Yirmidokuzuncu Mektûb

Yirmidokuzuncu Mektûb “Dokuz Kısım”dır.

Birinci Risale Olan Birinci Kısım

Bu kısım, “Birinci Kısım”dır; “Dokuz Nükte”dir.

﴿﷽﴾

﴿وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ﴾

Azîz, Sıddık Kardeşim ve Hizmet‑i Kur'âniye’de Pek Ciddi Bir Arkadaşım!

Bu defaki mektûbunda, vaktim ve hâlim müsâade etmediği mühim bir mes'eleye dair cevab istiyorsun.

Kardeşim, bu sene elhamdülillâh risaleleri yazanlar pek çoğalmış. İkinci tashih bana geliyor. Sabahtan akşama kadar sür'atli bir tarzda meşgul oluyorum. Çok mühim işlerim de geri kalıyor. Ve bu vazifeyi daha azîm görüyorum. Hususan Şâbân ve Ramazanda, akıldan ziyâde kalb hissedardır, rûh hareket eder. Şu mes'ele‑i azîmeyi başka vakte ta'lik edip, ne vakit Cenâb‑ı Hakk’ın rahmetinden kalbe sünûhât gelse, tedrîcen size yazılır. Şimdilik “Üç Nükte”yi (Hâşiye) beyân edeceğim:

Birinci Nükte

“Kur'ân‑ı Hakîm’in esrârı bilinmiyor; müfessirler hakikatini anlamamışlar” diye beyân olunan fikrin iki yüzü var. Ve onu diyen, iki tâifedir.

553

Birincisi: Ehl‑i hak ve ehl‑i tedkiktir. Derler ki: “Kur'ân, bitmez ve tükenmez bir hazinedir. Her asır, nusûs ve muhkemâtını teslîm ve kabûl ile beraber, tetimmat kabîlinden hakàik‑ı hafiyesinden dahi hissesini alır; başkasının gizli kalmış hissesine ilişmez.”

Evet, zaman geçtikçe Kur'ân‑ı Hakîm’in daha ziyâde hakàikı inkişaf eder demektir. Yoksa; hâşâ ve kellâ selef‑i sâlihînin beyân ettikleri hakàik‑ı zâhiriye-i Kur'âniye’ye şübhe getirmek değil. Çünkü, onlara îmân lâzımdır. Onlar nasstır, kat'îdir; esâstırlar, temeldirler.

Kur'ân ﴿عَرَبِيٌّ مُب۪ينٌ﴾ fermânıyla mânâsı vâzıh olduğunu bildirir. Baştan başa hitâb‑ı İlâhî, o mânâlar üzerine döner, takviye eder, bedâhet derecesine getirir. O mensûs mânâları kabûl etmemekten, hâşâ sümme hâşâ, Cenâb‑ı Hakk’ı tekzîb ve Hazret‑i Risalet’in fehmini tezyif etmek çıkar.

Demek maânî‑i mensûsa, müteselsilen menba'‑ı Risaletten alınmıştır. Hattâ İbn‑i Cerîr-i Taberî, bütün maânî‑i Kur'ânı, muan'an sened ile müteselsilen menba'‑ı Risalete îsâl etmiş ve o tarzda, mühim ve büyük tefsirini yazmış.

İkinci Tâife: Ya akılsız bir dosttur, kaş yapayım derken göz çıkarıyor veya şeytan akıllı bir düşmandır ki, Ahkâm‑ı İslâmiye ve hakàik‑ı îmâniyeye karşı gelmek istiyor. Kur'ân‑ı Hakîm’in – senin tâbirinle – birer polat kalesi hükmünde olan sûrlu sûreleri içinde yol bulmak istiyor. Böyleler, hâşâ, hakàik‑ı îmâniye ve Kur'âniye’ye şübhe îrâs etmek için bu nev'i sözleri işâa ediyorlar.

İkinci Nükte

Cenâb‑ı Hak, Kur'ân’da çok şeylere kasem etmiş. Kasemât‑ı Kur'âniye’de çok büyük nükteler var, çok sırlar var.

554

Meselâ: ﴿وَالشَّمْسِ وَضُحٰيهَا﴾ ’deki kasem, Onbirinci Söz’deki muhteşem temsîlin esâsına işâret eder. Kâinâtı, bir saray ve bir şehir sûretinde gösterir.

