Kelâmın elbise‑i fâhiresi veyâhut cemâli ve sûreti, üslûb iledir. Yani, kalıb‑ı kelâm iledir. Şöyle ki:

Ya dikkat‑i nazar veya tevağğul veya mübâşeret veya san'atın telakkuhuyla, hayâlde tevellüd eden temâyülâtın hususiyâtından teşekkül eden sûretlerden terekküb eden istiâre‑i temsîliyenin parçaları telâhuk ettiklerinden, tenevvür ve teşerrüb ve teşekkül eden üslûb, kelâmın kalıbı olduğu gibi, cemâlin mâdeni ve hulel‑i fâhirenin destgâhıdır.

Güyâ, aklın borazanı denilmeye şâyân olan irâde ses etmekle, kalbin karanlık köşelerinde yatan mânâlar çıplak, yalın ayak, baş açık olarak çıktıklarından, mahall‑i suver olan hayâle girerler. O hazinetü'l‑hayâlde buldukları sûreti giyerler. En ekall bir yazmayı sarar. Veya bir pabucu giyer. Lâakal bir nişan ile çıkar. Hiç olmazsa, bir düğme ile veya bir kelime ile kendinin nerede terbiye olduğunu gösterir.

Eğer bir kelâmın – fakat tabiattan çıkmış bir kelâmın – üslûbunda im'ân‑ı nazar edersen, kendi san'atı içinde işleyen mütekellimi, o âyine‑misâl üslûbun içinde göreceksin. Hattâ, nefsini nefesinden ve sesinden, mâhiyetini nefsinden (üfürmesinden) tevehhüm ve mizâc ve san'atını kelâmıyla mümtezic tahayyül etsen, hayâliyyûn mezhebinde muâteb olmuyorsun.

Eğer tereddüd ile senin hayâlin hastalığı var ise, Kaside‑i Bür'iyye (Bürde)’den olan;وَاسْتَفْرِغِ الدَّمْعَ مِنْ عَيْنٍ قَدِ امْتَلَاَتْ مِنَ الْمَحَارِمِ وَالْزَمْ حِمْيَةَ النَّدَمِolan bîmarhâneye git, gör! Nasıl Hakîm‑i Busayrî, istifrağla ve nedâmetin perhiziyle, sana reçete yazar.

Eğer iştihânın açılmasıyla, üslûb denilen hakikatin şişesindeki zülâl‑i mânâ, nasıl kendine muvâfık ve nasıl imtizaç etmesini seyretmek ve o zülâli içmeye iştihân var ise, meyhâneye git ve de: Ey meyhâneci, kelâm‑ı belîğ nedir?

Elbette onun san'atı, onu şöyle söylettirecek: Kelâm‑ı belîğ, ilim denilen çömleklerde pişirilen ve hikmet denilen büyük küplerde duran ve fehm denilen süzgeç ile süzülen âb‑ı hayat gibi bir mânâyı, zurefâ denilen sâkiler döndürüp, efkâr içer; esrârda temeşşî etmekle, hissiyatı ihtizâza getiren kelâmdır.

Eğer böyle sarhoşların sözlerinden hoşlanmıyorsan, suyun mühendisi olan Hüdhüd‑ü Süleyman’ın “Sebe'”den getirdiği, nebe' ve haberi dinle!‥ Nasıl inzâl‑i Kur'ân ve ibdâ'‑ı semâvât ve arz eden Zülcelâl’in tavsifini etmiştir. Hüdhüd diyor: “Bir kavme rast geldim; zemin ve âsumândan mahfiyâtı çıkaran Allah’a secde etmiyorlar…” Bak, evsâf‑ı kemâliye içinde, Hüdhüd’ün hendesesine telvih eden vasf‑ı mezbûru, yalnız ihtiyar eyledi.

İşâret: Üslûbdan muradım, kelâmın kalıbıdır ve sûretidir. Başkalar, başka diyorlar. Ve belâğatça fâidesi, kıssatın tefârikini ve perîşan olan parçalarını iltiham ve bitiştirmektir; tâ, kaide‑i “Bir şey sâbit olursa, levâzımıyla sâbittir.” sırrıyla, bir cüz'ü tahrîk etmekle, kıssatın küllünü ihtizâza getirmektir. Güyâ mütekellim, üslûbun bir köşesini muhâtaba gösterse, muhâtab kendi kendine, velev bir derece karanlık olsa da, tamamını görebilir.

Bak, nerede olursa olsun “Mübâreze” lafzı, pencere gibi meydân‑ı harbi, içinde harb olarak sana gösterir. Evet, çok böyle kelimeler vardır. Hayâlin sinematoğrafisi denilse, câizdir.

Tenbih: Üslûb merâtibi pek mütefâvittir. Bazen o kadar latîf ve rakìktir ki; nesîm‑i seherden daha âheste eser. Bazen o kadar gizli oluyor ki; bu zamanın harbinin diplomatlarının desâis‑i harbiyelerinden daha mestûrdur. Bir diplomatın kuvve‑i şâmmesi lâzımdır, tâ istişmam edebilsin.

Ezcümle: ﴿يٰسٓ﴾ Sûresi’nde ﴿مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَم۪يمٌ﴾şîve‑i ifâdeden Zemahşerî, مَنْ يَبْرُزُ اِلَى الْمَيْدَانِ üslûbunu istişmam etmiştir. Evet insan, isyanla Hàlık’ın emrine karşı ma'nen müdafaa ve mübâreze eder…

Kelâmın kuvvet ve kudreti ise; kelâmın kuyûdâtı, birbirine cevab vermek ve keyfiyâtı birbirine muâvenet etmekle; umumen karınca kaderince, asıl garaza işâret ve herbiri parmağını maksad üzerine bırakmak ile;عِبَارَاتُنَا شَتّٰى وَحُسْنُكَ وَاحِدٌ ❋ وَكُلٌّ اِلٰى ذَاكَ الْجَمَالِ يُش۪يرُdüsturuna timsâl olmaktır. Demek kuyûdât, zenâv gibi veyâhut dereler gibi; maksad ise, ortalarından istimdâd edici bir havuz gibi olmak gerektir.

Elhâsıl: Zihnin şebekesi üstünde tersîm olunan ve nazar‑ı akıl ile alınan sûret‑i garaz müşevveş olmamak için, tecâvüb ve teâvün ve istimdâd lâzımdır.

İşâret: Bu noktadan intizam neş'et etmekle, tenâsüb tevellüd edip, hüsün ve cemâl parlar. Eğer istersen, Rabb‑i İzzet’in kelâmına teemmül et… Ezcümle: Zerresi, büyük bir taş kadar büyük olan azâbdan tahvif ve insanı, kalak ve tahammülsüz olduklarını göstermek için sevkedilen; ﴿وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذَابِ رَبِّكَ﴾ olan âyete bak. Nasıl ki; “Şeyi, zıddından in'ikâs ettirmek” olan kaide‑i beyâniyeye binâen, tehvil ve tahvif için; azâbın bir parçasının derece‑i te'sirini göstermek istediğinden, kıllet olan esâs‑ı maksada, nasıl kelâmın her tarafı elini oraya uzatıp, kuvvet veriyor.

Şöyle:

اِنْ lafzındaki teşkîk ile tahfif‥ Ve مَسَّتْ ’deki yalnız temâs‥ Ve نَفْحَةٌ maddesinde ve sîgasında ve tenkîrindeki taklîl ve tahkîr‥ Ve مِنْ ’deki teb'îz‥ Ve nekâle bedel عَذَابِ zikrindeki tehvin‥ Ve رَبِّكَ ’deki îmâ‑i rahmet, umumen taklîli göstermekle, azâbı nihâyet derecede ta'zîm ve tehvil eder.

Zîra, azı böyle olursa, çoğundan Allah esirgesin…

Tenbih: Bu sana ser‑meşktir; yazabilirsen meşk et. Zîra, bütün âyât‑ı Kur'âniye bu intizam ve tenâsüb ve hüsne mazhardırlar. Fakat makàsıd bazen mütedâhilen müteselsildir. Herbirinin tevâbi'i, ötekiyle mukàrin olur, fakat muhtelit olmaz. Dikkat etmek gerektir. Zîra, nazar‑ı sathî böyle yerlerde çok halt eder.

Kelâmın servet ve vüs'ati ise; nasıl sûret‑i terkîb, nefs‑i maksadı gösterir, öyle de; müstetbeâtının telmihâtıyla ve esâlibin işârâtıyla, garazın levâzım ve tevâbi'ini göstermek ve ihtizâza getirmektir.

Zîra, telmih ve işâret ise; sâkin olan hayâlâtı ihtizâza ve sâkit olan cevânibini söylettirmekle, kalblerin en uzak köşelerindeki istihsânı ve alkışlamayı tehyîc etmeye büyük bir esâstır. Evet telmih ve işâret ise, yolun etrafını temâşâ ile tenezzüh etmek içindir; kasd ve taleb ve tasarruf için değildir. Demek, mütekellim onda mes'ûl olmaz. Eğer istersen, bu beyitlerin içlerine gir. Bir derece seyre şâyân noktalar vardır.

