bâkî ve Kayyûm‑u Sermedî’nin dergâh‑ı Samedâniyesi’ne arz‑ı münâcât ederek, zevâlsiz ve nihâyetsiz rahmetinin iltifatına ilticâ edip, hesabsız ni'metlerine karşı şükür ve hamd ederek, izzet‑i Rubûbiyet’ine karşı zelîlâne rükûa gidip, Sermediyet‑i Ulûhiyet’ine karşı mahviyetkârâne secde ederek; hakîki bir tesellî‑i kalb, bir rahat‑ı rûh bulup, huzur‑u kibriyâ’sında kemer‑beste-i ubûdiyet olmak demek olan asr namazını kılmak; ne kadar ulvî bir vazife, ne kadar münâsib bir hizmet, ne kadar yerinde bir borc‑u fıtrat edâ etmek, belki gayet hoş bir saâdet elde etmek olduğunu insan olan anlar.

Mağrib vaktinde ki o zaman, hem kışın başlamasında, yaz ve güz âleminin nâzenîn ve güzel mahlûkatının vedâ‑yı hazînânesi içinde gurûb etmesinin zamanını andırır. Hem, insanın vefâtıyla bütün sevdiklerinden bir firâk‑ı elîmâne içinde ayrılıp, kabre girmek zamanını hatırlatır. Hem, dünyanın zelzele‑i sekerât içinde vefâtıyla, bütün sekenesi başka âlemlere göçmesi ve bu dâr‑ı imtihan lambasının söndürülmesi zamanını andırır, hatırlatır. Ve zevâlde gurûb eden mahbûblara perestiş edenleri şiddetle îkaz eder bir vakittir.

İşte akşam namazı için böyle bir vakitte fıtraten bir Cemâl‑i Bâkî’ye âyine‑i müştâk olan rûh‑u beşer, şu azîm işleri yapan ve bu cesîm âlemleri çeviren, tebdil eden Kadîm‑i Lemyezel ve Bâkî‑i Lâyezâl’in arş‑ı azametine yüzünü çevirip, bu fânîlerin üstünde “Allâhu Ekber” deyip, onlardan ellerini çekip, hizmet‑i Mevlâ için el bağlayıp, Dâim‑i Bâkî’nin huzurunda kıyâm edip; “Elhamdülillâh” demekle, kusursuz kemâline, misilsiz cemâline, nihâyetsiz rahmetine karşı hamd ü senâ edip; ﴿اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ﴾demekle, muînsiz Rubûbiyet’ine, şerîksiz Ulûhiyet’ine, vezirsiz saltanatına karşı arz‑ı ubûdiyet ve istiâne etmek:

Hem nihâyetsiz kibriyâsına, hadsiz kudretine ve aczsiz izzetine karşı rükûa gidip, bütün kâinâtla beraber za'f ve aczini, fakr ve zilletini izhâr etmekle, سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَظ۪يمِ deyip, Rabb‑i Azîm’ini tesbih edip; hem zevâlsiz Cemâl‑i Zât’ına, tağayyürsüz Sıfât‑ı Kudsiye’sine, tebeddülsüz Kemâl‑i Sermediyet’ine karşı secde edip, hayret ve mahviyet içinde terk‑i mâsivâ ile, muhabbet ve ubûdiyetini ilân edip; hem bütün fânîlere bedel bir Cemîl‑i Bâkî, bir Rahîm‑i Sermedî bulup, سُبْحَانَ رَبِّيَ الْاَعْلٰىdemekle zevâlden münezzeh, kusurdan müberrâ Rabb‑i A'lâ’sını takdis etmek…

Sonra teşehhüd edip oturup, bütün mahlûkatın tahiyyât‑ı mübârekelerini ve salavât‑ı tayyibelerini kendi hesabına O Cemîl‑i Lemyezel ve Celîl‑i Lâyezâl’e hediye edip ve Resûl‑i Ekrem’ine selâm etmekle, bîatını tecdîd ve evâmirine itâatini izhâr edip ve îmânını tecdîd ile tenvir etmek için, şu kasr‑ı kâinâtın intizam‑ı hakîmânesini müşâhede edip Sâni'‑i Zülcelâl’in vahdâniyetine şehâdet etmek…

