Cenâb‑ı Hakk’a nâzır ve O’na vâsıl olan yollar, kapılar; âlemin tabakaları, sahifeleri, mürekkebâtı nisbetinde bir yekûn teşkil etmektedir. Âdi bir yol kapandığı zaman, bütün yolların kapanmış olduğunu tevehhüm etmek, cehâletin en büyük bir şâhididir. Bu adamın meseli, gayet büyük askerî bir karargâhı hâvî büyük bir şehirde, karargâhın bayrağını görmediğinden, sultanın ve askeriyeye ait bütün şeylerin inkârına veya te'viline başlayan adamın meseli gibidir.

Herşeyin bâtını zâhirinden daha àlî, daha kâmil, daha latîf, daha güzel, daha müzeyyen olduğu gibi, hayatça daha kavî, şuûrca daha tamdır. Ve zâhirde görünen hayat, şuûr, kemâl ve sâire ancak bâtından zâhire süzülen zaîf bir tereşşuhtur. Yoksa bâtın câmid, meyyit olup da ilim ve hayatı dışarıya vermiş olduğuna zehâba ihtimal yoktur.

Evet, karnın (miden) evinden, cildin gömleğinden ve kuvve‑i hâfızan senin kitabından nakş ve intizamca daha yüksek ve daha garîbdir. Binâenaleyh, âlem‑i melekût âlem‑i şehâdetten, âlem‑i gayb dünya ve âhiretten daha àlî ve daha yüksektir. Maalesef nefs‑i emmâre, hevâ‑yı nefis ile baktığı için, zâhiri, hayatlı, ünsiyetli bir perde gibi meyyit ve zulmetli ve vahşetli zannettiği bâtın üstüne serilmiş olduğunu görüyor.

Senin yüzün, vechin o kadar küçüklüğü ile beraber geçmiş ve gelecek bütün insanların adedince kendisini onlardan ayıran ve ta'rif eden nişan ve alâmetleri hâvî olduğu gibi, yüzünü teşkil eden esâs ve erkânında da bütün insanlar ittifaktadır. Bütün insanlarda, biri tevâfuk, diğeri tehâlüf olmak üzere iki cihet vardır. Tehâlüf ciheti, Sâni'in Muhtar olduğuna, tevâfuk ciheti ise, Sâni'in Vâhid‑i Ehad olduğuna delâlet ederler. Bu iki cihetin bir Kàsıd’ın kasdıyla, bir Muhtar’ın ihtiyarıyla, bir Mürîd’in irâdesiyle, bir Alîm’in ilmiyle olmadığını tevehhüm etmek, muhâlâtın en acîbidir.

Şeytanın ilkà etmekte olduğu vesveselerden biri:

“Yâhû, şu koyun veya inek, eğer Kadîr ve Alîm‑i Ezelînin nakşı, mülkü olmuş olsa idi; bu kadar miskin bîçâre olmazlardı. Eğer bâtınlarında, içlerinde Alîm, Kadîr, Mürîd bir Sâni'in kalemi çalışmış olsaydı, bu kadar câhil, yetîm, miskin olmazlardı” diyen ve cinnî şeytanlara üstad olan ey şeytan‑ı insî!

Cenâb‑ı Hak, herşeye lâyıkını veriyor. Ve maslahata göre veriyor. Eğer atâsı, in'âmı bu kaideden hariç olsa idi, senin eşeğinin kulağı senden ve senin üstadlarından daha akıllı, daha âlim olması lâzımdı. Ve senin parmağın içinde senin şuûr ve iktidarından daha çok bir şuûr, bir iktidar yaratırdı.

Demek herşeyin bir haddi var. O şey, o had ile mukayyeddir. Kader, herşeye bir mikdar ve o mikdara göre bir kalıp vermiştir. Feyyâz‑ı Mutlak’tan aldığı feyze olan kàbiliyeti, o kalıba göredir.

Bir insanı yaratan Hàlık’ın, âlemi müştemilâtıyla beraber yaratmasında bir bu'd, bir garâbet yoktur. Zîra, bir insanın yaratılışı, içerisinde bulunan eşyanın yaratılmasından ibaret olduğu gibi, âlemin de yaratılışı müştemilâtının yaratılışından ibarettir. Ve kezâ, insan, âleme bir enmûzec ve küçük bir fihristedir. Çünkü, kavunun Hàlık’ı çekirdeğinin Hàlık’ından başkası olması mümteni'dir.

Evet, yaşadığın ömürden dünyada göreceğin istifade ancak yüz sene olur. Bu yüz sene ömrünü yüz tane hurma çekirdeği farzedelim. Bu çekirdekler iskà edilip muhâfaza edilirse, ilâ‑Mâşâallâh semere verecek yüz tane ağaç olur. Aksi takdirde ateşe atıp yakmaktan başka bir istifadeyi te'min etmez. Kezâlik, senin o yüz senelik ömrün de, şerîat suyu ile iskà ve âhirete sarfedilirse, âlem‑i bekàda ilelebed semerelerinden istifade edeceksin.

Evhâm, şübehât, dalâletin menşe' ve mahzenlerinden biri: Nefis, kendisini kader ve sıfât‑ı İlâhiye’nin tecelliyât dâiresinden hariç addeder. Sonra tecelliyâta mazhar olanlardan birisinin mevkiinde kendisini farzeder. Onda fenâ olur. Sonra başlar bazı te'viller ile, o şeyi de Allah’ın mülkünden, tasarrufundan çıkartır. Kendisinin girmiş olduğu şirk‑i hafîye girdirir. Ve şirk‑i hafîden aldığı bazı hâlleri o masûma da aksettirir.

Hülâsa: Nefs‑i emmâre, devekuşu gibi aleyhine olan şeyi lehine zanneder. Veya Sofestâi gibi münâkaşa edenleridir ki, vekilleri birbirini reddeder. Teâruzan, tesâkutan kabîlinden: “Hiçbirisi de hak değildir” diye hükmeder.

Gâfil nefis, âhireti dünyanın bitişiğinde ve dünya ile bağlı bir menzil zannediyor. Bu itibarla nefsin elinde iki silâh vardır. Dünyanın zevâl ve fenâsının eleminden kurtulmak için âhireti düşünmekle ümîdvâr olur. Âhiret için lâzım olan a'mâl külfetine gelince, gaflet veya teğâfül ile ondan da kendisini kurtarır.

Ölmüş olanların hayatta olmadıklarını düşünmüyor. Ancak, sefere gidenler gibi, görünmüyorlarsa da hayattadırlar, diye zanneder. Ve ölüme o kadar ehemmiyet vermiyor.

Bazı dünyevî işlerini ebedîleştirmek için şöyle bir desîsesi de vardır ki: “Matlûblarımın dünyada semereleri olmasa da esâsları âhiret ile muttasıl ve âhirette faydaları vardır” diye mütesellî oluyor. Meselâ: İlim gibi, “Dünyada menfaati olmasa bile âhirette fâidesi vardır” diye iyi ciheti göstermekle, kötü ciheti – altında – yutturur.

Hülâsa: Nefis, devekuşu gibidir. Şeytan Sofestâi, hevâ da Bektâşîdir.

Halk‑ı eşya hakkında “Mûcibe‑i Külliye” sâdık olmadığı takdirde “Sâlibe‑i Külliye” sâdık olur. Yani ya bütün eşyanın Hàlık’ı Allah’tır veya Allah hiçbir şeyin Hàlık’ı değildir. Çünkü, eşyanın arasında muntazam tesânüd ile halk ve yaratmak, tecezzîyi kabûl etmez bir külldür, ba'ziyet yoktur. Ya mûcibe‑i külliye olacaktır veya sâlibe‑i külliye olacaktır. Başka ihtimal yok. Herşeyde illetin ademini tevehhüm eden vehmin vâhî hükmünde bir kıymet yok. Binâenaleyh, ednâ bir şeyde Hàlıkıyet eseri göründüğü zaman bütün eşyada tahakkuk eder.

Ve kezâ, Hàlık ya birdir veya gayr‑ı mütenâhîdir, evsat yoktur. Zîra, Sâni', vâhid‑i hakîki olmazsa, kesîr‑i hakîki olacaktır. Kesîr‑i hakîki ise, gayr‑ı mütenâhîdir.

Maahazâ, nuru neşredenin nursuz, icâd edenin vücûdsuz, icâb ettirenin vücûbsuz olması muhâldir.

Nefs‑i nâtıkanın en yüksek matlûbu devam ve bekàdır. Hattâ vehmî bir devam ile kendisini aldatmazsa, hiçbir lezzet alamaz. Öyle ise, ey devamı isteyen nefis! Dâimî olan bir Zâtın zikrine devam eyle ki, devam bulasın. O’ndan nur al ki, sönmeyesin. O’nun cevherine sadef ve zarf ol ki, kıymetli olasın. O’nun nesîm‑i zikrine beden ol ki, hayatdâr olasın. Esmâ‑i İlâhiye’den birisinin hayt‑ı şuâıyla temessük et ki, adem deryâsına düşmeyesin.