Hem ﴿يٰسٓ ❋ وَالْقُرْاٰنِ الْحَك۪يمِ﴾ ’deki kasem ile, i'câzat‑ı Kur'âniye’nin kudsiyetini ve ona kasem edilecek bir derece‑i hürmette olduğunu ihtar eder.

﴿وَالنَّجْمِ اِذَا هَوٰى﴾﴿فَلَٓا اُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ ❋ وَاِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظ۪يمٌ﴾ ’deki kasem, yıldızların sukùtuyla vahye şübhe îrâs etmemek için cin ve şeytanların gaybî haberlerden kesilmelerine alâmet olduğuna işâret etmekle beraber; yıldızları dehşetli azametleriyle ve kemâl‑i intizam ile yerlerine yerleştirmek ve seyyârâtları hayret‑engîz bir sûrette döndürmekteki azamet‑i kudret ve kemâl‑i hikmeti, o kasem ile ihtar ediyor…

﴿وَالذَّارِيَاتِ﴾﴿وَالْمُرْسَلَاتِ﴾ ’deki kasemde, havanın temevvücatı ve tasrifatı içinde mühim hikmetleri ihtar etmek için, rüzgârlara memur melâikelere kasem ile nazar‑ı dikkati celbediyor ki; tesâdüfî zannolunan unsurlar, çok nâzik hikmetleri ve ehemmiyetli vazifeleri görüyorlar. Ve hâkezâ… Herbir mevkiin, ayrı ayrı nüktesi ve fâidesi vardır.

Vakit müsâid olmadığı için, yalnız icmâlen ﴿وَالتّ۪ينِ وَالزَّيْتُونِ﴾ kasemindeki çok nüktelerinden bir nükteye işâret edeceğiz. Şöyle ki:

555

Cenâb‑ı Hak, tîn ve zeytin ile kasem vâsıtasıyla, azamet‑i kudretini ve kemâl‑i rahmetini ve büyük ni'metlerini ihtar ederek, esfel‑i sâfilîn tarafına giden insanın yüzünü o taraftan çevirip, şükür ve fikir ve îmân ve amel‑i sâlih ile, tâ a'lâ‑yı illiyîne kadar terakkiyât‑ı maneviyeye mazhar olabilmesine işâret ediyor. Ni'metler içinde tîn ve zeytinin tahsîsinin sebebi; o iki meyvenin çok mübârek ve nâfi' olması ve hilkatlerinde de, medâr‑ı dikkat ve ni'met çok şeyler bulunmasıdır.

Çünkü, hayat‑ı ictimâiye ve ticariye ve tenviriye ve gıdâ‑yı insaniye için zeytin en büyük bir esâs teşkil ettiği gibi; incirin hilkati, zerre gibi bir çekirdekte koca incir ağacının cihâzâtını saklayıp dercetmek gibi bir hàrika mu'cize‑i kudreti gösterdiği gibi; ta'mında, menfaatinde ve ekser meyvelere muhâlif olarak devamında ve daha sâir menâfi'indeki ni'met‑i İlâhiye’yi kasem ile hâtıra getiriyor. Buna mukâbil, insanı îmân ve amel‑i sâlihe çıkarmak ve esfel‑i sâfilîne düşürmemek için bir ders veriyor.

Üçüncü Nükte

Sûrelerin başlarındaki hurûf‑u mukattaa İlâhî bir şifredir. Hàs abdine, onlarla bazı işâret‑i gaybiye veriyor. O şifrenin miftâhı, O “Abd‑i Hàs”tadır; hem O’nun veresesindedir. Kur'ân‑ı Hakîm mâdem her zaman ve her tâifeye hitâb ediyor; her asrın her tabakasının hissesini câmi' çok mütenevvi' vücûhları, mânâları olabilir. Selef‑i Sâlihîn ise en hàlis parça onlarındır ki, beyân etmişler. Ehl‑i velâyet ve tahkîk, seyr ü sülûk‑i rûhâniyeye ait çok muâmelât‑ı gaybiye işârâtını onlarda bulmuşlar. İşârâtü'l‑İ'câz tefsirinde, “El‑Bakara” Sûresi’nin başında, i'câz‑ı belâğat noktasında bir nebze onlardan bahsetmişiz; müracaat edilsin.