İşte, çal olan atına binmiş, nâzenîn karşısında gençlenmek isteyen ihtiyar babanın sakalının içine bak, belâğatın çok anahtarlarını bulacaksın. Al, kapıları aç, işte:قَالَتْ كَبِرْتَ وَشِبْتَ قُلْتُ لَهَا ❋ هٰذَا غُبَارُ وَقَايِعِ الدَّهْرِYani: Dedi: “İhtiyar oldun.” Dedim: “Değildir; belki mesâib‑i dehrin gürültüsünden, ayakları altında çıkıp sakalıma konmuş bir beyaz gubârdır.”

Hem de;وَلَا يُرَوِّعْكِ ا۪يمَاضُ الْقَت۪يرِ بِهِ ❋ فَاِنَّ ذَاكَ ابْتِسَامُ الرَّأْيِ وَالْاَدَبِYani: “Sakalımın beyazlanmakla parlaması seni korkutmasın. Zîra, nur‑u mütecessim gibi dimağdan erimiş, sakaldan mecrâ bulup, kendini gösteren fikir ve edebin tebessümüdür.”

Hem de;وَعَيْنُكَ قَدْ نَامَتْ بِلَيْلِ شَب۪يبَةٍ ❋ فَلَمْ تَنْتَبِهْ اِلَّا بِصُبْحِ مَش۪يبٍYani: “Gece gibi gençlikte, gözün nevm‑i gaflette dalmış; ancak subh‑misâl olan sakalın beyazıyla uyanabildi.”

Hem de;وَكَاَنَّمَا لَطَمَ الصَّبَاحُ جَب۪ينَهُ ❋ فَاقْتَصَّ مِنْهُ وَخَاضَ ف۪ي اَحْشَائِهِYani: “Ciriti istemek yolunda, sabah, atımın yüzüne yed‑i beyzâsıyla bir tokat vurdu. Atım dahi, kısâsını almak için, tayyar olan subha erişti, yere vurdu, içinde dört ayağıyla gezindi. Demek atım çal’dır.”

Hem de;كَاَنَّ قَلْب۪ي وُشَاحَاهَا اِذَا خَطَرَتْ ❋ وَقَلْبَهَا قُلْبُهَا فِي الصَّمْتِ وَالْخَرَسِYani: “Kalbim, mâşukumun kemeri gibi hareket ve hışhış etmekte; onun kalbi ise, onun bileziği gibi sükûn ve sükûttadır. Demek, beli ince, bileği kalın olduğu gibi; kalbim müştâk, onun kalbi müstağnîdir.” Demek, hüsün ve aşkı ve istiğnâyı ve iştiyakı bir taş ile vurmuştur.

Hem de;وَاَلْقٰى بِصَحْرَاءِ الْغَب۪يطِ بَعَاعَهُ ❋ نُزُولَ الْيَمَانِيِّ ذِي الْعِيَابِ الْمُحَمَّلِYani: “Tâcir‑i Yemenî gibi yağmurdan gelen sel; yüklerini, eskâllerini gabît sahrâsına attı. Nasıl ki bir tüccar, akşamda bir köye gelse, gecede köylüler rengârenk eşyalarını satın alsalar; sabahleyin herkes bir renk ile süslenmiş olduğu hâlde evinden çıkıyor, hattâ köyün çobanı dahi, kırmızı bir mendili bağlıyor. Öyle de; sel, sahrâya yükünü attığı gibi, ticâret‑i hafiyeye benzer imtizacât‑ı kimyeviye ile, çiçeklerin nâzenînlerine, güyâ rengârenk elbise alınır, dikilir. Hattâ, çiçeklerin çobanı ıtlâkına şâyân olan Kefne (❋) başını kırmızılaştırıyor.”

Hem de;غَارَ الْوَفَاءُ وَفَاضَ الْغَدْرُ وَانْفَرَجَتْ ❋ مَسَافَةُ الْخُلْفِ بَيْنَ الْقَوْلِ وَالْعَمَلِYani: “Vefâ, gavr‑ı in'idâma çekildi; tûfân‑ı gadr feverâna başladı. Kavl ve amel ortasında, uzun bir mesâfe açıldı…”

Uzağa gitmek istemiyorsan, bu makalenin bir parça mâkabline nazar et. Bu mes'eleye nümûne olmak için, çok parçaları bulacaksın. Ezcümle: “Âyâtın delâil‑i i'câzının miftâhı ve esrâr‑ı belâğatının keşşâfı, yalnız belâğat‑ı Arabiye’dir, felsefe‑i Yunâniye değildir.”

Veyâhut, Makale‑i Ûlâ’da olan mes'ele‑i ûlânın hâtimesindeki işârete bak. İşte, “Hilkat denilen şerîat‑ı fıtriye, meczûb ve misâfir olan küre‑i arza farz etmiştir ki; şemse iktidâ eden yıldızların safında durmak, şüzûz etmemek… Zîra, zemin, zevciyle beraber ﴿اَتَيْنَا طَٓائِع۪ينَ﴾ demişlerdir. Tâat ise cemâatle daha ahsendir.”

Şimdi teemmül et! Bu misâller, karşı ve arkalarından öyle makàmâtı gösterir ki, arkalarından başka makàmât, hayâl‑meyâl gibi başını çıkarıyor.

Kelâmın semerâtı ise; tabakàt‑ı muhtelifede, suver‑i müteaddidede teşekkül eden maânîdir.

Şöyle: Kimya’ya âşinâ olanlara ma'lûmdur. Bir maddeyi, meselâ, altın gibi bir unsuru istihsâl edildiği vakit, makine veya fabrika ile, müteaddid borular ile, muhtelif teressübâtıyla, mütenevvi' teşekkülât ile, tabakàt‑ı mütefâvitede geçer, en nihâyet ondan bir kısım tahassül eder. Kelâm denilen, maânî‑i mütefâvitenin fotoğrafıyla alınmış muhtasar bir haritanın istiâb ettiği gibi, mefâhim‑i mütefâvitenin sûret‑i teşekkülü budur ki:

Te'sirât‑ı hariciyeden, kalbin bir kısım ihtisasâtı ihtizâza gelmekle, müyûlât tevellüd eder. Ondan hevâî mânâlar, bir derece aklın nazarına ilişmekle, aklı kendine müteveccih eder. Sonra, o buhar hâlindeki mânâ, bir kısmı tekâsüf etmekle, temâyülât ve tasavvurâtın bir kısmı muallak kalıp, bir kısım dahi takattur ettiğinden, akıl ona rağbet gösterir. Sonra, mâyi hâlindeki kısımdan bir kısım, tasallüb ve tahassül ettiğinden, akıl onu kelâm içine alıyor. Sonra, o mütesallibden bir resm‑i mahsûs ile temessül ve tecellî ettiğinden, akıl onun kàmetine göre, bir kelâm‑ı mahsûs ile onu gösterir.

Demek; müteşahhıs olanı, kelâmın sûret‑i mahsûsası içine alıyor. Ve tasallüb etmeyeni, fehvânın eline verir. Ve tahassül etmeyeni, işâret ve keyfiyet‑i kelâma yükler. Ve takattur etmeyeni, kelâmın müstetbeâtına havâle eder. Ve tebahhur etmeyeni, üslûbun ihtizâzâtına ve kelâm ile refâkat eden mütekellimin etvârıyla rabteder.

İşte bu silsilenin borularından, ismin müsemmâsı ve fiilin mânâsı ve harfin medlûlü ve nazmın mazrufu ve hey'etin mefhûmu ve keyfiyâtın mermûzu ve müstetbeâtın müşârün‑ileyhleri ve hitâbı teşyî' eden etvârın muharrikleri, hem de “Dâllün bil'ibare”nin maksûdu ve “Dâllün bil'işâret”in medlûlü ve “Dâllün bilfehvâ”nın mefhûm‑u kıyâsîsi ve “Dâllün bil'iktiza”nın mânâ‑yı zarûrîsi ve daha başka mefâhim, umumen bu silsilenin birer tabakasından in'ikad eder ve şu mâdenden çıkar.

Eğer seyretmek istersen, kendi vicdânına bak, şu merâtibi göreceksin. Şöyle: Senin mahbûbun, vaktâ gözünüzün penceresinden şuâ ve berk‑ı hüsnünü vicdânınıza ilkà ederse, o aşk denilen nâr‑ı mûkade, birden yandırmaya başladığından; hissiyat, iltihaba başlamakla, âmâl ve müyûlât dahi heyecana gelip, birden o âmâller, üst kattaki hayâlin tabanını deler. İmdâd istediklerinden, o hazinetü'l‑hayâlde saf‑beste-i hareket ve mahbûbun mehâsinini ellerinde tutmuş veyâhut onun mehâsinini hâtıra getirmekle tasvir eden, başkasının mehâsini ile işbâ' olunmuş olan hayâlât ise, o âmâlin imdâdına koşarlar. Beraber hücum edip, hayâlden lisâna kadar inmekle beraber, zülâl‑i visâle olan meyli arkalarında ve firâktan olan teellümü sağda ve ta'zîm ve te'dib ve iştiyakı sola ve terahhum ve lütfu iktiza eden mahbûbun mehâsinini önlerine ve hediye olarak, medîhanın gerdânını ve senânın dürrlerini ellerine almakla beraber o اَلنَّارُ الْمُوقَدَةُ عَلَى الْاَفْئِدَةِ ıtlâkına şâyân olan o ateşi söndürmek için, zülâl‑i visâli celbeden tavsif‑i bilfezâil ile arz‑ı hâcet ederler.