Sen kendi vücûdunu yapmaya kàdir değilsin. Ve elin onu icâd etmekten kàsırdır. Başkaları dahi o işten âciz ve kàsırdırlar. İstersen tecrübe et bakalım. Şecere‑i kelimât denilen bir lisânı veya muhâberât ve ezvâk santralı olarak bir ağızı yap. Elbette yapamayacaksın. Öyleyse Allah’a şirk yapma! ﴿اِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظ۪يمٌ﴾

Şu görünen âlem, İlâhî bir dükkân ve bir mahzendir. İçerisinde envâen türlü türlü mensûcât kumaşlar, me'külât yemekler, meşrûbât şerbetler vardır. Bir kısmı kesif, bir kısmı latîf, bir kısmı zâil, bir kısmı dâimî, bir kısmı katı bir lübb, bir kısmı mâyi ve hâkezâ, her çeşit bulunur. Lâkin bir kısmı icâdî bir nescdir. Bir kısmı da tecelliyâta bir nakıştır. Felâsifenin dalâletince icâd ile nakış birdir. Ve o dükkân sâhibi de mûcib‑i bizzattır.

Enâniyetten neş'et eden şirk‑i hafî katılaştığı zaman esbâb şirkine inkılâb eder. Bu da devam ederse, küfre tahavvül eder. Bu dahi devam ederse, ta'tîle, yani Hàlıksızlığa incirâr eder. El‑iyâzü Billâh!‥

İnsanın hilkatinden maksad, mahfî Hazine‑i İlâhiye’yi keşif ile göstermek ve Kadîr‑i Ezelîye bir bürhân, bir delil, bir ma'kes‑i nurânî olmakla Cemâl‑i Ezelînin tecellîsi için şeffâf bir mir'ât, bir âyine olmaktır. Hakikaten, semâvât, arz ve cibâlin hamlinden âciz kaldıkları emâneti insan haml ettiği cihetle cilâlanmış, cilvelenmiş bir şekle girmiştir. Çünkü, o emânetin mazmunlarından biri de, insanın sıfât‑ı İlâhiye’yi fehmetmek için bir vâhid‑i kıyâsî vazifesini görmektir.

İnsanın hilkatinden maksad bu gibi şeyler olduğu hâlde kısm‑ı ekserîsi, perde olurlar, sed olurlar. Vazifesi feth ve açmak iken kapatıyor, bağlıyor. Ziyâ ve ışığı neşr iken söndürüyor. Allah’ı tevhid etmek yerine şirk yapıyor. Ve kezâ, nur‑u îmânla Allah’a bakıp mülkü O’na teslîm etmekle – i'tikàden – mükellef iken, “Ene” rasadıyla halka bakarak Allah’ın mülkünü onlara taksim ediyor. Hakikaten اِنَّ الْاِنْسَانَ لَظَلُومٌ جَهُولٌ

Vâcibü'l‑Vücûd, zâtında, mâhiyetinde mümkine benzemediği gibi, ef'âlinde de benzemiyor. Çünkü, Vâcibü'l‑Vücûd’un kudretine nisbeten yakın uzak, az çok, küçük büyük, ferd nev', cüz' küll aralarında fark yoktur. Ve kezâ, O’nun fiilinde bizzat mübâşeret yoktur. Fakat, mümkinin kudreti bu derece değildir. Bunun için nefis, Vâcibü'l‑Vücûd’un ef'âlini fiillerine benzetemiyor. Hakikatini fehmetmekte akıl mütehayyir kalıyor. Fiili fâilsiz zannediyor.

Arslan gibi hayvanların diş ve pençelerine bakılırsa, iftiras ve parçalamak için yaratılmış oldukları anlaşılır. Ve kavunun, meselâ, letâfetine dikkat edilirse, yemek için yaratılmış olduğu hissedilir. Kezâlik, insanın da isti'dâdına bakılırsa, vazife‑i fıtriyesinin ubûdiyet olduğu anlaşıldığı gibi; rûhâni ulviyetine ve ebediyete olan derece‑i iştiyakına da dikkat edilirse, en evvel insan bu âlemden daha latîf bir âlemde rûhen yaratılmış da techizât almak üzere muvakkaten bu âleme gönderilmiş olduğu anlaşılır.

Ve kezâ, insan, hilkat semeresi olduğundan anlaşılır ki: İnsanlardan bir çekirdek var ki, Cenâb‑ı Hak şecere‑i hilkati o çekirdekten inbât etmiştir. O çekirdek de, ancak ve ancak bütün ehl‑i kemâlin ve belki nev'‑i beşerin nısfının ittifakıyla efdalü'l‑halk, seyyidü'l‑enâm Hazret‑i Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâm’dır.

Siyah ve beyaz nakışlar ile nakışlı bir imâme ile küre‑i arzın kafasını saran semâvât ve arzın Nâzım ve Hàlık’ı olan Allah’ın Ulûhiyetine lâyık mıdır ki, âlemin bazı safahâtını miskin bir mümkine tevdî' ve tefvîz etsin. Arş’ın sâhibinden mâadâ Arş’ın altındaki şeylere bizzat tasarruf eden, imkân dâiresinde kimse var mıdır? Kellâ! Çünkü o kudret kısa ve kàsır olmayıp muhît bir kudret olduğundan, açık bir yer, bir delik kalmıyor ki, gayr müdâhale etsin.

Maahazâ, ceberûtiyet ve istiklâliyetin izzeti ve kendini sevdirmek ve tanıttırmak muhabbeti, gayra müsâade etmiyor ki, arada ibâdullâhın enzârını kendine celbeden ismî bir vâsıta bulunsun.

Maahazâ, küll ile cüz'de, nev' ile ferdde yapılan tasarrufât, birbirinin içinde mütedâhil ve yekdiğerine mütesânid olduğundan, o tasarrufları ayrı ayrı fâillere vermek mümkün değildir.

Meselâ: Âlemin nizâm, intizam ve tasarrufunda arzın tedbiri dâhildir. Arzın tedbirinde insanın da tedbiri dâhildir. Ve aynı zamanda bu tasarrufât yapılırken, başka nev'ilerin de şuûnâtına bakılır. Ve hüceyrât‑ı bedeniye ile zerrât dahi yaratılıyor. Ve hâkezâ, bütün bu tasarrufât bütün safahâta aynı kudretle yapılır. Nasıl ki; şemsin nurundan, katre ve kabarcıklara varıncaya kadar hiçbir şey hariç kalmıyor. Bütün eşya o nur ile tenevvür ediyor.

Kezâlik, bütün tasarrufât, Kudret‑i Ezeliyeye aittir. Başka bir şeyin müdâhalesi yoktur. Küreden zerreye varıncaya kadar o kudretin tasarrufundan hariç değildir.

Hülâsa: Arının dimağını, mikrobun gözünü tanzim eden Zât, senin ef'âl ve a'mâlini mühmel, başıboş, hesabsız, kitapsız bırakmayarak “İmâm‑ı Mübîn”de yazar. Ona göre muhâseben olacaktır.

Herbir masnû'da, herbir zerrede görünen tasarruf‑u mutlak, kudret‑i muhîta ve hikmet‑i basîrenin delâlet ve şehâdetleriyle sâbittir ki, bütün eşyanın Sâni'i, vâhiddir, şerîki yoktur. Ne kudretinde inkısam var, ne iktidar ve ihtiyarında tecezzî vardır. Binâenaleyh, Sâni' ancak Vâcibü'l‑Vücûd olacaktır ki, kaderin mîzanıyla yürüyen kudretine bir nihâyet yoktur.

Sinek, örümcek, pire gibi küçük hayvanlar, fil, câmus, deve gibi büyük hayvanlardan daha zekî, hilkatçe daha güzel, san'atça daha tam oldukları hâlde, bunların ömrü kısa onlarınki uzun, bunların zâhiren menfaatleri yok, onlarınki var. İşte bu hâl, hilkat‑i eşyada Sâni'in külfeti olmadığına ve herşeyin vücûda gelmesi ancak “Kün” emriyle olduğuna bâhir bir bürhândır.

﴿وَاللّٰهُ مِنْ وَرَٓائِهِمْ مُح۪يطٌ﴾ Evet, Allah; ilmi, irâdesi, kudreti ve sâir sıfâtıyla muhîttir. Dâire‑i ihâtasından hariç bir şey yoktur. Fakat, insan cüz'î ve kısa zihniyle Allah’ın azametine ve şemsin etrafında seyyârâtı tedvîr ettiğine bakarken, meselâ arı gibi küçük hayvanlar ile iştigâl etmesini uzak görüyor. Çünkü: Vâcibü'l‑Vücûd’u, mümkine kıyâs ediyor. Hâlbuki, bu kıyâsa göre küçük hayvanlara büyük bir zulüm olur. Çünkü onlar da ﴿وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ﴾ kaziyesince Hàlıklarını tesbih etmekle, Allah’tan mâadâ kimseyi Rab tanımıyorlar. Binâenaleyh, büyüğün küçüğe tekebbür etmeye hakkı yoktur.