Dördüncü Nükte

Kur'ân‑ı Hakîm’in hakîki tercümesi kàbil olmadığını Yirmibeşinci Söz isbât etmiştir. Hem manevî i'câzındaki ulviyet‑i üslûb ise, tercümeye gelmez. Manevî i'câzında olan ulviyet‑i üslûb cihetinden gelen zevk ve hakikati beyân ve ifhâm etmek pek müşkül. Fakat yolu göstermek için bir‑iki cihete işâret edeceğiz. Şöyle ki:

556

Kur'ân‑ı Mu'cizü'l-Beyân; ﴿وَمِنْ اٰيَاتِه۪ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَاَلْوَانِكُمْ﴾﴿وَالسَّمٰوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَم۪ينِهِ﴾﴿يَخْلُقُكُمْ ف۪ي بُطُونِ اُمَّهَاتِكُمْ خَلْقًا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ ف۪ي ظُلُمَاتٍ ثَلٰثٍ﴾﴿خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ ف۪ي سِتَّةِ اَيَّامٍ﴾﴿يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ﴾﴿لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ﴾﴿يُولِجُ الَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي الَّيْلِ وَهُوَ عَل۪يمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ﴾ gibi âyetlerle, o derece hàrika bir ulviyet‑i üslûb ve i'câzkârâne bir cem'iyet içinde Hallâkıyetin hakikatini hayâle tasvir ediyor, gösteriyor ki:

“Sâni'‑i âlem olan şu kâinâtın ustası, iş başında olarak Şems ve Kamer’i hangi çekiç ile yerlerine çakıyorsa; aynı çekiç ile, aynı ânda zerreleri yerlerine – meselâ zîhayatların gözbebeklerinde – yerleştiriyor. Semâvâtı hangi ölçü ile, hangi manevî âlet ile tertib edip açıyorsa; aynı ânda, aynı tertib ile gözün perdelerini açar, yapar, tanzim eder, yerleştirir. Hem Sâni'‑i Zülcelâl, manevî kudretin hangi manevî çekici ile yıldızları göklere çakıyorsa; aynı o manevî çekiç ile, beşerin sîmâsındaki hadsiz alâmet‑i fârika noktalarını ve zâhirî ve bâtınî duygularını yerlerine nakşediyor.” diye ifâde eder.

557

Demek O Sâni'‑i Zülcelâl, iş başında; işlerini hem göze, hem kulağa göstermek için, Âyât‑ı Kur'âniye ile, bir çekici zerreye vuruyor; aynı âyetin diğer kelimesiyle, o çekici şemse vuruyor; merkezine çakar gibi ulvî üslûb ile Vahdâniyeti ayn‑ı Ehadiyet içinde ve nihâyet celâli, nihâyet cemâl içinde ve nihâyet azameti, nihâyet hafâ içinde ve nihâyet vüs'ati, nihâyet dikkat içinde ve nihâyet haşmeti, nihâyet rahmet içinde ve nihâyet bu'diyeti, nihâyet kurbiyet içinde gösterir. Muhâl telâkki edilen cem'‑i ezdâdın en uzak mertebesini, vâcib derecesindeki bir sûretini ifâde eder, isbât edip gösterir.

İşte bu tarz ifâdesi ve üslûbudur ki, en hàrika edîbleri, belâğatına secde ettiriyor.

Hem meselâ: ﴿وَمِنْ اٰيَاتِه۪ٓ اَنْ تَقُومَ السَّمَٓاءُ وَالْاَرْضُ بِاَمْرِهِ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْاَرْضِ اِذَٓا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ﴾ âyetiyle, şöyle bir üslûb‑u àlî ile Saltanat‑ı Rubûbiyet’indeki haşmeti gösterir. Şöyle ki:

“Gökler ve zemin; iki mutî' kışla hükmünde ve iki muntazam ordu merkezi sûretinde tek bir emirle veya boru gibi bir işâretle, o iki kışlada fenâ ve adem perdesinde yatan mevcûdât, o emre kemâl‑i sür'atle ve itâatle ‘Lebbeyk!’ deyip, meydân‑ı haşir ve imtihana çıkarlar.”