İşte bak, kaç tabakàtta bildiğin mânâdan başka, ne kadar maânî başlarını çıkarıp görünüyor. Eğer korkmuyorsan, İbn‑i Fârıd’ın veya Ebû Tayyib’in gözlerinden müdhiş olan vicdânlarına bak. Ve vicdânın tercümânı olan;

Hem de;فَلِلْعَيْنِ وَالْاَحْشَاءِ اَوَّلَ هَلْ اَتٰى ❋ تَلَا عَائِدِيَ الْاٰس۪ي وَثَالِثَ تَبَّتِ

Hem de;صَدٌّ حَمٰى ظَمَئ۪ي لُمَاكَ لِمَاذَا ❋ وَهَوَاكَ قَلْب۪ي صَارَ مِنْهُ جُذَاذًا

Hem de;حُشَايَ عَلٰى جَمْرٍ ذَكِيٍّ مِنَ الْغَضَا وَعَيْنَايَ ف۪ي رَوْضٍ مِنَ الْحُسْنِ تَرْتَعُ gör ve dinle ki; çendan gözleri Cennet’te tenezzüh eder, fakat vicdânlarındaki Cehennem tâzib eder, öyle de: Mehâsinine işâret ve istiğnâsına remz ve teellüm‑ü firâka îmâ ve şevke tasrîh ve taleb‑i visâle telvih ve terahhumunu celbeden hüsnüne tansîs etmekle beraber, hissiyatını tahrîk eden hey'et‑i etvârıyla, çok hayâlât‑ı rakìkayı göstermişlerdir.

İşâret: Nasıl bir hükûmetin intizamında, her memura isti'dâdı nisbetinde, vazife derecesinde, hizmet mikdarınca ücret vermek lâzımdır, öyle de; böyle merâtib‑i mütefâviteden ihtilât eden mânâlar ise, garaz‑ı küllî olan mesûk‑u lehü'l-kelâmın merkezine kurbiyet nisbetinde ve maksûda hizmet derecesinde, herbirine inâyet ve ihtimamda hisse ve nasîblerini, taksim‑i âdil ile tefrik etmek gerektir, tâ ki; o muâdeletle intizam ve o intizamdan tenâsüb ve o tenâsübden hüsn‑ü vifâk ve o hüsn‑ü vifâktan hüsn‑ü muâşeret ve o hüsn‑ü muâşeretten kelâmın kemâline bir mîzanü't‑ta'dil çıkabilsin.

Yoksa, vazifesi hizmetkârlık ve tabiatı çocukluk olanlar, büyük rütbeye girmekle tekebbür eder. Tekebbür etmekle tenâsübünü bozup, muâşereti teşviş eder. Demek, kuyûdât‑ı kelâmın isti'dâdlarını nazara almak gerektir. Evet, herşeyi isti'dâdı nisbetinde terfî etmek lâzımdır. Zîra, görünüyor ki; göz, burun gibi bir a'zâ ne kadar güzel olursa, hattâ altından olursa, haddinden büyük olduğu hâlde, sûreti çirkin eder.

Tenbih: Nasıl bazen en küçük bir nefer, bir hizmete, meselâ düşman ordusuna keşf‑i râze gider, müşîr gidemez, veyâhut; bir küçük talebe yaptığı işi, büyük âlim yapamaz. Çünkü: Büyük adam herşeyde büyük olmak lâzım gelmez. Herkes kendi san'atında büyüktür. Kezâlik, o maânî‑i mütezâhime içinde, bazen bir küçük mânâ riyâset eder. O kıymetdâr oluyor. Zîra, onun vazifesi şimdi gelecek bir esbâb ile ehemmiyetlidir. Buna işâret eden ve kıymetine menâr olan sarîh hüküm ve lâzım‑ı karîbinin adem‑i salâhiyetidir ki, onun hâtırası için, irsâl‑i lafz ve sevk‑i hitâb edilsin ve kelâm dahi postacılık etsin.

Zîra; ya bedîhî ve ma'lûmdur, görünüyor. Veyâhut hafif ve zaîftir, asıl garazda ehemmiyeti yoktur. Veyâhut, onu hüsn‑ü telâkki ve kabûl edecek ve ona kulak verecek muhâtab yoktur. Veyâhut, mütekellimin hâline muvâfakat ve tekellüme dâî olan arzuya hizmet edemez. Veyâhut, muhâtabın şe'n ve haysiyetine imtizaç, istimzâc edemez. Veyâhut, kelâmın makamında ve müstetbeâtın tevâbi'inde ecnebî görünüyor. Veyâhut, garazın muhâfazasına ve levâzımın tedârikine müstaid değildir. Demek herbir makamda, bu esbâblardan yalnız birinin sözü dinlenir. Fakat umumen ittihâd etseler, kelâmı en yüksek tabakaya çıkartıyorlar.

Bazı maânî‑i muallaka vardır ki, bir şekl‑i muayyenesi ve bir vatan‑ı hususiyesi yoktur. Müfettiş gibi, herbir dâireye girer. Bazı kendine hususî bir lafız takıyor. Bu muallakàtın bir kısmı ise, harfiye ve hevâiye gibidir. Başka kelime, onu derûnuna çeker. Bazen bir cümleye, belki bir kıssata nüfûz eder. Ne vakit o cümleyi ezdirirsen, rûh gibi o mânâ takattur eder. Meselâ; hasret ve iştiyak ve temeddüh ve teessüf, ilâ âhir‥ gibi mânâlardır…

Belâğatın ukde‑i hayatiyesi, tâbir‑i diğer ile beyânın felsefesi veyâhut şiirin hikmeti ise; hariciyâtın nevâmisi ve mekàyisini temessül etmektir. Şöyle:

Hakàik‑ı hariciyedeki kanunları, kıyâs‑ı temsîlî cihetiyle ve deverân tarîkiyle ve vehmin tasarrufuyla, şâirâne olan maneviyat ve ahvâlde yerleştirmektir. Demek âyine gibi, hariçten in'ikâs eden hakikatin şuâlarını temessül eder. Güyâ, kendi san'at‑ı hayâliyesiyle ve nakş‑ı kelâmîsiyle, hilkat ve tabiatı taklid ve muhâkât eder.

Evet; kelâmda hakikat olmaz ise de, en ekall şebîh ve nizâmından istimdâd etmek ve onun dânesi üzerinde sünbüllenmek gerektir. Fakat, her dânenin mahsûs bir sünbülü vardır. Bir buğday, bir ağaç kadar sünbüllenmez. Felsefe‑i beyân nazara alınmaz ise; belâğat hurâfât gibi, hayâl‑gûl gibi – sâmi'e – hayretten başka bir fâide vermez.

İşâret: Felsefe‑i beyâniyeye müşâbih, nahvin dahi bir felsefesi vardır. O felsefe ise, vâzı'ın hikmetini beyân eder. Kütüb‑ü nahiv’de mezkûr olan, münâsebât‑ı meşhûre üzerine müessestir. Meselâ; bir ma'mûle, iki âmil dâhil olmaz. Ve “hel” lafzı fiili gördüğü gibi sabretmez, visâl ister. Hem fâil kuvvetlidir, kavî olan zammeyi kendine gasbeder. “Meselâ” hariç ve kâinâtta cârî olan kanunların birer aks‑i misâlîsidir.

Tenbih: Bu münâsebât‑ı nahviye ve sarfiye olan hikmet‑i vâzıh ise; felsefe‑i beyân derecesinde olmaz ise de, pek büyük bir kıymeti vardır. Ezcümle: İstikrâ' ile sâbit olan ulûm‑u nakliyeyi, ulûm‑u akliyenin sûretlerine çeviriyor.

Maânî‑i beyâniyenin aşılaması ve telkîhi ve mânâların becâyiş ve inkılâbları‥ kelimenin mânâ‑yı hakîkisi, ya garaz veyâhut mânâ‑yı muallakadan birisini teşerrüb ve içine cezb etmektir. Zîra, içine girdiği vakit, sâhibü'l‑beyt olan hakikate ve esâsa dönüyor. Ve asıl lafzın sâhibi olan mânâ ise, bir sûret‑i hayatiyeye dönüyor, ona medet verir ve müstetbeâttan istimdâd eder. Bu sırdandır ki; kelime‑i vâhidenin, maânî‑i müteaddidesi oluyor ve becâyiş ve telkîhat bundan çıkar. Bu noktadan gaflet eden, büyük bir belâğatı kaybeder…

Bir şey, merkeb ve binilmiş ise; (عَلٰى) lafzına müstehak olduğu gibi, zarf gibi içine aldığından (ف۪ي) lafzını ister. ﴿تَجْر۪ي فِي الْبَحْرِ﴾ gibi. Hem de bir şey, âlet olduğundan (بَاءْ) lafzını ister. صَعَدْتُ السَّطْحَ بِالسُّلَّمِgibi. Ve mekân ve merkeb olduğundan (ف۪ي) ve (عَلٰى) lafızları dahi ister. Hem de gaye olduğundan (اِلٰى) ve (حَتّٰى) lafızlarını ister. İllet ve zarf olduğundan (لَامْ) ve (ف۪ي) lafızlarını dahi ister. ﴿وَالشَّمْسُ تَجْر۪ي لِمُسْتَقَرٍّ﴾ gibi. İşte ser‑meşk; sen de kıyâs edebilirsen et!‥

Tenbih: Bu mütedâhil mânâların hangisi daha ziyâde senin garazına temâs eder ve maksada sıla‑i rahim vardır; ileriye sür ve izhâr et. Bâkîleri ona teşyî' edici yaptır. Yoksa, senin tarz‑ı ifâden, haşmet ve zînet‑i beyâniyeden çıplak olacaktır.