Umumî olan bir in'âm ile inâyet‑i şahsiye arasında münâfât yok. Meselâ: Bir ziyâfete yapılan umumî bir dâvet altında şahıslar da dâvet edilmiş olur. Yani; bu ziyâfet umumî olduğundan dâvet umumiyette kalır, şahıslar nazara alınmıyor, denilemez. Binâenaleyh, Allah’ın ni'metleri vakıf malı veya nehir suyu gibi umumî olup, in'âmında şahıslar kasdedilmemiş değildir. Ancak o umumiyette hususiyet de maksûddur. Binâenaleyh, eşhâs o umumî in'âmda kasdedilmediklerinden, o ni'metlere karşı şükretmeye mükellef olmadıklarına zehâb etmek hatâdır.

Fısk çamuru ile mülevves olan medeniyet, insanları da o çamur ile telvîs ediyor. Ezcümle: Riyâyı şân ve şeref ile iltibas etmiş, insanları da o pis ahlâka sevkediyor. Hakikaten insanlar o riyâya öyle alışmışlar ki, şahıslara yaptıkları gibi milletlere, hattâ unsurlara bile yapıyorlar. Gazeteleri o riyâya dellâl, tarihleri de alkışçı yapmışlardır. Bu yüzden şahsî hayatlar “hamiyet‑i câhiliye” ünvânı altında unsurî hayatlara fedâ edilmektedir.

Nübüvvet‑i Ahmediye’yi (A.S.M.) isbât eden delillerden biri de tevhiddir. Evet, merâtibiyle tevhid bayrağını kâinâtın en üst tepesi üstünde dikmiş olan ve enzâr‑ı âleme karşı makamlarıyla beraber tevhide dellâllık eden ve enbiyânın mücmel bıraktıkları hakàikı tafsilâtıyla beyân eden ve açıklayan, ancak ve ancak Hazret‑i Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâm’dır. Binâenaleyh, tevhidin hakikat ve kuvveti nisbetinde nübüvvet‑i Ahmediye (A.S.M.) hak ve hakikattir.

Sath‑ı âlemde kurulan şu sergi‑i İlâhîde teşhîr edilen tezyînâta, kemâlâta, güzel manzaralara ve Rubûbiyetin haşmetiyle Ulûhiyetin azametine bir müşâhid, bir mütenezzih, bir mütehayyir, bir mütefekkir lâzımdır ki, o güzellikleri görsün; o manzaralar arasında tenezzüh etsin; o hàrika nakışlara, zînetlere tefekkür ile hayran olsun. Sonra o sergiden Sâni'inin celâline, Mâlik’inin iktidar ve kemâlâtına intikal ile O’nun azametine secde‑i hayret etsin.

Kezâlik, bu âlemi şu kadar zînetler ile, nakışlar ile tezyîn eden Mâlikü'l‑Mülk, elbette ve elbette o hàrika, antika, mu'cize manzaraları, zînetleri, seyircilerden, müşâhidlerden, âşık ve müştâklardan, ârif dellâllardan hàlî bırakmayacaktır.

İşte câmiiyeti dolayısıyla insan‑ı kâmil, halk‑ı eflâke ille‑i gâiye olduğu gibi, halk‑ı kâinâta da semere ve netice olmuştur.

Eşya arasındaki tevâfuk, Sâni'in Vâhid, Ehad olduğuna delâlet ettiği gibi, aralarında bulunan muntazam tehâlüf de, Sâni'in Muhtar ve Hakîm olduğuna şehâdet eder. Meselâ: Hayvanların, bilhassa insanların esâs a'zâlarındaki tevâfuk, bilhassa çift a'zâlardaki temâsül, Hàlık’ın vahdetine bürhân olduğu gibi, keyfiyetler ve şekillerdeki tehâlüf de Hàlık’ın ihtiyar ve hikmetine delâlet eder.

Mahlûkatın en zâlimi insandır. İnsan kendi nefsine olan şiddet‑i muhabbetten dolayı kendisine hizmeti ve menfaati olan şeyleri hem sever, hem kıymet verir. Semeresinden istifade gördüğü şeylere abd ve köle olur. Aksi hâlde ne sever ve ne kıymet verir. Ve kezâ, hayatın icâdında ille‑i gâiyenin yalnız hayat olduğunu bilir. Cenâb‑ı Hakk’ın icâd ettiği “hayy”larda hedef ittihàz ettiği binlerce hikmetlerinden haberi yok.

Acaba imkân ve ihtimalden hariç midir ki, âlemde görünen şu eşya‑yı hàrika daha garîb, daha hàrika ve daha mu'cize; melekûtî, berzahî, misâlî şeylere bazı nümûne ve bazı esâslar olmasın?

Cenâb‑ı Hak kâinâtı teşkil eden zerrâtı şerîat‑ı fıtriyesine musahhar ve mutî' ve evâmir‑i tekvîniyesine de münkàd ve mümtesil kılmıştır. Bir arı, “Kün” emrine imtisalen matlûb bir şekle girdiği gibi, herhangi bir hayvan da aynı emre imtisalen irâde edilen vaziyetlere girer.

Şems, kamer, yıldız, arz gibi ecrâmı kabzasında tutan kudret, o ecrâmı öyle bir sühûletle tanzim etmiştir ki, dağılan tesbih tanelerini ipe dizen adam gibi, ne bir acz görmüştür ve ne başkasının yardımına ihtiyaç olmuştur.

Bir katre su, bir deniz suyu ile müttehiddir. Çünkü, ikisi de sudur. Nehir suyu ile de müttehiddir. Çünkü, ikisinin de menşe'leri semâdır. Ve kezâ, bir küçük balık, balina balığı ile müttehiddir. Çünkü, ünvânları birdir.

Kezâlik, esmâ‑i İlâhiye’den bir hüceyreye veya bir mikroba tecellî eden bir isim, kâinâtı ihâta eden isim ile müttehiddir. Çünkü, müsemmâları birdir. Meselâ: Bütün kâinâta taalluk ve tecellî eden “Alîm” ismiyle bir zerreye taalluk eden “Hàlık” ismi, müsemmâda müttehiddirler. Hurma ağacına taalluk eden “Musavvir” ismiyle de, semeresine taalluk ve tecellî eden “Münşî” ismi, müsemmâda müttehiddirler. Zâten, en büyük şeye tecellî eden isim ile en küçük bir şeye de tecellî etmemesi muhâldir.

Mümkün ünvânı altındaki eşyanın vücûdunda tağayyür var. Yani keyfiyetleri, hâlleri değişir. Binâenaleyh, mümkün olan bir şeyin dâima bir hâlde tevakkuf ve sükût etmekle atâlette kalması, o şeyin ahvâl ve keyfiyetleri için bir nev'i ademdir. Çünkü, o şeyin istikbâl hâlleri ademde kalır. Yol bulup vücûda gelemez. Adem ise, büyük bir elem ve bir şerr‑i mahzdır.

Binâenaleyh, fa'âliyette lezzet olduğu gibi, ahvâl ve şuûnâtta da bir tebeddül olup, bu tahavvül ve tebeddülden neş'et eden teessürât, teellümât, bir cihetten çirkin ise de birkaç cihetten de güzeldir. Evet bir şeyin şekillerinde vukû'a gelen devir ve teslîm sırasında, gidenler müteessir, gelenler de memnun olurlar. Ve bu sâyede hayat tasaffî eder, temizlenir. Vücûd da teceddüd eder.

Şu âlem, görünen ve görünmeyen bütün tabakàt ve envâ'ıyla ﴿لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ﴾ diye tevhidi ilân ediyor. Çünkü, aralarındaki tesânüd böyle iktiza ediyor.

Ve o tabakàtla envâ', bütün erkânıyla لَا رَبَّ اِلَّا هُوَ diye ilân‑ı şehâdet ediyor. Çünkü, aralarındaki müşâbehet böyle istiyor.

Ve o erkân, bütün a'zâsıyla لَا مَالِكَ اِلَّا هُوَ diye şehâdetlerini ilân ediyorlar. Çünkü, aralarındaki temâsül böyle iktiza eder.

Ve o a'zâ, bütün eczâsıyla لَا مُدَبِّرَ اِلَّا هُوَdiye şehâdet eder. Çünkü, aralarında teâvün ve tedâhül vardır.