İşte, haşir ve kıyâmeti ne kadar mu'cizâne bir üslûb‑u àlî ile ifâde edip ve o da'vânın içinde bir delil‑i iknâîye işâret ediyor ki:

558

Bilmüşâhede, nasıl ki, zeminin cevfinde saklanmış ve ölmüş hükmündeki tohumlar ve cevv‑i semâda, ademde ve küre‑i havâiyede dağılmış, saklanmış katreler; nasıl kemâl‑i intizam ve sür'atle haşrolup her baharda meydân‑ı tecrübe ve imtihana çıkıyorlar; zeminde hubûbat, semâda katarât her vakit bir mahşer‑nümûn sûretini alırlar; öyle de, haşr‑i ekber dahi öyle kolay zuhûr eder. Mâdem bunu görüyorsunuz, onu dahi inkâr edemezsiniz. Ve hâkezâ… Şu âyetlere, sâir âyâttaki derece‑i belâğatı kıyâs edebilirsiniz.

Acaba, şu tarzdaki âyâtın hakîki tercümesi mümkün müdür? Elbette değildir! Olsa olsa, ya kısa bir meâl‑i icmâlî veya âyetin her cümlesi için beş‑altı satır tefsir yazmak lâzım gelir.

Beşinci Nükte

Meselâ “Elhamdülillâh” bir cümle‑i Kur'âniye’dir. Bunun en kısa mânâsı, ilm‑i nahiv ve beyân kaidelerinin iktiza ettiği şudur: كُلُّ فَرْدٍ مِنْ اَفْرَادِ الْحَمْدِ مِنْ اَىِّ حَامِدٍ صَدَرَ وَعَلٰى اَىِّ مَحْمُودٍ وَقَعَ مِنَ الْاَزَلِ اِلَى الْاَبَدِ خَاصٌّ وَمُسْتَحِقٌّ لِلذَّاتِ الْوَاجِبِ الْوُجُودِ الْمُسَمّٰى بِاللّٰهِ

Yani: “Ne kadar hamd ve medih varsa, kimden gelse, kime karşı da olsa, ezelden ebede kadar hàstır ve lâyıktır O Zât‑ı Vâcibü'l-Vücûd’a ki, ALLAH denilir.”

İşte, “ne kadar hamd varsa”, “El‑i istiğrak”tan çıkıyor. “Her kimden gelse” kaydı ise, “Hamd” masdar olup, fâili terk edildiğinden, böyle makamda umumiyeti ifâde eder. Hem mef'ûlün terkinde, yine makam‑ı hitâbîde külliyet ve umumiyeti ifâde ettiği için, “her kime karşı olsa” kaydını ifâde ediyor. “Ezelden ebede kadar” kaydı ise; fiilî cümlesinden ismî cümlesine intikal kaidesi, sebat ve devama delâlet ettiği için, o mânâyı ifâde ediyor. “Hàs ve müstehak” mânâsını “lillâh”daki “lâm‑ı cerr” ifâde ediyor. Çünkü o “lâm”, ihtisàs ve istihkak içindir. “Zât‑ı Vâcibü'l-Vücûd” kaydı ise; vücûb‑u vücûd, Ulûhiyetin lâzım‑ı zarûrîsi ve Zât‑ı Zülcelâl’e karşı bir ünvân‑ı mülâhaza olduğundan, “Lafzullâh” sâir esmâ ve sıfâta câmiiyeti ve İsm‑i A'zam olduğu itibariyle, delâlet‑i iltizamiye ile delâlet ettiği gibi; Vâcibü'l‑Vücûd ünvânına dahi, o delâlet‑i iltizamiye ile delâlet ediyor.

559

İşte, “Elhamdülillâh” cümlesinin en kısa ve ulemâ‑i Arabiyece müttefekun‑aleyh bir mânâ‑yı zâhirîsi şöyle olursa, başka bir lisâna o i'câz ve kuvvetle nasıl tercüme edilebilir?

Hem, elsine‑i âlem içinde “lisân‑ı nahvî”, Arabî’den başka bir tek lisân var; o da hiçbir vakit Arab lisânının câmiiyetine yetişemez. Acaba, o câmi' ve i'câzdarâne olan lisân‑ı nahvî ile mu'cizekârâne bir sûrette ve her ciheti birden bilir, irâde eder bir ilm‑i muhît içinde zuhûr eden kelimât‑ı Kur'âniye; sâir elsine‑i terkîbiye ve tasrifiye vâsıtasıyla, zihni cüz'î, şuûru kısa, fikri müşevveş, kalbi karanlıklı bazı insanların kelimât‑ı tercümiyesi nasıl o mukaddes kelimât yerini tutabilir?