Hem Saltanat‑ı Rubûbiyet’in dellâlı ve mübelliğ‑i marziyâtı ve kitab‑ı kâinâtın tercümân‑ı âyâtı olan Muhammed‑i Arabî Aleyhissalâtü Vesselâm’ın risaletine şehâdet etmek demek olan mağrib namazını kılmak; ne kadar latîf, nazîf bir vazife, ne kadar azîz, lezîz bir hizmet, ne kadar hoş ve güzel bir ubûdiyet, ne kadar ciddi bir hakikat ve bu fânî misâfirhânede bâkiyâne bir sohbet ve dâimâne bir saâdet olduğunu anlamayan adam, nasıl adam olabilir!‥

İşâ vaktinde – ki o vakit – gündüzün ufukta kalan bakiye‑i âsârı dahi kaybolup, gece âlemi kâinâtı kaplar. مُقَلِّبُ الَّيْلِ وَالنَّهَارِ olan Kadîr‑i Zülcelâl’in, o beyaz sahifeyi bu siyah sahifeye çevirmesindeki tasarrufât‑ı Rabbâniye’siyle, yazın müzeyyen yeşil sahifesini, kışın bârid beyaz sahifesine çevirmesindeki مُسَخِّرُ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ olan Hakîm‑i Zülkemâl’in icraat‑ı İlâhiye’sini hatırlatır. Hem, mürûr‑u zamanla ehl‑i kubûrun bakiye‑i âsârı dahi şu dünyadan kesilmesiyle, bütün bütün başka âleme geçmesindeki “Hàlık‑ı mevt ve hayat”ın Şuûnât‑ı İlâhiye’sini andırır. Hem, dar ve fânî ve hakîr dünyanın tamamen harâb olup, azîm sekerâtıyla vefât edip, geniş ve bâkî ve azametli âlem‑i âhiretin inkişafında “Hàlık‑ı arz ve semâvât”ın tasarrufât‑ı Celâliyesini ve tecelliyât‑ı Cemâliyesini andırır, hatırlattırır bir zamandır. Hem, şu kâinâtın Mâlik ve Mutasarrıf‑ı Hakîki’si, Ma'bûd ve Mahbûb‑u Hakîki’si, O Zât olabilir ki; gece‑gündüzü, kış ve yazı, Dünya ve Âhiret’i bir kitabın sahifeleri gibi sühûletle çevirir, yazar, bozar, değiştirir; bütün bunlara hükmeder bir Kadîr‑i Mutlak olduğunu isbât eden bir vaziyettir.

İşte nihâyetsiz âciz, zaîf, hem nihâyetsiz fakir, muhtaç, hem nihâyetsiz bir istikbâl zulümâtına dalmakta, hem nihâyetsiz hâdisât içinde çalkanmakta olan rûh‑u beşer, yatsı namazını kılmak için şu mânâdaki işâda, İbrahimvâri ﴿لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِل۪ينَ﴾ deyip, Ma'bûd‑u Lemyezel, Mahbûb‑u Lâyezâl’in dergâhına namaz ile ilticâ edip ve şu fânî âlemde ve fânî ömürde ve karanlık dünyada ve karanlık istikbâlde, bir Bâkî‑i Sermedî ile münâcât edip, bir parçacık bir sohbet‑i bâkiye, birkaç dakikacık bir ömr‑ü bâkî içinde dünyasına nur serpecek, istikbâlini ışıklandıracak, mevcûdâtın ve ahbabının firâk ve zevâlinden neş'et eden yaralarına merhem sürecek olan Rahmân‑ı Rahîm’in iltifat‑ı rahmetini ve nur‑u hidayetini görüp istemek…