Ve o eczâ, bütün cüz'iyâtıyla لَا مُرَبِّيَ اِلَّا هُوَ diye olan şehâdetini ilân eder. Çünkü, aralarındaki tevâfuk, kalemin bir olduğuna delâlet ediyor.

O cüz'iyât, bütün hüceyrâtıyla لَا مُتَصَرِّفَ فِي الْحَق۪يقَةِ اِلَّا هُوَ diye şehâdet eder. Ve o hüceyrât, bütün zerrâtıyla لَا نَاظِمَ اِلَّا هُوَ diye ilân‑ı şehâdet eder. Çünkü, cevâhir‑i ferd arasındaki haytın bir olduğu böyle iktiza eder.

Ve o zerrât, bütün esîriyle ﴿لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ﴾ cevheresiyle ilân‑ı tevhid eder. Çünkü, esîrin besâteti, sükûnu, intizamla emr‑i Hàlık’a sür'at‑i imtisali, böyle iktiza eder.

Hiçbir insanın Cenâb‑ı Hakk’a karşı hakk‑ı i'tirâzı yoktur. Ve şekvâ ve şikâyete de haddi yoktur. Çünkü, şikâyet eden ferdin hilâf‑ı hevesini iktiza eden nizâm‑ı âlemde binlerce hikmet vardır. O ferdi irzâ etmekte o bin hikmetin iğdâbı vardır. Bir ferdi râzı etmek için bin hikmet fedâ edilemez.

Eğer her ferdin keyfine göre hareket edilirse, dünyanın nizâm ve intizamı fesâda gider.

Cesedin bir uzvundaki bir hüceyrede yapılan tasarruf, en evvel cesedi tasavvur etmeye mütevakkıftır. Çünkü, küllün nakışlarıyla, ahvâliyle cüz'ün çok alâka ve münâsebetleri vardır. Öyle ise, cüz'de tasarruf, Hàlık‑ı Küllün emri altındadır.

Hevâm, balık gibi küçük hayvanların yumurtalarını, haşerât ve nebâtâtın tohumlarını, pek büyük bir rahmetle, bir lütûf ile, bir hikmetle hıfzeden Sâni'‑i Hakîm’in hâfiziyetine lâyık mıdır ki, âhirette semere veren ağaçlara çekirdek olacak a'mâlinizi hıfzetmesin, ihmal etsin? Hâlbuki, sen hâmil‑i emânet, halife‑i arzsın.

Evet, herbir zîhayatta bulunan hıfzu'l‑hayat hissi, vücûdun ebedî bir bekàya – İsm‑i Hayy, Hafîz, Bâkî’nin tecellîsiyle – incirâr edeceğine delâlet eder.

Bir incir tohumunu tavırdan tavıra hıfzeden, devirden devire himâye eden, inhilâlden vikàye eden ve o tohumda incir ağacının teşkilâtına lâzım olan esâsları kemâl‑i ihtimam ile muhâfaza eden, elbette ve elbette, halife‑i arz ünvânını alan nev'‑i beşerin a'mâlini ihmal etmez, hıfzeder.

Maahazâ, her vakit “Fenâya hazır ol” emrini intizar eden zâil ve bekàsız maddiyâtta, şu hıfz ve muhâfaza düsturu bekà ile çok münâsebetdâr olan rûh ve mânâda da cârîdir.

Ulûhiyetin azameti, izzeti, istiklâliyeti, herşeyin, – küçük olsun büyük olsun, yüksek olsun alçak olsun – taht‑ı tasarrufunda bulunduğunu istiyor. Senin hıssetin veya hakaretin, O’nun tasarrufundan hariç kalmasına sebeb olamaz. Çünkü senin O’ndan bu'dun varsa da O’nun senden bu'du yoktur. Veya senin bir sıfatının hakareti vücûdunun hakaretini istilzam etmez. Veya mülk cihetinin mülevves olması, melekût cihetinin de mülevves olmasını iktiza etmez.

Ve kezâ, Hàlık’ın azameti, çirkin şeylerin, tasarrufundan çıkmasını istilzam etmez. Bil'akis, azamet‑i hakîkiye, icâd hususunda infiradı, tasarruf cihetiyle de ihâtayı iktiza eder.

Maddî olan bir şey, kesâfeti ne kadar fazla olursa o nisbette ince ve gizli şeyleri göremez ve onları idrakten kàsırdır. Fakat nur ve nurânî şeyler, ne kadar nurâniyette terakkî ederse, o nisbette ince ve gizli şeylere nüfûzu tam ve keskin olur. Ve kezâ, ne kadar latîf olursa, o derecede maddiyâtın içlerini keşfeder. (Röntgen şuâı gibi.) Mümkinâtta mes'ele bu merkezde ise, Vâcib, Vâhid olan Nuru'l‑Envâr ne derece نَافِذُ الْخَفَايَا عَالِمٌ بِالْاَسْرَارِ olacağı, bir derece anlaşıldı. Öyle ise, azameti, tam mânâsıyla ihâta, nüfûz, şümûlü iktiza ve istilzam eder.

Ekseriyet‑i mutlakayı teşkil eden avâm‑ı nâsın fehimleri Kur'ân’ca o kadar mürâat edilmiştir ki:

Birkaç dereceyi, birkaç ciheti ihtiva eden bir mes'elede avâmın fehimlerine en me'nûs, en karîb ciheti ve nazarlarına en vâzıh, en zâhir dereceyi söylüyor. Çünkü, öyle olmasa, delilin neticeden hafî olması lâzımgelir.

Kur'ân’ın kâinâttan yaptığı bahis, Hàlık’ın sıfatlarını isbât ve izâh içindir. Binâenaleyh, ne kadar cumhûrun fehmine yakın olursa irşada daha lâyık ve daha muvâfık olur. Meselâ: Hàlık’ın tasarrufâtına delâlet eden âyetlerden en zâhir, en âşikâr olan tabakayı ﴿وَمِنْ اٰيَاتِه۪ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَاَلْوَانِكُمْ﴾ âyetiyle zikretmiştir. Hâlbuki bu tabakanın arkasında vücûhun taayyünât, teşahhusât tabakası vardır. Evvelki tabakanın fehmi, ikinci tabakanın fehminden daha yakındır.

Ve kezâ, en âşikâr dereceyi ﴿اِنَّ ف۪ي خَلْقِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ﴾ âyetiyle zikretmiştir. Bu derecenin arkasında, arzın şems etrafında emir ve irâde‑i İlâhî kanunu ile tahrîk ve tedvîri derecesi de vardır. Lâkin bu derece evvelki dereceden bir derece mahfî olduğundan terkedilmiştir.

Ve kezâ وَجَعَلْنَا الْجِبَالَ اَوْتَادًاcümlesiyle en okunaklı sahifeyi göstermiştir. Hâlbuki bu sahifenin arkasında, “Direk ve kazıklar ile tehlikeden muhâfaza edilen bir sefîne gibi, arz da içerisinde vukû'a gelen herc ü mercden dolayı parçalanmak tehlikesinden korumak için dağlar ile kazıklanmıştır” sahifesi de vardır. Fakat bu sahife, avâm‑ı nâsça o kadar okunaklı olmadığından terkedilmiştir. Ve bu sahifenin altında da şöyle bir hâşiye vardır:

Hayatı besleyip sağlamak üzere dağlar arza direk yapılmıştır. Çünkü, dağlar suların mahzenidir. Havanın tarağıdır, tasfiye ediyor. Toprağın hâmîsidir, denizin istilâsından vikàye ediyor. Zâten hayatın direkleri bu unsurlardır.

Bu sırra binâendir ki, Şerîatça hilâlin tulû' ve gurûbu nazara alınmıştır. Çünkü bu ise, ayları günleri hesab etmekten avâmca daha kolaydır. Ve yine o sırra binâendir ki, ezhân‑ı avâmda tesbit ve takrîr için Kur'ân’da tekrarlar vukû'a gelmiştir.

Âyetlerin bahsettikleri hakikatler, şiirlerin bahsettikleri hayâlâttan pek vâsi' ve pek yüksektir. Bu itibar ile şiirden addedilmemiştir. Hem de, âyetler, sâhibinin şuûnât ve ef'âlinden bahseder. Şiir ise, fuzûlî olarak gayrdan bahseder. Hem de, filcümle âdi şeylerden bahsi hàrikulâdedir. Şiirin hàrikulâdelerden bahsi, ale'l‑ekser âdidir.

Hàlık’ın vahdetini gösteren âyineler ve delillerini okutan sahifelerin pek çok çeşitleri olduğu gibi, merkezleri bir ve birbirinin içine dâhil olmuşlardır. Binâenaleyh, bir âyinede göründü veya bir sahifede okundu mu, hepsinde de görünür ve okunur. Fakat birisinde görünmemesi, hepsinde görünmemesini istilzam etmez.