İrâde‑i cüz'iyeyi ve tasavvur‑u basiti âciz bırakan kelâmın yüksek tabakası şudur ki: Mütedâhilen müteselsil olan makàsıdın taaddüdü ve mütenâsilen murtabıt olan metâlibin teselsülü ve netice‑i vâhideyi tevlîd eden asılların ictimâ'ı ve herbiri ayrı ayrı semere veren fürû'‑u kesîrenin istinbatına isti'dâd veya tazammunu iledir. Şöyle ki:

Maksadü'l‑makàsıd olan en uzak ve yüksek hedef‑i garazdan ayrılıp gelmekte olan maksadlar, birbirine murtabıt ve birbirinin noksaniyetini tekmîl ve komşuluk hakkını edâ etmekle, kelâma vüs'at ve azamet verir. Güyâ, birini vaz'etmekle öteki ve diğeri ve başkasını ve daha başkasını vaz'eder. Ve sağ ve solda ve her cihetin nisbetini gözetmekle birden o makàsıdı, kelâmın kasr‑ı müşeyyedesine kuruyor. Güyâ, çok akılları kendi aklına muâvenet etmek için istiâre etmiş, istihdam ediyor. Sanki, o mecmû‑u makàsıdda, herbir maksad tesâvîr‑i mütedâhileden müşterekün fîh bir cüz'dür. Nasıl mütedâhil tasvirlerde siyah bir noktayı, bir ressam koysa; o nokta birinin gözü, ötekisinin yüzünün hàli, berikisinin burnunun deliği, başkasının ağzı olduğu gibi, kelâm‑ı àlîde dahi öyle noktalar vardır.

İkinci Nokta: Kıyâs‑ı mürekkeb ve müteşa'ab sırrıyla, metâlib tenâsül edip teselsül etmektir. Güyâ mütekellim, o metâlibin bekà ve tenâsülünün bir tarih‑i tabîisine işâret eder. Meselâ: Âlem güzeldir; demek, Sâni'i hakîmdir, abes yaratmaz, isrâf etmez, isti'dâdâtı mühmel bırakmaz; demek, intizamı dâima tekmîl edecek. Ciğer‑şikâf ve tahammül‑sûz ve emel öldürücü, bütün kemâlâtı zîr ü zeber eden, hicran‑ı ebedî olan ademi, insana musallat etmez; demek, saâdet‑i ebediye olacaktır. Üçüncü Makale’nin ikinci şehâdetinin mukaddimesinde nübüvvet‑i mutlaka’nın mebhasında, insanın hayvandan üçüncü cihet‑i farkı, buna iyi bir misâldir.

Üçüncü Nokta: Netice‑i vâhideyi tenâtüc eden usûl‑ü müteaddideyi cem' ve zikretmektir. Zîra, herbir aslın yüksek netice ile kasden ve bizzat irtibatı olmaz ise, lâakal bir derece ihtizâza ve inkişafa getirir. Güyâ, usûl denilen mezâhir ve âyinelerin ihtilâfıyla ve netice ve mütecellînin vahdetiyle, maksadın tecerrüdüne ve ulviyetine ve hayat‑ı âlem denilen, deverân‑ı umumî tesmiye olunan, hayat‑ı külliye ile yâd edilen hakikatiyle, kelâmın kuvve‑i hayatiyesinin ittisaline işârettir. Üçüncü Makale’nin âhirindeki üçüncü maksadda olan birinci maksad, buna bir derece misâldir. Hem de, Üçüncü Makale’de dördüncü mes'ele ve meslekten olan işâret ve irşad ve tenbih ve muhâkeme, buna misâldir.

Evet, Rabb‑i İzzet’in kelâmına dikkat edilse, bu hakikat her yerde nur gibi parlar. Evet nur gibi, köşelerinde ve mekâtı'larında ictimâ' edip, zülâl‑i belâğat fışkırıyor. Nefrîn o zâhir‑perestlere ki; bu hakikatten gaflet edip, tekrara haml ediyorlar!

Dördüncü Nokta: Kelâmı öyle ifrâğ etmek ve isti'dâd vermektir ki; pek çok fürû'ların tohumlarını mutazammın ve pek çok ahkâma me'haz ve pek çok maânîye ve vücûh‑u muhtelifeye delâlet etmektir. Güyâ, bu isti'dâdı tazammun ile kelâmın kuvve‑i nâmiyesinin kuvvetine telvih eder ve hâsılâtının kesretini gösterir. Sanki, o fürû' ve vücûhların mahşeri olan mes'elede cem'eder, tâ ki; mezâyâ ve mehâsinini muvâzenet edip, herbir fer'i bir garaza sevk ve herbir vechi bir vazifeye ta'yin eder.

Evet kıssa‑i Mûsa, meşhûr darb‑ı meseldeki tefârîku'l‑asâdan daha nâfi'dir. Nasıl o asâ ne kadar parçalansa, yine bir işe yarar; kıssa‑i Mûsa dahi öyledir. Bu hâsiyetine binâendir ki; Kur'ân yed‑i beyzâ-i mu'cizü'l-beyânıyla o kıssayı aldı ve suver‑i müteaddidede gösterdi. Herbir ciheti, hüsn‑ü isti'mâl etti. Fenn‑i beyânın sehâresi, belâğatına secde‑ber-zemin-i hayret ve muhabbet ettiler.

Ey birader! Bu mes'elede olan hayâl‑meyâl belâğat, bu esâlib ile sana öyle bir şecereyi tersîm eder ki; cesîm urûku, müteşâbike‥ uzun boğumları, mütenâsika‥ ve müteşa'ib dalları, müteânika‥ meyve ve semerâtı, mütenevvia olan bir şecere‑i hakikat sana tasvir eder. Eğer istersen, Altıncı Mes'ele’ye temâşâ et. Zîra, çendan müşevveş ise, bir derece bu mes'elenin bir parçasına misâl olabilir.

Tenbih ve İ'tizar: Ey birader! Bilirim ki, şu makale sana gayet muğlak görünüyor. Fakat ne çare, mukaddemenin şe'ni icmâl ve îcâzdır. Kütüb‑ü Selâse’de sana tecellî edecektir.

Kelâmın selâseti ise; bir derece hissiyattan tafralık ve iştibâk etmemek ve tabiatı taklid ve harice temessül ve mesîl‑i garazda sedâd ve maksad ve müstakarrın temeyyüzüdür. Şöyle ki:

Kelâmda, hissiyatta tamam olmadan çifte atmak, başkasıyla mezcetmek, selâsetini tağyîr eder. Ve nizâmsız iştibâktan tevakkî ve maânî‑i müteselsileden tederrüc lâzımdır.

Hem de, san'at‑ı hayâliyesiyle tabiata şâkirdlik etmek gerektir; tâ tabiatın kavânîni onun san'atında in'ikâs edebilsin.

Hem de, tasavvurâtını öyle hariciyâta muhâkî ve müşâkil etmek lâzımdır. Farazâ, tasavvurâtı dimağdan kaçıp, hariçte tecessüm etseler, hariç onları istilhak ve neseblerini inkâr etmesin‥ ve desin: “Onlar benim.” veyâhut “Keennehu” veyâhut “Benim veledimdir‥”

Hem de, garazın mesîlinde ve kasdın mecrâsında teferruk etmemek için sedâd etmek, çele‑çepe temâyül etmemektir; tâ, cânibler garazın kuvvetini teşerrüb etmekle, ehemmiyetsiz etmesin. Belki köşeler, tazammun ettikleri tarâvet ve letâfetiyle, zenâv gibi, garaza imdâd ve kuvvet vermek gerektir.

Hem de, kasdın müstakarrı temeyyüz ve ağrâzın mültekâsı taayyün etmek, selâsetin selâmetine lâzımdır.

Beyânın selâmet ve sıhhati ise; hükmü, levâzım ve mebâdîsiyle ve âlât‑ı müdafaasıyla isbât etmektir. Şöyle ki:

Bir hükmün levâzımını ihlâl etmemek, rahatlığını bozmamak ve nazara almak ve mebâdîsinden istimdâd‑ı hayat etmek için müracaat etmek ve hücum eden evhâmın i'tirâzâtına mukàbele edecek suâl‑i mukaddere cevab olan kuyûdâtıyla takallüd etmek gerektir. Demek kelâm, meyvedâr bir ağaçtır; cinayet ve ictinâdan himâyet etmek için, dikenleri ve süngüleri dizilmişler.

Güyâ o kelâm, birçok münazarâtın neticesi ve pek çok muhâkemâtın zübdesi olduğundan, gayet ulvî olarak evhâmın şeyâtîni, istirak‑ı sem' edemezler, eğri nazar ile bakamazlar. Güyâ, mütekellim altı cihetini nazara alıp, etrafına bir sûr çekmiştir. Yani, mevzû veyâhut mahmûlü takyid ile veyâhut tavsif ile veyâhut başka cihetle vehmin hücumuna müsâid noktalarda birer müdâfi' müheyyâ ederek, baştan aşağıya kadar mukadder suâllere cevab hükmünde olan kuyûdâtıyla mücehhez etmektir.

Eğer buna misâl istersen, şu kitab bitamâmihî, buna uzunca bir misâldir. Lâsiyyemâ, Makale‑i Sâlise en parlak bir misâldir.