Hem muvakkaten onu unutan ve gizlenen dünyayı, o dahi unutup, dertlerini kalbin ağlamasıyla dergâh‑ı Rahmet’te döküp, hem ne olur ne olmaz, ölüme benzeyen uykuya girmeden evvel, son vazife‑i ubûdiyetini yapıp, yevmiye defter‑i amelini hüsn‑ü hâtime ile bağlamak için salâta kıyâm etmek; yani bütün fânî sevdiklerine bedel bir Ma'bûd ve Mahbûb‑u Bâkî’nin ve bütün dilencilik ettiği âcizlere bedel bir Kadîr‑i Kerîm’in ve bütün titrediği muzırların şerrinden kurtulmak için bir Hafîz‑i Rahîm’in huzuruna çıkmak…

Hem Fâtiha ile başlamak; yani, bir şeye yaramayan ve yerinde olmayan nâkıs, fakir mahlûkları medih ve minnetdârlığa bedel, bir Kâmil‑i Mutlak ve Ganiyy‑i Mutlak ve Rahîm ve Kerîm olan Rabbü'l‑Âlemîn’i medh ü senâ etmek…

Hem ﴿اِيَّاكَ نَعْبُدُ﴾ hitâbına terakkî etmek; yani, küçüklüğü, hiçliği, kimsesizliği ile beraber Ezel ve Ebed Sultan’ı olan Mâlik‑i Yevmi'd-din’e intisabıyla şu kâinâtta nâzdâr bir misâfir ve ehemmiyetli bir vazifedâr makamına girip; ﴿اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ﴾ demekle, bütün mahlûkat nâmına kâinâtın cemâat‑i kübrâsı ve cem'iyet‑i uzmâsındaki ibâdât ve istiânâtı O’na takdim etmek…

Hem ﴿اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَق۪يمَ﴾ demekle, istikbâl karanlığı içinde saâdet‑i ebediyeye giden, nurânî yolu olan Sırat‑ı Müstakîm’e hidayeti istemek…

Hem, şimdi yatmış nebâtât, hayvanat gibi; gizlenmiş güneşler, hüşyâr yıldızlar, birer nefer misillû emrine musahhar ve bu misâfirhâne‑i âlemde birer lambası ve hizmetkârı olan Zât‑ı Zülcelâl’in kibriyâsını düşünüp “Allâhu Ekber” deyip rükûa varmak…

Hem bütün mahlûkatın secde‑i kübrâsını düşünüp, yani şu gecede yatmış mahlûkat gibi, her senede, her asırdaki envâ'‑ı mevcûdât, hattâ arz, hattâ dünya, birer muntazam ordu, belki birer mutî' nefer gibi vazife‑i ubûdiyet-i dünyeviyesinden emr‑i ﴿كُنْ فَيَكُونُ﴾ile terhis edildiği zaman, yani âlem‑i gayba gönderildiği vakit, nihâyet intizam ile zevâlde gurûb seccadesinde “Allâhu Ekber” deyip secde ettikleri…

Hem emr‑i ﴿كُنْ فَيَكُونُ﴾ ’den gelen bir sayha‑i ihyâ ve îkaz ile yine baharda kısmen aynen, kısmen mislen haşrolup kıyâm edip kemer‑beste-i hizmet-i Mevlâ oldukları gibi; şu insancık, onlara iktidâen O Rahmân‑ı Zülkemâl’in, O Rahîm‑i Zülcemâl’in bârgâh‑ı huzurunda hayret‑âlûd bir muhabbet, bekà‑âlûd bir mahviyet, izzet‑âlûd bir tezellül içinde “Allâhu Ekber” deyip sücûda gitmek; yani, bir nev'i mi'râca çıkmak demek olan işâ namazını kılmak; ne kadar hoş, ne kadar güzel, ne kadar şirin, ne kadar yüksek, ne kadar azîz, lezîz, ne kadar ma'kul, münâsib bir vazife, bir hizmet, bir ubûdiyet, bir ciddi hakikat olduğunu elbette anladın.

Demek şu beş vakit; herbiri, birer inkılâb‑ı azîmin işârâtı ve icraat‑ı cesîme-i Rabbâniye’nin emârâtı ve in'âmât‑ı külliye-i İlâhiye’nin alâmâtı olduklarından, borç ve zimmet olan farz namazın o zamanlara tahsîsi, nihâyet hikmettir.