Bir kelimeyi yazan, harfini yazanın gayrısı, bir sahifeyi yazan, satırı yazanın gayrısı, kitabı yazan, sahifeyi yazanın gayrısı olması mümkün olmadığı gibi; karıncayı halk eden, cins‑i hayvanı halkedenin gayrısı, hayvanı yaratan, arzı yaratanın gayrısı, arzı halkeden, Rabbü'l‑Âlemîn’in gayrısı olması muhâldir.

Rubûbiyet‑i âmmenin işâretlerindendir ki; kâinât kitabında öyle büyük harfler vardır ki, o harflerin bir kısmında bir kelime yazılıdır. Bir kısmında bir kelâm, bir kısmında bir kitab yazılıdır. Meselâ: O kitapta bahr, şecer, arz birer harf makamındadırlar. Birinci harfte semek kelimesi, ikincisinde şecer kelâmı, üçüncüsünde hayvan kitabı yazılmıştır. Hattâ, Yâsîn sûretinde tam Yâsîn Sûresi yazıldığı gibi, bazı masnûâtta, bir kelime olan isminde, çekirdeğinde o masnû'un sûresi ve kitabı yazılmıştır.

Yıldızlar, şemsler arasında mümâselet olduğu gibi filcümle müsâvât da vardır. Binâenaleyh, onlardan biri ötekilere Rab olamaz. Ve onlardan birine Rab olan, hepsine de Rab olur. Ve kezâ, herşeye de Rab olur.

İnsanın bir ferdinde bir cemâat‑i mükellefîn bulunur. Evet herbir uzuv, bir şey için yaratılmıştır. O uzvu, o şeyde kullanmakla mükelleftir. Meselâ: Herbir hâsse için bir ibâdet vardır. Onun hilâfında kullanılması dalâlettir. Meselâ: Baş ile yapılan secde Allah için olursa ibâdettir, gayrısı için dalâlettir. Kezâlik, şuarânın hayâlen yaptıkları hayret ve muhabbet secdeleri dalâlettir. Hayâl, onun ile fâsık olur.

İnsanları fikren dalâlete atan sebeblerden biri; ülfeti, ilim telâkki etmeleridir. Yani me'lûfları olan şeyleri kendilerince ma'lûm bilirler. Hattâ ülfet dolayısıyla âdiyâta teemmül edip ehemmiyet vermezler. Hâlbuki ülfetlerinden dolayı ma'lûm zannettikleri o âdi şeyler, birer hàrika ve birer mu'cize‑i kudret oldukları hâlde, ülfet sâikasıyla onları teemmüle, dikkate almıyorlar; tâ onların fevkınde olan tecelliyât‑ı seyyâleye im'ân‑ı nazar edebilsinler.

Bunların meseli, deniz kenarında durup, denizin içerisindeki hayvanata ve sâir garîb hâlâtına bakmayarak yalnız rüzgâr ile husûle gelen dalgalara ve şemsin şuââtından peydâ olan parıltısına dikkat etmekle Mâlikü'l‑Bihar olan Allah’ın azametine delil getiren adamın meseli gibidir.

İnsanların arza ait ma'lûmât ve müsellemât‑ı bedîhiyâtları ülfete mebnîdir. Ülfet ise, cehl‑i mürekkeb üstüne serilmiş bir perdedir. Hakikate bakılırsa zannettikleri ilim, cehildir. Bu sırra binâendir ki; Kur'ân, âyetleriyle insanların nazarını me'lûfatları olan şeylere çeviriyor. Âyetler, necimler gibi ülfet perdesini deler atar. İnsanın kulağından tutar, başını eğdirir. O ülfetin altındaki havâriku'l‑âdât mu'cizeleri o âdiyât içerisinde gösterir.

Aralarında münâsebet, muâmele, hattâ mükâleme bulunan iki şeyin, birbirine müşâbih veya müsâvî olmasını istilzam etmez. Meselâ; yağmurun bir katresi veya semerenin bir çiçeğinin, – küçüklüğüyle beraber – Şems ile münâsebeti ve muâmelesi vardır.

Binâenaleyh, ey insan! Senin hakaretin, seni Hallâk‑ı Âlemin nazar‑ı inâyetinden setredecek bir sebeb olamaz.

Denizlerde vukû'a gelen med ve cezir gibi evliyâ arasında da bast‑ı zaman, (Hâşiye) tayy‑ı mekân mes'elesi şöhret bulmuştur. Ezcümle: Kitab‑ı Yevâkît’in rivâyetine göre, İmâm‑ı Şa'rânî bir günde iki buçuk defa kocaman Fütûhât‑ı Mekkiye nâmındaki büyük mecmuayı mütâlaa etmiştir.

Bu gibi vukûât istiğrab ile inkâr edilmesin. Zîra, bu gibi garîb mes'eleleri tasdike yaklaştıran misâller pek çoktur. Meselâ: Rüyada bir saat zarfında bir senenin geçtiğini ve pek çok işler görüldüğünü görüyorsun. Eğer o saatte o işlere bedel Kur'ân okumuş olsa idin, birkaç hatim okumuş olurdun.

Bu hâlet evliyâ için hâlet‑i yakazada inkişaf eder. Zaman inbisat eder. Mes'ele rûhun dâiresine yaklaşır. Rûh zâten zamanla mukayyed değildir. Rûhu cismâniyetine gâlib olan evliyânın işleri, fiilleri, sür'at‑i rûh mîzanıyla cereyan eder.

Bir bürhân ile elde edilen netice‑i tevhidi, bazı insanlar isti'zam ile dar zihinlerine sıkıştıramazlar. Veya bozuk hayâlleri tahammül edemez. Bu hâle karşı o kat'î, sahîh bürhânı reddetmek üzere: “Bu neticeyi, bu kadar azametiyle şu bürhân (onu) intac edemez” diye bahâneler ile kabûl etmez. O miskin bilmez mi ki, neticenin kayyûmu îmândır. Bürhân, ancak onu görmek için bir menfezdir. Veya bir süpürge gibi, o neticeye konan vehimleri süpürür. Maahazâ, bürhân bir değildir, bin değildir, zerrât‑ı âlem adedince bürhânlar vardır.

Kâinâtın miftâhı, anahtarı insanın elindedir. Âlemin kapıları açık ise de ma'nen kapalıdır. Cenâb‑ı Hak bütün o kapıları ve kenz‑i mahfîyi açan “Ene” nâmında bir miftâhı insanın eline vermiştir. Fakat, “Ene” de kapısı kapalı bir bilmecedir. Bunun kapısı açılıyorsa, kâinâtın da kapıları açılıyor.

Evet, Cenâb‑ı Hak insana bir benlik, bir nev'i hürriyet vermiştir ki, Cenâb‑ı Hakk’ın rubûbiyetine ait evsâfı bilmek için mevhûm, farazî bir vâhid‑i kıyâsî yapsın.

Mâhiyet‑i beşerde pek ince bir ip, insanın vücûdunda şuûrlu bir kıl, şahsın kitabında bir elif kıymetinde ve mikdarında olan “Ene”nin iki vechi vardır. Biri hayra bakar. Bu vecihle yalnız kàbil‑i feyizdir, fâil değildir. Diğer vechi ise şerre bakar. Bu vecihle kendisini fâil bilir.

“Ene”nin mâhiyeti mevhûmedir. Rubûbiyeti hayâlîdir. Vücûdu bir şeye hâmil olamaz. Ancak mîzanü'l‑harâret gibi Vâcibü'l‑Vücûd’un rubûbiyetine ait sıfât‑ı mutlaka-i muhîtayı bilmek için bir mîzan vazifesini görüyor.

Eğer insan benliğine mîzan nazarıyla bakarsa, kâinâttan zihnine akıp gelen âfâkî ma'lûmâtı kendi ma'lûmâtı ile, tasarrufât ve sıfât‑ı İlâhiye’yi de kendi sıfâtıyla tasdik eder. Yine merci'ine iâde eder. Ve bu sâyede ﴿قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰيهَا﴾ ’daki مَنْ şümûlüne dâhil olarak bihakkın emâneti îfâ etmiş olur.

Fakat kendisine müstakil nazarıyla bakmakla kendisini mâlik i'tikàd ederse; ﴿وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسّٰيهَا﴾ ’nın şümûlüne dâhil olmakla emânette hıyânet etmiş olur. Zîra semâvât ve arzın, hamlinden korkarak imtina' ettikleri cihet “Ene”nin bu cihetidir. Çünkü, dalâletler, şirkler, şerler bu cihetten doğarlar. Eğer vaktiyle o “Ene”nin şiddetli bir terbiye ile başı kırılmaz ise büyür, insanın vücûdunu yutar.