Kelâmın selâmet ve rendeçlenmesi ve îtidâl‑i mizâcı ise; her kaydın istihkak ve isti'dâdına göre, inâyeti taksim ve hil'at‑ı üslûbu tevzî' ve giydirmektir. Hem de, hikâyette olursa, mütekellim kendini mahkiyyün‑anh yerinde farz etmek gerektir. Şöyle:

Eğer başkasının hissiyat ve efkârının tasvirinde ise, mahkiyyün‑anh’a hulûl etmek ve onun kalbinde misâfir olmak ve lisânıyla tekellüm etmek gerektir.

Eğer kendi malında tasarruf etse, alâmet‑i kıymet olan itibar ve ihtimamın taksiminde, her kaydın istihkak ve isti'dâd ve rütbesini nazara almak ile, taksiminde adâlet ve üslûblarda isti'dâdın kàmetine göre kesmektir; tâ, herbir maksad, onun münâsibinde olan üslûbdan cilveger olabilsin. Zîra, üslûbun esâsları üçtür.

Birincisi: Üslûb‑u mücerred’dir. Seyyid Şerîf’in ve Nasîruddîn‑i Tûsî’nin sâde olan ma'raz‑ı kelâmları gibi…

İkincisi: Üslûb‑u müzeyyen’dir. Abdülkahir’in “Delâilü'l‑İ'câz” ve “Esrâru'l‑Belâğat”ındaki müşa'şa' ve parlak kelâmı gibi…

Üçüncüsü: Üslûb‑u àlî’dir. Sekkâkî ve Zemahşerî ve İbn‑i Sînâ’nın bazı muhteşem kelâmları gibi… Veyâhut şu kitabın meâlindeki Arabiyyü'l‑ibare, lâsiyyemâ; Makale‑i Sâlise’deki müşevveş fakat muhkem parçaları gibi. Zîra, mevzûun ulviyeti şu kitabı üslûb‑u àlîye ifrâğ etmiştir. Yoksa, benim san'atımın te'siri cüz'îdir.

Elhâsıl: Eğer, ilâhiyât ve usûlün bahis ve tasvirinde isen, şiddet ve kuvvet ve heybeti tazammun eden üslûb‑u àlîden ayrılmamak gerektir.

Eğer, hitâbiyât ve iknâiyâtta isen, zînet ve parlaklık ve terğîb ve terhîbi tazammun eden üslûb‑u müzeyyeni, elinden gelirse elden bırakma. Fakat, gösteriş ve tasannu' ve avâm‑perestâne nümâyiş etmemek gerektir.

Eğer muâmelât ve muhâverât ve âlet olan ilimlerde isen, vefâ ve ihtisar ve selâmet ve selâset ve tabîiliği tekeffül eden ve sâdeliği ile cemâl‑i zâtiyeyi gösteren üslûb‑u mücerredde iktısar et.

Bu Mes'elenin Hâtimesi: Kelâmın kanâat ve istiğnâsı ve asabiyeti ise; makamın haricinde, üslûbu aramamaktır. Şöyle ki:

Mânânın kàmetine göre bir üslûbu kestirmek istediğin vakit, dâhil‑i makamda olan menba'dan ve mevzûun fabrikasından; lâakal kelâmın tazammun ettiği mevzûun veya kıssatın veya san'atın levâzımının parça parçasından ve tevâbi'inin kıt'a kıt'asından bir üslûbu dikmek, zarûret olmadan harice medd‑i nazar etmemek, tâbir hatâ olmasa, harice boykotaj etmek ile, elbette kelâmın kuvveti tezâyüd ettiği gibi, servetin dağılmamasına en büyük esâstır.

Demek, mânâ ve makam ve san'at ise, kelâmın delâlet‑i vaz'iyesine yardım edebilir. Nasıl kelâm, delâlet‑i vaz'iye ile mânâyı gösterir, öyle de; böyle üslûb ise, tabiatıyla mânâya işâret eder. Eğer bir nümûne istersen, Dokuzuncu Mes'ele’deki Arabî parçalarına bak. İşte:

Eğer istersen, ulûm‑u âliyenin (اٰلِيَه) kitaplarının dibâcelerine bak. Eğer çendan o dibâcelerde, şu san'at‑ı belâğat çok dakîk ve latîf olmazsa da, fakat ondaki berâatü'l‑istihlâl bu hakikate bir berâatü'l‑istihlâldir. Hem de, şu kitabın dibâcesinde, mu'cizâta işâret yolunda Peygamberimiz’in zâtı, nübüvvetine mu'cize gösterilmiştir. Hem de, Üçüncü Makale’nin dibâcesinde, kelime‑i şehâdetin iki cümlesi, birbirine şâhid gösterilmiştir. Hem de, Yedinci Mukaddeme’de, inşikak‑ı Kamer’e, yere inmeyi ilâve edenlere denilmiş: “Mu'cizenin kamerini münhasif ve Şems gibi bürhân‑ı nübüvveti, Sühâ gibi mahfî olmasına sebeb oldunuz.”

Buna kıyâsen şu hakikate, şu kitapta birçok nümûne bulabilirsin. Zîra, bu kitabın mesleği, benim gibi harice boykotajdır. Hattâ zarûret olmazsa, efkâr ve mesâilde ve misâllerde ve esâlibde, harice boykotaj etmektir. Fakat, tevâfuk‑u hâtır olabilir. Zîra, hakikat birdir. Hangi kapıyla girsen, aynını göreceksin.

Söylenene bak, söyleyene bakma; söylenilmiştir… Fakat ben derim: Kim söylemiş? Kime söylemiş? Ne içinde söylemiş? Ne için söylemiş? Söylediği sözü gibi dikkat etmek, belâğat nokta‑i nazarından lâzımdır, belki elzemdir.

İşâret: Ma'lûm olsun ki; fenn‑i maânî ve beyânın mezâyâsının belâğatça mühim bir şartı; kasden ve amden garazın cihetine emârât ile işâret ve alâmâtın nasbıyla, kasd ve amdini göstermektir. Zîra, onda tesâdüf bir para etmez.

Fenn‑i bedî'in ve tezyînât‑ı lafziyenin şartı ise; tesâdüf ve adem‑i kasddır veyâhut tesâdüfî gibi tabiat‑ı mânâya yakın olmaktır.

Telvih: Pûşîde olmasın ki; tabiata ve hakikat‑i hariciyeye delâlet eden ve hükm‑ü zihnîyi, kanun‑u haricî ile rabt eden, tâbir câiz ise, perdeyi delerek, altındaki hakkı gösteren âletlerin en sekkâbı; (اِنَّ)‑i tahkîkiyedir. Evet şu (اِنَّ)’nin şu hâsiyetine binâendir ki, Kur'ân’da kesretle isti'mâl olunmuştur.

Tenbih: Ey birader! Bu makaledeki kavânîn‑i latîfe, şu perîşan esâlibden teberrî ve nefret etmesi, seni tağlît etmesin. Meselâ: “Eğer bu kanunlar iyi olsaydılar, onları vaz'edene iyi bir ders‑i belâğatı verecekler idi. Hem de, güzel bir üslûbu giyecekler idi. Hâlbuki, onları vaz'eden ise, ümmîdir. Üslûbları dahi perîşandır.” gibi bir vehme zâhib olma.

Yâhû, bu vehme ehemmiyet verme. Zîra bir fende, herbir ilim sâhibi, onda san'atkâr olmak lâzım gelmez. Hem de, ile'l‑merkeziye olan kuvve‑i câzibe, ani'l‑merkeziye olan kuvve‑i dâfiaya gâlibdir. Çünkü; kulağın dimağa karâbeti ve akıl ile sıla‑i rahmi vardır. Hâlbuki, mâden‑i kelâm olan kalb ise, lisândan uzak ve ecnebîdir. Ve hem de çok defa lisân, kalbin dilini tamamen anlamıyor. Lâsiyyemâ, kalb bazen mes'elenin derin yerlerinden – kuyu dibinde gibi – bir tın‑tın eder ise, lisân işitemez; nasıl tercümânlık edecektir?‥

Elhâsıl: Fehim, ifhâmdan daha esheldir‥ vesselâm!‥

İ'tizar: Ey şu dar ve ince ve karanlık olan yolda, benim ile arkadaşlık eden sabırlı ve metânetli zât! Zannediyorum bu İkinci Makale’de, yalnız hayretle seyirci oldun, müstemi' olmadın. Çünkü anlamadın. Hakkınız var, zîra mesâil gayet derin ve arkları uzun ve ibare ise gayet muhtasar ve muğlak ve Türkçem de epeyce noksan ve müşevveş ve vaktim dahi dar, ben de acele, sıhhatim muhtell, başım nezlelidir. Şu karışık zeminde, ancak şöyle bir varak‑pâre çıkabilir. وَالْعُذْرُ عِنْدَ كِرَامِ النَّاسِ مَقْبُولٌ

Ey birader! “Unsur‑u Hakikat”i, kübrâ gibi ve “Unsur‑u Belâğat”ı, suğrâ gibi mezc et. Elektrik şuâı gibi olan hads‑i sâdıkı geçir. Tâ, gayet harâretli ve parlak ziyâlı olan “Unsuru'l‑Akîde”yi netice vermek için, senin zihnine isti'dâdât verebilsin.

İşte “Unsuru'l‑Akîde”yi, Üçüncü Makale’de arayacağız.