Eğer milletin de enâniyeti inzimam ederse, Sâni'in emrine karşı mübârezeye çıkar. Tam mânâsıyla bir şeytan olur. Sonra, halkı da kendisine kıyâs eder, esbâbı da o kıyâsa dâhil eder, büyük bir şirke düşer. – El‑iyâzü Billâh…–

“Ene”nin iki vechi vardır. Bir vechini nübüvvet almıştır. Bir vechini de felsefe almıştır.

Birinci vecih ubûdiyet‑i mahzâya menşe'dir. Mâhiyeti harfiye olup müstakil değildir. Vücûdu tebeî olup aslî değildir. Mâlikiyeti vehmî olup hakîki değildir. Vazifesi Hàlık’ın sıfâtını fehmetmek için bir mîzan ve bir mikyâs olmaktır. Enbiyâ (Aleyhimüsselâm) enâniyetin bu vechine bakmakla, mülkü tamamen Allah’a teslîm ederek ne mülkünde, ne Rubûbiyetinde, ne Ulûhiyetinde şerîki olmadığına hükmetmişlerdir. Ene’nin bu vechinden, Cenâb‑ı Hak şecere‑i Tûbâ-i ubûdiyeti inbât edip dal ve budakları kâinât bahçesinde enbiyâ, evliyâ, sıddıkîn gibi mübârek semereleri vermiştir.

İkinci vechi alan felsefe, ene’nin vücûdunu aslî ve kendisini müstakil ve mâlik‑i hakîki olduğunu zu'metmişlerdir. Vazifesi de, yalnız hubb‑u zâtıyla tekemmül‑ü hayattır. “Ene”nin bu siyah yüzünden envâen şirkler, dalâletler çıkmıştır.

Ezcümle: Kuvve‑i behîmiye dalında sanemler doğmuşlardır. Kuvve‑i gadabiye gusnundan Fir'avunlar, Nemrudlar çıkmıştır. Kuvve‑i akliyeden dehriyyûn, maddiyûn, felâsife çıkmışlardır ki, Vâcibü'l‑Vücûd’a bir mahlûk‑u vâhidi verir. Bâkî kalan mülkünü gayra taksim ederler.

Hülâsa: “Ene”, hadd‑i zâtında bir hava, bir buhar gibi iken, verilen ehemmiyete göre mâyi hâline gelir. Sonra ülfetle kalınlaşır. Sonra gaflet ve isyan ile öyle kalınlaşır ki, sâhibini yutar. Halkı, esbâbı da kendisine kıyâs ederek Hàlık’ın evâmirine mübârezeye başlar. Küçük âlemde yani insanda “Ene”, büyük insanda yani kâinâtta tabiata benziyor. İkisi de tâğutlardandır.

Hayrat ve hasenâtın hayatı niyet iledir. Fesâdı da ucb, riyâ ve gösteriş iledir. Ve fıtrî olarak vicdânda şuûr ile bizzat hissedilen vicdâniyatın esâsı, ikinci bir şuûr ve niyet ile inkıtâ' bulur.

Nasıl ki, amellerin hayatı niyet iledir. Onun gibi, niyet bir cihetle fıtrî ahvâlin ölümüdür. Meselâ: Tevâzu'a niyet onu ifsad eder, tekebbüre niyet onu izâle eder, ferâha niyet onu uçurur, gam ve kedere niyet onu tahfif eder. Ve hâkezâ kıyâs et.

Kâinât bir şeceredir. Anâsır onun dallarıdır. Nebâtât yapraklarıdır. Hayvanat onun çiçekleridir. İnsanlar onun semereleridir. Bu semerelerden en ziyâdâr, nurlu, ahsen, ekrem, eşref, eltaf Seyyidü'l‑Enbiyâ Ve'l-Mürselîn, İmâmü'l‑Müttakìn, Habîb‑i Rabbü'l-Âlemîn Hazret-i Muhammed’dir.

Şu âyet‑i kerîmenin yüksek semâsına çıkıp sırrını fehmetmek için yedi basamaklı bir merdiven kuruyoruz.

Birinci Basamak: Semâvâtın, melâike ile tesmiye edilen münâsib sâkinleri vardır. Çünkü, küre‑i arzın semâya nisbeten küçüklüğü ve hakaretiyle beraber zevi'l‑hayat ile dolu olması, semâvâtın o müzeyyen burçları zevi'l‑idrak ile dolu olmasını tasrîh ediyor. Ve kezâ, semâvâtın bu kadar zînetlerle tezyîn edilmesi, behemehal zevi'l‑idrakin takdir ve istihsân ile nazar‑ı hayretlerini celbetmek içindir. Çünkü, hüsn‑ü zînet, âşıkların celbi içindir. Yemek ve taam da aç olanlara yapılır. Maahazâ ins ve cin o vazifeyi îfâya kâfî değillerdir. Ancak gayr‑ı mahdûd oraya münâsib melâike ve rûhâniler o vazifeyi îfâ edebilir.

İkinci Basamak: Arzın semâvâtla alâkası, muâmelesi olup aralarında çok büyük irtibat vardır. Evet, arza gelen ziyâ, harâret, bereket vesâire semâvâttan geliyor. Arzdan da semâya duâlar, ibâdetler, rûhlar gidiyor. Demek, aralarında cereyan eden ticârî muâmeleden anlaşılıyor ki; arzın sâkinleri için semâya çıkmaya bir yol vardır ki, enbiyâ, evliyâ, ervâh; cesedlerinden tecerrüd ile semâvâta urûc ederler.

Üçüncü Basamak: Semâvâtta devam ile cereyan eden sükûn, sükût, nizâm, intizam, ıttırâddan hissedildiğine nazaran, semâvât ehli, arz sâkinleri gibi değildirler. Evet arzda bulunan nifâk, şikàk, ihtilâf, ezdâdın ictimâ'ı, hayır ve şerrin ihtilâtı gibi şeyler, semâvâtta yoktur. Bu sâyede semâvâtta nizâm ve intizamı bozacak bir hâl yoktur. Sâkinleri verilen emirlere kemâl‑i itâatle imtisal ediyorlar.

Dördüncü Basamak: Cenâb‑ı Hakk’ın; iktizaları, hükümleri müteğayyir bazı esmâları vardır. Meselâ: “Bedir” gibi bazı gazâlarda Ashâb‑ı Kirâm’a yardım etmek üzere küffar ile muhârebe etmek için melâikenin semâdan inzâlini iktiza eden ismi, melâike ile şeyâtîn – yani semâvî olan ahyârla arzî eşrâr – arasında muhârebenin vukû'unu istib'âd değil, iktiza eder. Evet, Cenâb‑ı Hak melâikeye bildirmeksizin şeytanları def' veya ihlâk edebilir. Fakat satvet ve haşmetinin iktizası üzerine, bu kabîl mücâzâtın müstehaklarına ilân ve teşhîri, azametine lâyıktır.

Beşinci Basamak: Rûhânilerin ahyârı, semâda bulunduklarından, eşrârı da letâfetlerine güvenerek onları takliden iltihak etmek istediklerinde, ehl‑i semâ, onları şerâretleri için kabûl etmeyerek def'ediyorlar. Maahazâ, bu gibi manevî mübârezeleri âlem‑i şehâdete, bilhassa vazifesi şehâdet ve müşâhede olan insana ilân ve teşhîrine recm‑i nücûm alâmet ve nişan kılınmıştır.

Altıncı Basamak: Kur'ân‑ı Mu'cizü'l-Beyân, nev'‑i beşeri itâate irşad, isyandan zecr ve men' etmek üzere kullandığı üslûb‑u àlîsine bak: ﴿يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْاِنْسِ اِنِ اسْتَطَعْتُمْ اَنْ تَنْفُذُوا مِنْ اَقْطَارِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ اِلَّا بِسُلْطَانٍ﴾

Yani: “Ey ins ve cin cemâati! Mülkümden hariç bir memlekete çıkıp kurtulmak için semâvât ve arzın aktârından çıkmaya kuvvetiniz varsa çıkınız. Amma ancak bir sultanla çıkarsınız.”

Kur'ân‑ı Kerîm bu âyet ile, pek geniş Saltanat‑ı Rubûbiyet’e karşı ins ve cinnin aczlerini ilân zımnında nidâ ediyor:

“Ey insan‑ı hakîr, sağîr, âciz! Ne sûretle, şeytanları recmeden melâike ile necimlerin, şemslerin, kamerlerin itâat ettikleri Sultan‑ı Ezel’e isyan ediyorsun! Nasıl kocaman yıldızları mermi, kurşun yerinde kullanabilen bir askere sâhib olan bir Sultan’a karşı isyan etmeye cesâret ediyorsun!”

Yedinci Basamak: Yıldızların pek küçük efrâdı olduğu gibi, pek büyükleri de vardır. Semânın vechini, yüzünü ziyâlandıran herşey yıldızdır. Bu nev'iden bir kısmı, semâya zînet olmuştur. Bir kısmı da şeytanları recmetmek için semâvî mancınıklardır. Semâda yapılan bu recm, semâ gibi en vâsi' dâirelerde bile vukû'a gelen mübâreze hâdisesini insanlara göstermekle insanların mutî'lerini âsîlerle mübârezeye teşvik ile alıştırmaktır.

İnsanı hayvandan ayıran şeylerden:

Biri: Mâzi ve müstakbel ile alâkadar olmasıdır. Hayvan bu iki zamanı bihakkın düşünecek bir idrake mâlik değildir.

İkincisi: Gerek enfüsî, gerek âfâkî, yani dâhilî ve haricî şeylere taalluk eden idraki, küllî ve umumîdir.

Üçüncüsü: İnşaata lâzım olan mukaddimeleri keşf ve tertib etmektir. Meselâ: Bir evin yapılması için lâzım olan taş, ağaç, çimento misillû lüzumlu mukaddimeleri ihzar ve tertib etmek gibi.

Binâenaleyh, insanın en evvel ve en büyük vazifesi, tesbih ve tahmîddir. Evvelâ mâzi, hâl ve istikbâl zamanlarında görmüş veya görecek ni'metler lisânıyla, sonra nefsinde veya haricinde görmekte olduğu in'âmlar lisânıyla, sonra mahlûkatın yapmakta oldukları tesbihâtı şehâdet ve müşâhede lisânıyla, Sâni'i hamd ü senâ etmektir.

Cenâb‑ı Hakk’ın atâ, kazâ ve kader nâmında üç kanunu vardır. Atâ, kazâ kanununu, kazâ da, kaderi bozar.

Meselâ: Bir şey hakkında verilen karar, kader demektir. O kararın infazı, kazâ demektir. O kararın ibtaliyle hükmü kazâdan affetmek, atâ demektir.

Evet, yumuşak bir otun damarları katı taşı deldiği gibi, atâ da kazâ kanununun kat'iyyetini deler. Kazâ da ok gibi kader kararlarını deler.

Demek, atâ’nın kazâya nisbeti, kazâ’nın kadere nisbeti gibidir. Atâ, kazâ kanununun şümûlünden ihraçtır. Kazâ da kader kanununun külliyetinden ihraçtır. Bu hakikate vâkıf olan ârif:

“Yâ İlâhî! Hasenâtım senin atâ’ndandır. Seyyiâtım da senin kazâ’ndandır. Eğer atâ’n olmasa idi, helâk olurdum” der.

Esmâ‑i Hüsnâ’yı tazammun eden bazı fezlekeler ile âyetlere hâtime verilmekte ne gibi bir sır vardır?

Evet, Kur'ân‑ı Mu'cizü'l-Beyân, bazen âyât‑ı kudreti âyetlerde basteder. Sonra içerisinden esmâyı çıkarır. Bazen mensûcât toplar gibi açar, dağıtır. Sonra toplar, esmâda tayyeder. Bazen de ef'âlini tafsîl ettikten sonra isimler ile icmâl eder. Bazen de, halkın a'mâlini tehdidâne söyler. Sonra rahmete işâret eden isimler ile tesellî eder. Bazen de bazı makàsıd‑ı cüz'iyeyi zikrettikten sonra o makàsıdı takrîr ve isbât için bürhân olarak kavâid‑i külliye hükmünde olan isimleri zikrediyor. Bazen de maddî cüz'iyâtı zikreder. Sonra esmâ‑i külliye ile icmâl eder ve hâkezâ…

Acz de aşk gibi Allah’a îsâl eden yollardan biridir. Amma acz yolu, aşktan daha kısa ve daha selâmettir.

Ehl‑i sülûk, tarîk‑ı hafâda letâif‑i aşere üzerine, tarîk‑ı cehrde nüfûs‑u seb'a üzerine sülûk etmişlerdir. Bu fakir âciz ise; dört hatveden ibaret; hem kısa, hem sehl bir tarîki, Kur'ân’ın feyzinden istifade etmiştir.

Birinci hatveyi: ﴿فَلَا تُزَكُّٓوا اَنْفُسَكُمْ﴾ âyetinden;

İkinci hatveyi: ﴿وَلَا تَكُونُوا كَالَّذ۪ينَ نَسُوا اللّٰهَ فَاَنْسٰيهُمْ اَنْفُسَهُمْ﴾ âyetinden;

Üçüncü hatveyi: ﴿مَٓا اَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَمَٓا اَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ﴾ âyetinden;

Dördüncü hatveyi: ﴿كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ﴾ âyetinden ahzetmiştir. Bunların izâhı:

Birinci Hatve: İnsan, yaratılışında kendi nefsine muhib olarak yaratılmıştır. Hattâ bizzat nefsi kadar bir şeye sevgisi yoktur. Kendisini, ancak Ma'bûd’a lâyık senâlar ile medhediyor. Nefsini bütün ayıblardan, kusurlardan tenzîh etmekle, – haklı olsun haksız olsun – kemâl‑i şiddetle müdafaa ediyor. Hattâ Cenâb‑ı Hakk’ı hamd ü senâ için kendisinde yaratılan cihâzâtı, kendi nefsine hamd ve senâ için sarfediyor ve ﴿مَنِ اتَّخَذَ اِلٰهَهُ هَوٰيهُ﴾ ’deki مَنْ şümûlüne dâhil oluyor. Bu mertebede nefsin tezkiyesi, ancak adem‑i tezkiyesiyle olur.

İkinci Hatve: Nefis hizmet zamanında geri kaçar. Ücret vaktinde ileri safa hücum ediyor. Bu mertebede onun tezkiyesi, yaptığı fiili aksetmekle olur. Yani işe, hizmete ileriye sevkedilmeli, ücret tevzî'inde geriye bırakılmalıdır.

Üçüncü Hatve: Kendi nefsinde, torbasında; kusur, naks, acz, fakr’dan mâadâ bir şeyi bırakmamalıdır. Bütün mehâsin, iyilikler, Fâtır‑ı Hakîm tarafından in'âm edilen ni'metler olup hamdi iktiza eder. Fahri istilzam etmediklerini i'tikàd ve telâkki edilmelidir. Bu mertebede onun tezkiyesi, kemâlinin adem‑i kemâlinde, kudretinin aczinde, gınâsının fakrında olduğunu bilmekten ibarettir.

Dördüncü Hatve: Kendisi istiklâliyet hâlinde fânî, hâdis, ma'dûm olduğunu ve esmâ‑i İlâhiye’ye âyinedârlık ettiği hâlinde şâhid, meşhûd, mevcûd olduğunu bilmekten ibarettir. Bu mertebede onun tezkiyesi, vücûdunda ademini, ademinde vücûdunu bilmekle لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ ’yu kendisine vird ittihàz etmektir.

Ve kezâ, Vahdetü'l‑Vücûd ehli, kâinâtı nefyetmekle i'dâm ediyorlar. Vahdetü'ş‑Şühûd halkı ise, bütün mevcûdâtı – kürek cezalıları gibi – nisyan zindânında ebedî hapse mahkûm ediyorlar.

Kur'ân’ın ifhâm ettiği tarîk, kâinâtı, mevcûdâtı hem i'dâmdan, hem hapisten kurtarır. Esmâ‑i Hüsnâ’ya mazhariyetle âyinedârlık etmek gibi vazifelerde istihdam ediyor. Fakat kâinâtı, istiklâliyetten ve kendi hesabına çalışmaktan azlediyor.

Ve kezâ, insanın vücûdunda birkaç dâire vardır. Çünkü, hem nebâtîdir, hem hayvanîdir, hem insanîdir, hem îmânî. Tezkiye muâmelesi bazen tabaka‑i îmâniyede olur. Sonra tabaka‑i nebâtiyeye iner. Bazen de yirmidört saat zarfında her dört tabakada muâmele vâki olur. İnsanı hatâ ve galata atan, bu dört tabakadaki farkı riâyet etmemektir. خَلَقَ لَنَا مَا فِي الْاَرْضِ جَم۪يعًا ’ya istinâden insaniyetin mide‑i hayvaniye ve nebâtiyeye münhasır olduğunun zannıyla galat ediyor. Sonra bütün gayelerin nefsine ait olduğunun hasrıyla galat ediyor. Sonra, herşeyin kıymeti, menfaati nisbetinde olduğunun takdiriyle galat ediyor. Hattâ Zühre yıldızını kokulu bir zühreye mukâbil almaz. Çünkü kendisine menfaati dokunmuyor.

Ubûdiyet, sebkat eden ni'metin neticesi ve onun fiatıdır. Gelecek bir ni'metin mükâfât mukaddimesi ve vesilesi değildir. Meselâ; insanın en güzel bir sûrette yaratılışı, ubûdiyeti iktiza eden sâbık bir ni'met olduğu ve sonra da, îmânın i'tâsıyla kendisini sana ta'rif etmesi, ubûdiyeti iktiza eden sâbık ni'metlerdir.