İşte başlıyorum: “Nahu”…

Bu kelime‑i àliye, üssü'l‑esâs-ı İslâmiyet olduğu gibi, kâinât üstünde temevvüc eden İslâmiyet’in en nurânî ve en ulvî bayrağıdır. Evet, mîsâk‑ı ezeliye ile peymân ve yemînimiz olan îmân, bu menşûr‑u mukaddeste yazılmıştır. Evet, âb‑ı hayat olan İslâmiyet ise; bu kelimenin aynü'l‑hayatından nebeân eder. Evet, ebede namzed olan nev'‑i beşer içinde, saâdet‑saray-ı ebediyeye ta'yin ve tebşîr olunanın ellerine verilmiş bir fermân‑ı ezelîdir. Evet, kalb denilen avâlim‑i gayba karşı olan penceresinde kurulmuş olan latîfe‑i Rabbâniye’nin fotoğrafıyla alınan timsâl‑i nurâniyle Sultan‑ı Ezel’i ilân eden harita‑i nurâniyesidir ve tercümân‑ı belîğidir. Evet, vicdânın esrâr‑engîz olan nutk‑u belîğânesini, cem'iyet‑i kâinâta karşı vekâleten inşâd eden hatîb‑i fasîhi ve kâinâta Hâkim‑i Ezel’i ilân eden îmânın mübelliğ‑i belîği olan lisânın elinde bir menşûr‑u lâyezâlîdir.

İşâret: Bu kelime‑i şehâdetin iki kelâmı, birbirine şâhid‑i sâdıktır ve birbirini tezkiye eder. Evet, ulûhiyet nübüvvete bürhân‑ı limmîdir; Muhammed Aleyhisselâm Sâni'‑i Zülcelâl’e zâtıyla ve lisânıyla bürhân‑ı innîdir…

Tenbih: Hakàik‑ı akàid-i İslâmiye, bütün teferruâtıyla Kütüb‑ü İslâmiye’de mufassalan müberhene ve musarrahadır, görünebilir. Ve görülen şeyi göstermek, zâhirin hafâsına veya muhâtabın gabâvetine işâret ve techil olduğundan, akîdenin yalnız üç‑dört unsurunu beyân edeceğim. Diğer hakàikını fuhûl‑ü ulemânın kitaplarına havâle ederim. Zîra, bana hâcet bırakmamışlar.

Ehl‑i dikkatin ma'lûmudur ki; makàsıd‑ı Kur'âniye’nin fezlekesi dörttür: Sâni'‑i Vâhid’in isbâtı ve nübüvvet ve haşr‑i cismânî ve adl’dir.

Delâil‑i Sâni' beyânındadır. Bir bürhânı da, Muhammed’dir (Aleyhissalâtü Vesselâm). Sâni'in vücûd ve vahdeti, isbâta ihtiyaçtan müstağnîdir. Lâsiyyemâ, Müslümanlar’a karşı çok derece eclâ ve azhardır. Binâenaleyh hitâbımı ecânibe, bâhusus Japonya’ya tevcîh eyledim. Zîra, onlar eskide bazı suâller etmiştiler, ben de cevab vermiştim. Şimdi ihtisar ile, yalnız bir‑iki suâllerine müteallik, o cevabın bir parçasını söyleyeceğim…

Onlardan bir suâl:مَا الدَّل۪يلُ الْوَاضِحُ عَلٰى وُجُودِ الْاِلٰهِ الَّذ۪ي تَدْعُونَنَا اِلَيْهِ وَالْخَلْقُ مِنْ اَيِّ شَيْءٍ اَمِنَ الْعَدَمِ اَوِ الْمَادَّةِ اَوْ ذَاتِهِ اِلٰى اٰخِرِ سُؤَالَاتِهِمُ الْمُرَدَّدَةِYani: “Vücûd‑u Sâni'a delil‑i vâzıh nedir?”

İşâret: Gayr‑ı mütenâhî olan mârifetullâh, böyle mahdûd olan kelâma sığışmaz. Binâenaleyh, kelâmımdaki iğlâkın mâzûr tutulması mercûdur.

Tenbih: Ber‑vech-i âtî, kelâmdan maksad; muhâkeme ve muvâzenenin tarîkini göstermektir. Tâ ki, mecmûunda hakikat tecellî etsin. Yoksa zihnin cüz'iyeti sebebiyle, o mecmûun herbir cüz'ünde neticenin tamamını taharrî etmek, kuvve‑i vâhimenin tasallut ve tereddüdüyle hakikati evhâm içinde setretmektir.

Hakikatin keşfine mâni olan arzu‑yu hilâf ve iltizam‑ı muhâlif ve tarafdâr‑ı nefis cihetiyle, asılsız evhâmını bir asl’a ircâ etmekle kendini mâzûr göstermek ve müşterinin nazarı gibi, yalnız meâyibi görmek ve çocuk tabiatı gibi bahâne ile mahâne tutmak gibi emirlerden nefsini tecrid ile, şartıma mürâat edebilirsen, huzur‑u kalb ile dinle.

Cemî' zerrât‑ı kâinât, birer birer zât ve sıfât ve sâir vücûh ile gayr‑ı mahdûde olan imkânât mâbeyninde mütereddid iken; bir ciheti takib, hayret‑bahşâ mesâlihi intac etmekle, Sâni'in vücûb‑u vücûduna şehâdetle, avâlim‑i gaybiyenin enmûzeci olan latîfe‑i Rabbâniye’den ilân‑ı Sâni' eden i'tikàdın misbâhını ışıklandırıyorlar.

Evet, herbir zerre, kendi başıyla Sâni'i ilân ettiği gibi, tesâvîr‑i mütedâhileye benzeyen mürekkebât‑ı müteşâbike-i mütesâide-i kâinâtın herbir makam ve herbir nisbetinde, herbir zerre muvâzene‑i cereyan-ı umumîyi muhâfaza ve her nisbette ayrı ayrı mesâlihi intac ettiklerinden, Sâni'in kasd ve hikmetini izhâr ve kırâat ettikleri için, Sâni'in delâili, zerrâttan kat kat ziyâdedir.

Eğer desen: Neden herkes aklıyla göremiyor?‥

Elcevab: Kemâl‑i zuhûrundan… Evet, şiddet‑i zuhûrdan görünmemek derecesine gelenler vardır. Cirm‑i şems gibi.تَاَمَّلْ سُطُورَ الْكَائِنَاتِ فَاِنَّهَا ❋ مِنَ الْمَلَاِ الْاَعْلٰى اِلَيْكَ رَسَائِلُYani: “Eb'âd‑ı vâsia-i âlemin sahifesinde, Nakkàş‑ı Ezelî’nin yazdığı silsile‑i hâdisâtın satırlarına hikmet nazarıyla bak ve fikr‑i hakikatle sarıl. Tâ ki, mele‑i a'lâdan gelen selâsil‑i resâil, seni a'lâ‑yı illiyîn-i yakìne çıkarsın.”

İşâret: Kalbinde nokta‑i istimdâd, nokta‑i istinâd ile vicdân‑ı beşer, Sâni'i unutmamaktadır. Eğer çendan, dimağ ta'tîl‑i eşgâl etse de, vicdân edemez. İki vazife‑i mühimme ile meşguldür. Şöyle ki:

Vicdâna müracaat olunsa – kalb, bedenin aktârına neşr‑i hayat ettiği gibi – kalb gibi, kalbdeki ukde‑i hayatiye olan mârifet‑i Sâni' dahi; cesed gibi isti'dâdât‑ı gayr-ı mahdûde-i insaniye ile mütenâsib olan âmâl ve müyûl‑ü müteşa'ibeye neşr‑i hayat eder; lezzeti içine atar ve kıymet verir ve bast ve temdid eder. İşte nokta‑i istimdâd…

Hem de bununla beraber, kavga ve müzâhemetin meydânı olan dağdağa‑i hayata peyderpey hücum gösteren âlemin binler musîbet ve mezâhimlere karşı yegâne nokta‑i istinâd, mârifet‑i Sâni'dir…

Evet, herşeyi hikmet ve intizamla gören Sâni'‑i Hakîm’e i'tikàd etmezse ve ale'l‑amyâ tesâdüfe havâle ederse ve o beliyyâta karşı elindeki kudretin adem‑i kifâyetini düşünse; tevahhuş ve dehşet ve telâş ve havftan mürekkeb bir hâlet‑i Cehennem-nümûn ve ciğer‑şikâfta kaldığından, eşref ve ahsen‑i mahlûk olan insan, herşeyden daha perîşan olduğundan, nizâm‑ı kâmil-i kâinâtın hakikatine muhâlif oluyor. İşte nokta‑i istinâd… Evet, melce' yalnız mârifet‑i Sâni'dir.

Demek, şu iki nokta ile bu derece nizâm‑ı âlemde hüküm‑fermâlık, hakikat‑i nefsü'l-emriyenin hàssa‑i münhasırası olduğu için, her vicdânda iki pencere olan şu iki noktadan, vücûd‑u Sâni' tecellî ediyor. Akıl görmezse de, fıtrat görüyor… Vicdân nezzârdır, kalb penceresidir.

Tenbih: Arş‑ı kemâlât olan mârifet‑i Sâni'in mi'râclarının usûlü dörttür:

Birincisi: Tasfiye ve işrâka müesses olan, muhakkìkîn‑i sofiyenin minhâcıdır.