Evet, nasıl ki, midenin i'tâsıyla bütün mat'ûmât i'tâ edilmiş gibi telâkki ediliyor; hayatın i'tâsıyla da âlem‑i şehâdet, müştemil bulunduğu ni'metler ile beraber i'tâ edilmiş gibi telâkki ediliyor.

Ve kezâ, nefs‑i insanînin i'tâsıyla, bu mide için mülk ve melekût âlemleri ni'metler sofrası gibi kılınmıştır. Kezâlik îmânın i'tâsıyla, mezkûr sofralar ile beraber, Esmâ‑i Hüsnâ’da iddihar edilen defineleri de sofra olarak verilmiş oluyor.

Bu gibi ücretleri peşin aldıktan sonra, devam ile hizmete mülâzım olmak lâzımdır. Hizmet ve amelden sonra verilen ni'metler, mahzâ O’nun fazlındandır.

Envâ'ın efrâdında, bilhassa haşerât ve hevâm kısmında görünen fevkalâde çoklukta müşâhede edilen, hàrikulâde gayr‑ı mütenâhî bir cûd u sehàvet vardır. Kemâl‑i ittikan ve intizam ile bütün envâ'da bulunan şu kesret‑i efrâd, Tecelliyât‑ı İlâhiye’nin gayr‑ı mütenâhî olduğuna ve Cenâb‑ı Hakk’ın mâhiyeti herşeye mübâyin olduğuna ve bütün eşya O’nun kudretine nisbeten mütesâvî olduğuna sarâhaten delâlet eder.

Evet bu cûd‑u icâd Sâni'in vücûbundandır. Nev'ide celâlîdir, ferdde cemâlîdir.

İnsanın yaptığı san'atların sühûlet ve suûbet dereceleri, onun ilim ve cehliyle ölçülür. Ne kadar san'atlarda bilhassa ince ve latîf cihâzâtta ilmî mehâreti çok olursa, o nisbette kolay olur. Cehli nisbetinde de zahmet olur. Binâenaleyh, eşyanın hilkatinde sür'at‑i mutlaka ile vüs'at‑i mutlaka içinde görünen sühûlet‑i mutlaka, Sâni'in ilmine nihâyet olmadığına hads‑i kat'î ile delâlet eder.

İnsanın fıtraten mâlik olduğu câmiiyetin acâibindendir ki: Sâni'‑i Hakîm şu küçük cisimde gayr‑ı mahdûd envâ'‑ı rahmeti tartmak için gayr‑ı ma'dûd mîzanlar vaz'etmiştir. Ve Esmâ‑i Hüsnâ’nın gayr‑ı mütenâhî mahfî definelerini fehmetmek için gayr‑ı mahsur cihâzât ve âlât yaratmıştır. Meselâ: Mesmuât, mubsırât, me'külât âlemlerini ihâta eden insandaki duygular, Sâni'in sıfât‑ı mutlakasını ve geniş şuûnâtını fehmetmek içindir.

Ve kezâ, hardaleden daha küçük kuvve‑i hâfızasında, öyle bir latîfe‑i müdrike bırakılmıştır ki, o hardalenin tazammun ettiği geniş âlemde o latîfe dâimî seyr ve cevelân etmekte ise de, sâhiline vâsıl olamaz. Maahazâ, bazen bu büyük âlem o latîfeye o kadar darlaşır ki, âlem o latîfenin karnında bir zerre gibi olur. Ve o latîfeyi, bütün seyahat meydânlarıyla, mütâlaa ettiği kitaplarıyla o hardale dahi yutar, yerinde oturur, karnı da ağrımaz.

İşte, insanın mütefâvit mertebeleri bu sırdan anlaşılır.

Evet, bazı insanlar zerrede boğulurlar. Bazısında da dünya boğulur. Bazılar da, kendilerine verilen anahtarlardan birisiyle kesretin en geniş bir âlemini açar, fakat içinde boğulur. Sâhil‑i vahdet ve tevhide zorla vâsıl olur.

İsm‑i Celâl, ale'l‑ekser nev'ilerde, külliyatta tecellî eder. İsm‑i Cemâl ise mevcûdâtın cüz'iyâtına tecellî eder. Bu itibarla nev'ilerdeki cûd‑u mutlak, celâlin tecellîsidir. Cüz'iyâtın nakışları, eşhâsın güzellikleri cemâlin tecelliyâtındandır.

Ve kezâ, celâl, vâhidiyetin tecellîsinden, cemâl dahi ehadiyetin tecellîsinden zâhir olur. Bazen de cemâl, celâlden tecellî eder. Evet cemâlin gözünde celâl ne kadar cemîldir, celâlin gözünde dahi cemâl o kadar celîldir.

Bir tarlaya zer'edilen bir tohum, manevî bir sûr ve bir duvardır. O tarlayı tohum sâhibine mal eder. Başkasının tasarrufuna mâni olur. Kezâlik küre‑i arz tarlasına zer'edilen nebâtât, hayvanat tohumları manevî bir sûr ve bir seddir ki, şirketi men'ediyor; gayrı, müdâhaleden tardeder.

Tabiatları latîf, ince ve latîf san'atlara meftûn bazı insanlar, bilhassa hàs bahçelerinde pek güzel hendesevâri bir şekilde şekilleri, arkları, havuzları, şadırvanları yaptırmakla bahçelerine pek muntazam bir manzara verirler. Ve o letâfetin, o güzelliğin derecesini göstermek için bazı çirkin kaya, kaba, gayr‑ı muntazam – mağara ve dağ heykelleri gibi – şeyleri de ilâve ediyorlar ki, onların çirkinliğiyle, adem‑i intizamıyla bahçenin güzelliği, letâfeti fazlaca parlasın. Çünkü, اِنَّمَا الْاَشْيَاءُ تُعْرَفُ بِاَضْدَادِهَا Lâkin müdakkik bir kimse, o ezdâdı cem'eden bahçenin manzarasına baktığı zaman anlar ki, o çirkin, kaba şeyler kasden yapılmıştır ki; güzellik, intizam, letâfet artsın. Zîra, güzelin güzelliğini arttıran, çirkinin çirkinliğidir. Demek bahçenin tam intizamını ikmal eden o çirkinlerdir. Ve o çirkinlerin adem‑i intizamı nisbetinde bahçenin intizamı artar.

Kezâlik, dünya bahçesinde nizâm ve intizamın son sisteminde bulunan mahlûkat ve masnûât arasında – hayvanlarda olsun, nebâtâtta olsun, cemâdâtta olsun – bazı çirkin, intizamdan hariç şeyler bulunur. Bunların çirkinliği, intizamsızlıkları, dünya bahçesinin güzelliğine, intizamına bir zînet, bir süs olmak üzere Sâni'‑i Hakîm tarafından kasden yapılmış olduğunu, pek yüksek, geniş, şâirâne bir hayâl ile dünyanın o bahçe manzarasını nazar altına alabilen adam, görebilir.

Maahazâ, o gibi şeyler kasdî olmasaydı, şekillerinde hikmetli tehâlüf olmazdı. Evet tehâlüfte kasd ve ihtiyar vardır. Her insanın bütün insanlara sîmâca muhâlefeti buna delildir.

İnsanı fıtraten bütün hayvanlara tefevvuk ettiren câmiiyetinin meziyetlerinden biri, zevi'l‑hayatın Vâhibü'l‑Hayat’a olan tahiye ve tesbihlerini fehmetmektir. Yani, insan kendi kelâmını fehmettiği gibi, îmân kulağıyla zevi'l‑hayatın da, belki cemâdâtın da bütün tesbihlerini fehmeder.

Demek, herşey sağır adam gibi, yalnız kendi kelâmını anlar. İnsan ise, bütün mevcûdâtın lisânlarıyla tekellüm ettikleri Esmâ‑i Hüsnâ’nın delillerini fehmeder. Binâenaleyh, herşeyin kıymeti kendisine göre cüz'îdir. İnsanın kıymeti ise küllîdir. Demek bir insan, bir ferd iken bir nev'i gibi olur. وَاللّٰهُ اَعْلَمُ بِالصَّوَابِ

Zâhir ile bâtın arasında müşâbehet varsa da, hakikate bakılırsa aralarında büyük uzaklık vardır.

Meselâ: Âmiyâne olan tevhid‑i zâhirî, hiçbir şeyi Allah’ın gayrısına isnâd etmemekten ibarettir. Böyle bir nefiy sehl ve basittir. Ehl‑i hakikatin hakîki tevhidleri ise, herşeyi Cenâb‑ı Hakk’a isnâd etmekle beraber, herşeyin üstünde bulunan mührünü, sikkesini görüp okumaktan ibarettir. Bu, huzuru isbât, gafleti nefyeder.