İkincisi: İmkân ve hudûsa mebnî olan, mütekellimînin tarîkidir. Bu iki asıl, filvâki Kur'ân’dan teşa'ub etmişlerdir. Lâkin, fikr‑i beşer başka sûrete ifrâğ ettiği için, tavîlü'z‑zeyl ve müşkülleşmiştir.

Üçüncüsü: Hükemânın mesleğidir. Üçü de taarruz‑u evhâmdan masûn değildirler…

Dördüncüsü Ki: Belâğat‑ı Kur'âniye’nin ulüvv‑ü rütbesini ilân eden ve istikamet cihetiyle en kısası ve vuzûh cihetiyle beşerin umumuna en eşmeli olan Mi'râc‑ı Kur'ânî’dir. İşte biz dahi bunu ihtiyar ettik. Bu da iki nev'idir:

Birincisi: “Delil‑i inâyet”tir ki; menâfi'‑i eşyayı ta'dâd eden bütün Âyât‑ı Kur'âniye, bu delile îmâ ve şu bürhânı tanzim ediyorlar. Bu delilin zübdesi, kâinâtın nizâm‑ı ekmelinde riâyet‑i mesâlih ve hikemdir. Bu ise, Sâni'in kasd ve hikmetini isbât ve tesâdüf vehmini ortadan nefyediyor.

Mukaddeme: Eğer çendan her adam âlemdeki riâyet‑i mesâlih ve intizamda istikrâ'‑i tâmm edemez ve ihâta edemez; fakat nev'‑i beşerdeki telâhuk‑u efkâr sâyesinde, kâinâtın herbir nev'ine mahsûs kavâid‑i külliye-i muntazamadan ibaret olan bir fen teşekkül etmiş ve etmektedir.

Bununla beraber, bir emirde intizam olmazsa, hüküm, külliyetiyle cereyan edemediği için, kaidenin külliyeti, nev'in hüsn‑ü intizamına delildir. Demek; cemî' fünûn‑u ekvân, kaidelerinin külliyetlerine binâen, istikrâ'‑i tâmmla nizâm‑ı ekmeli intac eden birer bürhândırlar. Evet, fünûn‑u kâinât, bitamâmihâ mevcûdâtın silsilelerindeki halkalardan asılmış olan mesâlih ve semerâtı ve inkılâbât‑ı ahvâlin telâfifinde saklanmış olan hikem ve fevâidi göstermek ile, Sâni'in kasd ve hikmetine parmak ile şehâdet ve işâret ettikleri gibi, şeyâtîn‑i evhâma karşı birer necm‑i sâkıbdır.

İşâret: Cehl‑i mürekkebi intac eden, nazar‑ı sathîyi tevlîd eden ülfetten tecrid‑i nazar etsen ve akla karşı sedd‑i turuk eden evhâmın âşiyânı olan mümâresât‑ı ilzamiyâttan nefsini tahliye etsen; hurdebînî bir hayvanın sûreti altında olan makine‑i dakîka-i bedîa-i İlâhiye’nin şuûrsuz, mecrâ ve mahrekleri tahdid olunmayan ve imkânâtında evleviyet olmayan esbâb‑ı basîta-i câmide-i tabîiyeden husûl‑pezir ve o destgâhın masnû'u olduğunu kendi nefsini kandırıp mutmain ve iknâ edemezsin.

Meğer herbir zerrede, Eflâtun kadar bir şuûr ve Calinos kadar bir hikmeti isbât ettikten sonra, zerrât‑ı sâire ile vâsıtasız muhâbereyi i'tikàd ve esbâb‑ı tabîiyenin üssü'l‑esâsı hükmünde olan cüz'‑ü lâyetecezzâdaki kuvve‑i câzibe ve kuvve‑i dâfianın ictimâ'larının hortumu üzerindeki muhâliyetin damgasını kaldırabilsen…

Eğer nefsin bu muhâlâta ihtimal verse, seni insaniyet defterinden sildirecektir. Fakat câizdir ki; herbir şeyin esâsı zannettikleri olan cezb ve def' ve hareket, âdâtullâhın kanunlarına birer isim olsun. Fakat kanun, kaidelikten tabîiliğe ve zihnîlikten haricîliğe ve itibardan hakikate ve âletiyetten müessiriyete gelmemek şartıyla kabûl ederiz…

Tenbih: ﴿فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرٰى مِنْ فُطُورٍ﴾ “Nazarını âleme gezdir. Hangi yerinde noksaniyeti görebilirsin?” Kellâ… Gören, görmez; meğer kör ola veya kasr‑ı nazar illetiyle mübtelâ ola. İstersen Kur'ân’a müracaat et. Delil‑i inâyeti, vücûh‑u mümkinenin en ekmel vechiyle bulacaksın. Zîra Kur'ân, kâinâtta tefekküre emir verdiği gibi, fevâidi tezkâr ve ni'metleri ta'dâd eder. İşte o âyât, şu bürhân‑ı inâyete mezâhirdir. İcmâli budur, tut!‥

Tafsîli ise; eğer meşîet‑i İlâhiye taalluk ederse, âyât‑ı âfâkıye ve enfüsiyeyi tefsir tarîkinde, semâ ve beşer ve arzın ilimlerine ma'kud olan kütüb‑ü selâse’de tefsir edilecektir. O vakit şu bürhân, tamam‑ı sûretiyle sana görünecektir.

İkinci Delil‑i Kur'ânî: “Delil‑i ihtirâ'”dır. Bunun hülâsası: Mahlûkatın her nev'ine, her ferdine ve o nev'e ve o ferde müretteb olan âsâr‑ı mahsûsasını müntic ve isti'dâd‑ı kemâline münâsib bir vücûdun verilmesidir. Zîra, hiçbir nev'‑i müteselsil, ezelî değildir, “İmkân” bırakmaz. Hem de bizzarûre bazının “Hudûs”u, nazarın müşâhedesiyle ve sâirleri dahi, aklın hikmet nazarıyla görülür.

Vehim ve Tenbih: İnkılâb‑ı hakikat olmaz. Nev'‑i mutavassıtın silsilesi devam etmez. Tahavvül‑ü esnâf, inkılâb‑ı hakàikın gayrısıdır.

İşâret: Herbir nev'in bir âdemi ve bir büyük pederi olduğundan, silsilelerdeki tenâsülden neş'et eden vehm‑i bâtıl o âdemlerde, o evvel‑pederlerinde tevehhüm olunmaz.

Evet hikmet, fenn‑i tabakàtü'l-arz ve ilm‑i hayvanat ve nebâtât lisânıyla; ikiyüz bini mütecâviz olan envâ'ın âdemleri hükmünde olan mebde'‑i evvellerinin herbirinin müstakillen hudûs’una şehâdet ettiği gibi, mevhûm ve itibarî olan kavânîn ve şuûrsuz olan esbâb‑ı tabîiye ise, bu kadar hayret‑fezâ silsileler ve bu silsileleri teşkil eden ve efrâd denilen dehşet‑engîz hadsiz makine‑i acîbe-i İlâhiye’nin tasnî' ve icâdına adem‑i kàbiliyetleri cihetiyle, herbir ferd ve herbir nev'i müstakillen, Sâni'‑i Hakîm’in yed‑i kudretinden çıktığını ilân ve izhâr ediyor. Evet, Sâni'‑i Zülcelâl herşeyin cebhesinde “hudûs” ve “imkân” damgasını koymuştur.

Tenbih: Ezeliyet‑i madde ve hareket-i zerrâttan teşekkül‑ü envâ' gibi umûr‑u bâtılaya ihtimal vermek, sırf başka şeyle nefsini iknâ etmek sadedinde olduğu için, o umûrun esâs‑ı fâsidesini tebeî nazarıyla adem‑i derkinden neş'et eder. Evet, nefsini iknâ etmek sûretinde müteveccih olursa, muhâliyet ve adem‑i ma'kuliyetine hükmedecektir. Farazâ kabûl etse de, teğâfül‑ü ani's-Sâni' sebebiyle hâsıl olan ıztırar ile kabûl edebilir.

Tenbih: Mükerrem olan insan, insaniyetin cevheri itibariyle, dâima hakkı satın almak istiyor ve dâima hakikati arıyor ve dâima maksadı, saâdettir. Fakat bâtıl ve dalâl ise, hakkı arıyorken haberi olmadan eline düşer. Hakikatin mâdenini kazarken, ihtiyarsız bâtıl onun başına düşer. Veyâhut hakikati bulmaktan muztar veya tahsil‑i haktan hâib oldukça, aslî fıtratı ve vicdânı ve fikri; muhâl ve gayr‑ı ma'kul bildiği bir emri, nazar‑ı sathî ve tebeî ile kabûlüne mecbur oluyor.

İşte bu hakikati pîş‑i nazara al!‥ Göreceksin ki: Bütün nizâm‑ı âlemden eser‑i gaflet olarak tevehhüm ettikleri ezeliyet‑i madde ve hareket‥ ve şu bütün akılları hayrette bırakan nakş ve san'at‑ı bedîada tahayyül ettikleri tesâdüf‑ü amyâ‥ ve bütün hikemin şehâdâtına rağmen esbâb‑ı câmideden i'tikàd ettikleri te'sir‑i hakîki‥ ve nefislerine muğâlata edip vehmin – istimrara istinâden – iğvâsıyla tecessüm ve tahayyül olunan tabiat‑ı mevhûmeyi merci' yapmakla tesellî ettikleri‥ elbette fıtratları reddeder.

Fakat yalnız hakka teveccüh ve hakikate kasd ettikleri için, şu evhâm‑ı bâtıla dâvetsiz olarak yolun cânibinden taarruz ettikleri için, elbette hedef‑i garazına nazarını dikmiş olan adam, o evhâma tebeî ve sathî bir nazar ile bakıyor. Onun için, müzahref olan içine nüfûz edemez… Fakat ne vakit rağbet ve kasd ve satın almak nazarıyla baksa, almaya değil, belki iltifat etmeye ve bakmaya tenezzül etmez.

Evet, şu kadar çirkin bir şeyi vicdân ve akıl muhâl görüyor. Kalb dahi kabûl etmez. İllâ ki, müşâğabe ile safsata edip, herbir zerreye hükemânın akıllarını ve hükkâmın siyasetlerini verip; tâ herbir zerre ehavâtıyla ittifak ve intizam mes'elesinde müşâvere ve muhâbere etsinler.

Evet, bu sûrette bir mesleği insan değil, hayvan dahi kabûl etmez. Fakat ne çare, mesleğin lâzım‑ı beyyini, meslektendir. Şu meslek ise, bu sûretten başka bir şey ile tasvir edilmez. Evet, bâtılın şe'ni şöyledir: Ne vakit tebeî bir nazar ile bakılırsa sıhhatine bir ihtimal verilir. Fakat im'ân‑ı nazar eyledikçe, ihtimal‑i sıhhat bertaraf olur.

İşâret: Madde dedikleri şey ise; sûret‑i müteğayyire, hem de hareket‑i zâile-i hâdiseden tecerrüd etmez. Demek, hudûsu muhakkaktır. Feyâ acaba! Sâni'‑i Vâcibü'l-Vücûd’un lâzime‑i zarûriye-i beyyinesi olan ezeliyeti zihinlerine sığıştıramayan, nasıl oldu da, herbir cihetten ezeliyete münâfî olan maddenin ezeliyetini zihinlerine sığıştırabilirler? Hakikaten cây‑i taaccübdür… Evet, insan düşündükçe, cemî' sıfât‑ı kemâliye ile muttasıf olan Sâni'den istiğrab ve istinkâr ettikleri şu hayret‑efzâ masnûâtı, tesâdüf‑ü amyâya ve hareket‑i zerrâta isnâd ettikleri için, insanı insaniyetten pişman eder…

Telvih: Harekât‑ı zerrâttan husûlü da'vâ olunan kuvvet ve sûretler, araziyetleri cihetiyle envâ'daki mübâyenet‑i cevheriyeyi teşkil edemez. Araz, cevher olamaz. Demek, bütün envâ'ın fasılları ve umum a'râzın hàvâss‑ı mümeyyizeleri, adem‑i sırftan muhtera'dırlar. Tenâsül, teselsülde şerâit‑i âdiye-i itibariyedendir.

İşte delil‑i ihtirâînin icmâli…

Eğer açık olarak, mufassalan istersen Kur'ân’ın firdevsine gir. Zîra, hiçbir ratb ve yâbis yoktur ki; o tenezzühgâhta ya çiçek veya gonca hâlinde bulunmasın. Eğer ecel müsâid ve meşîet taalluk ve tevfik refîk olursa, elfâz‑ı Kur'âniye’nin esdâfında şu bürhânı tezyîn eden cevherleri, gelecek kütübde tafsîl edilecektir.

Vehim ve Tenbih: Eğer suâl etsen: “Nedir şu tabiat ki, dâima onun ile tın‑tın ediyorlar?‥ Nedir şu kavânîn ve kuvâ ki, dâima onlar ile mütedemdimdirler?”

Cevab vereceğiz ki: Âlem‑i şehâdet denilen cesed‑i hilkatin anâsır ve a'zâsının ef'âllerini intizam ve rabt altına alan şerîat‑ı fıtriye-i İlâhiye vardır. İşte, şu şerîat‑ı fıtriyedir ki; “tabiat” veya “matbaa‑i İlâhiye” ile müsemmâdır. Evet tabiat, hilkat‑i kâinâtta cârî olan kavânîn‑i itibariyesinin mecmû ve muhassalasından ibarettir. İşte kuvâ dedikleri şey, herbiri şu şerîatın birer hükmüdür. Ve kavânîn dedikleri şey, herbiri şu şerîatın birer mes'elesidir.

Fakat o şerîattaki ahkâmın istimrarına istinâden, hem de hayâli, hakikat sûretinde gören ve gösteren nüfûsun isti'dâdları, bir zemin‑i şûre müheyyâ etmesiyle, vehim ve hayâl tasallut ederek tazyîk edip, şu tabiat‑ı hevâiye tevazzu' ve tecessüm edip, mevcûd‑u haricî ve hayâlden misâl sûretine girmiştir. Evet, şunun gibi vehmin çok hileleri vardır…

İşâret: Şu tabiat ve kuvâ‑yı umumiye tesmiye ettikleri emirler, kat'iyyen aklı iknâ edecek ve fikre kendini beğendirecek ve nazar‑ı hakikat ona ünsiyet edecek hiçbir mülâyemet ve münâsebet yok iken ve şu kâinâta illet ve masdar olmaya kàbiliyeti mefkûd iken, mahzâ Sâni'den teğâfül ve intizamın ilcâından tevellüd eden yalnız ıztırar ile veleh‑resân-ı ukùl olan kudretin âsârını, şu matbaa‑misâl olan tabiatın san'atından görmek, tabiatı mistar iken, masdar tahayyül etmek; “Lâzım‑ı eamm”ın vücûduyla, “Melzum‑u ehass”ın vücûdunu intaca çalışan, akîm bir kıyâsın neticesidir. Evet, şu kıyâs‑ı akîm, dalâlet ve hayret vâdilerine çok yolları açmıştır…

Tenvir: Ef'âl‑i ihtiyariyenin nazzâmı olan şerîat ve kanun, şu kadar hark ve muhâlefetle beraber, birçok cühhal‑i vahşiye; âdeta şerîatı, bir hâkim‑i rûhâni ve nizâmı, bir sultan‑ı manevî tevehhüm edip, bir te'siri tahayyül eder. Evet, bir taburun veya askerin muttarid olan harekâtını ve yeknesak olan etvârlarını ve birbiriyle rabtolunan ahvâllerini müşâhede eden vahşî bir adam, şu efrâd‑ı adîdeyi veyâhut hey'et‑i askeriyeyi, manevî bir iple merbût zannederse; acaba garîb görünecek midir? Veyâhut bir bedevî veya bir şâirü't‑tab', nâsı bir vaz'‑ı hasende ifrâğ eden ve mâbeynlerini te'lif eden nizâmı, bir mevcûd‑u manevî ve şerîatı, bir halife‑i rûhâni temessül ederse, çok görünecek midir? Öyle ise, kâinâtın ahvâline taalluk eden ve tabiat tesmiye olunan ve tasdik‑i enbiyâ veya tekrîm‑i evliyâdan başka hark olunmayan ve müstemirre olan şu şerîat‑ı fıtriye-i İlâhiye, evhâmda tecessüm etsin, neden taaccüb olunsun?‥

Vehim ve Tenbih: İnsanın zihni ve lisânı ve sem'i, cüz'î ve teâkubî oldukları gibi, fikri ve himmeti dahi cüz'îdir. Ve teâkub tarîkiyle yalnız bir şeye taalluk eder ve meşgul kalır. Hem de, insanın kıymet ve mâhiyeti, himmeti nisbetindedir. Himmetin derecesi ise, maksad ve iştigâl ettiği şeyin nisbetindedir. Hem de insan, teveccüh ve kasdettiği şeyde, güyâ fenâ fi'l‑maksad oluyor. İşte şu noktaya binâen, hasîs bir emir veya pek cüz'î bir şey, büyük bir adama isnâd olunmaz. Zîra, tenezzül etmez ve himmetini o küçük şeye sığıştıramaz. Himmeti ağır, o şey gayet hafif olduğundan, güyâ muvâzenet bozulur. Hem de insan, hangi şeye temâşâ ederse, elbette mekàyisini ve esâslarını kendi nefsinde arayacaktır. Eğer bulmazsa, etrafında ve ebnâ‑yı cinsinde arayacaktır. Hattâ hiçbir cihetten mümkinâta benzemeyen Vâcibü'l‑Vücûd’u tefekkür etse; yine kuvve‑i vâhimesi, şu vehm‑i seyyi'i düstur ve dûrbîn yapmak istiyor.

Hâlbuki, Sâni'‑i Zülcelâl, şu nokta‑i nazarda temâşâ edilmez. Kudretine inhisar yoktur. Ziyâ‑yı şems gibi, kudret ve ilim ve irâdesi şâmile ve âmmedir, münhasır olmaz, muvâzeneye gelmez. En büyük şeye taalluk ettiği gibi, en küçük ve en hasîs şeye dahi taalluk eder. Mikyâs‑ı azameti ve mîzan‑ı kemâli, mecmû‑u âsârıdır. Herbir cüz'ü, mikyâs olamaz.

İşte Vâcibü'l‑Vücûd’u mümkinâta kıyâs etmek, kıyâs‑ı maa'l-fârıktır. Mezbûr vehm‑i bâtıl ile muhâkeme etmek, hatâ‑yı mahzdır.