Hattâ diyebilirim ve belki isbât edebilirim ki; herbir harf‑i Kur'ân, bir hakàik hazinesi hükmüne geçer; bazen bir tek harf, bir sahife kadar hakikatleri ders verir.

Altıncı Nükte

Bu mânâyı tenvir için, kendi başımdan geçmiş nurlu bir hâli ve hakikatli bir hayâli söylüyorum. Şöyle ki:

560

Bir vakit ﴿اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ﴾ ’deki nun‑u mütekellim-i maa'l-gayrı düşündüm ve mütekellim‑i vahde sîgasından, “na'büdü” sîgasına intikalin sebebini kalbim aradı. Birden, namazdaki cemâatin fazileti ve sırrı, o “nun”dan inkişaf etti. Gördüm ki:

Namaz kıldığım o Bayezid Câmii’ndeki cemâatle iştirâkimi ve herbiri benim bir nev'i şefâatçim hükmüne ve kırâatimde izhâr ettiğim hükümlere ve da'vâlara birer şâhid ve birer müeyyid gördüm. Nâkıs ubûdiyetimi, o cemâatin büyük ve kesretli ibâdâtı içinde Dergâh‑ı İlâhiye’ye takdime cesâret geldi.

Birden bir perde daha inkişaf etti. Yani, İstanbul’un bütün mescidleri ittisal peydâ etti. O şehir, o Bayezid Câmii hükmüne geçti. Birden, onların duâlarına ve tasdiklerine ma'nen bir nev'i mazhariyet hissettim.

Onda dahi; rû‑yi zemin mescidinde, Kâbe‑i Mükerreme etrafında dâirevî saflar içinde kendimi gördüm. ﴿اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ﴾ dedim. “Benim bu kadar şefâatçilerim var; benim namazda söylediğim herbir sözü aynen söylüyorlar, tasdik ediyorlar.” Mâdem hayâlen bu perde açıldı; Kâbe‑i Mükerreme mihrab hükmüne geçti. Ben bu fırsattan istifade ederek o safları işhâd edip, tahiyyâtta getirdiğim اَشْهَدُ اَنْ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ olan îmânın tercümânını mübârek Hacerü'l‑Esved’e tevdî' edip emânet bırakıyorum derken, birden bir vaziyet daha açıldı. Gördüm ki, dâhil olduğum cemâat üç dâireye ayrıldı:

Birinci Dâire: Rû‑yi zeminde mü'minler ve muvahhidîndeki cemâat‑i uzmâ.

561

İkinci Dâire: Baktım, umum mevcûdât, bir salât‑ı kübrâda, bir tesbihât‑ı uzmâda, her tâife kendine mahsûs salavât ve tesbihât ile meşgul bir cemâat içindeyim. “Vezâif‑i Eşya” tâbir edilen hidemât‑ı meşhûde, onların ubûdiyetlerinin ünvânlarıdır. O hâlde “Allâhu Ekber” deyip hayretten başımı eğdim, nefsime baktım:

Üçüncü bir dâire içinde, hayret‑engîz, zâhiren ve keyfiyeten küçük, hakikaten ve vazifeten ve kemiyeten büyük, bir küçük âlemi gördüm ki; zerrât‑ı vücûdiyemden tâ havâss‑ı zâhiriyeme kadar, tâife tâife vazife‑i ubûdiyetle ve şükrâniye ile meşgul bir cemâat gördüm. Bu dâirede, kalbimdeki latîfe‑i Rabbâniyem, ﴿اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ﴾ o cemâat nâmına diyor. Nasıl, evvelki iki cemâatte de lisânım, o iki cemâat‑i uzmâyı niyet ederek demişti…

Elhâsıl: “Na'büdü” “nun”u, şu üç cemâate işâret ediyor. İşte bu hâlette iken, birden Kur'ân‑ı Hakîm’in tercümânı ve mübelliği olan Resûl‑i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm’ın, Medine‑i Münevvere denilen manevî minberinde, şahsiyet‑i maneviyesi, haşmetiyle temessül ederek ﴿يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمْ﴾ hitâbını, ma'nen herkes gibi ben de işitip; o üç cemâatte herkes benim gibi ﴿اِيَّاكَ نَعْبُدُ﴾ ile mukàbele ediyor, tahayyül ettim. اِذَا ثَبَتَ الشَّيْءُ ثَبَتَ بِلَوَازِمِهِ kaidesince, şöyle bir hakikat fikre göründü ki:

562

Mâdem bütün âlemlerin Rabbi, insanları muhâtab ittihàz edip, umum mevcûdâtla konuşur ve şu Resûl‑i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm, o hitâb‑ı izzeti, nev'‑i beşere belki umum zîrûha ve zîşuûra tebliğ ediyor. İşte bütün mâzi ve müstakbel, zaman‑ı hâzır hükmüne geçti; bütün nev'‑i beşer bir mecliste, safları muhtelif bir cemâat şeklinde olarak; o hitâb, o sûretle onlara ediliyor.

O vakit herbir Âyât‑ı Kur'âniye, gayet haşmetli ve vüs'atli bir makamdan, gayet kesretli ve muhtelif ve ehemmiyetli muhâtabından, nihâyetsiz azamet ve celâl sâhibi Mütekellim‑i Ezelî’den ve makam‑ı mahbûbiyet-i uzmâ sâhibi tercümân‑ı àlîşânından aldığı bir kuvvet, ulviyet, cezâlet ve belâğat içinde; parlak, hem pek parlak bir nur‑u i'câzı, içinde gördüm.

O vakit, değil umum Kur'ân; ya bir sûre, yâhut bir âyet, belki herbir kelimesi birer mu'cize hükmüne geçti; “Elhamdülillâhi alâ nuri'l‑îmân ve'l-Kur'ân” dedim.

O ayn‑ı hakikat olan hayâlden “Na'büdü” nun’una girdiğim gibi çıktım ve anladım ki: Kur'ânın değil âyetleri, kelimeleri, belki nun‑u na'büdü gibi bazı harfleri dahi mühim hakikatlerin nurlu anahtarlarıdır.

Kalb ve hayâl, o nun‑u na'büdüden çıktıktan sonra, akıl karşılarına çıktı, dedi: “Ben de hisse isterim. Sizin gibi uçamam. Ayaklarım delildir, hüccettir. Aynı ﴿نَعْبُدُ﴾ ve ﴿نَسْتَع۪ينُ﴾ ’de, Ma'bûd ve Müsteân olan Hàlık’a giden yolu göstermek lâzımdır ki, sizin ile gelebileyim.”

O vakit kalbe şöyle geldi ki: De o mütehayyir akla:

563

Bak kâinâttaki bütün mevcûdâta; zîhayat olsun, câmid olsun, kemâl‑i itâat ve intizam ile vazife sûretinde ubûdiyetleri var. Bir kısmı şuûrsuz, hissiz oldukları hâlde, gayet şuûrkârâne, intizam‑perverâne ve ubûdiyetkârâne vazife görüyorlar. Demek bir Ma'bûd‑u Bilhak ve bir Âmir‑i Mutlak vardır ki, bunları ibâdete sevkedip istihdam ediyor.

Hem bak, bütün mevcûdâta, hususan zîhayat olanlara‥ herbirinin gayet kesretli ve gayet mütenevvi' ihtiyacâtı var ve vücûd ve bekàsına lâzım pek kesretli, muhtelif matlûbları var; en küçüğüne elleri ulaşmaz, kudretleri yetişmez. Hâlbuki o hadsiz matlabları, ummadığı yerden, vakt‑i münâsibde, muntazaman onların ellerine veriliyor ve bilmüşâhede görünüyor…

İşte, şu mevcûdâtın bu hadsiz fakr ve ihtiyacâtı ve bu fevkalâde iânât‑ı gaybiye ve imdâdât‑ı Rahmâniye bilbedâhe gösterir ki: Bir Ganiyy‑i Mutlak ve Kerîm‑i Mutlak ve Kadîr‑i Mutlak olan bir hâmî ve râzıkları vardır ki; herşey ve her zîhayat, O’ndan istiâne eder, medet bekliyor. Ma'nen; ﴿اِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ﴾ der.

O vakit akıl, “Âmennâ ve saddaknâ” dedi.

Yedinci Nükte

Sonra o hâlde ﴿اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَق۪يمَ ❋ صِرَاطَ الَّذ۪ينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ﴾ dediğim vakit, baktım ki: Mâzi tarafına göçüp giden kafile‑i beşer içinde gayet nurânî, parlak; Enbiyâ, Sıddıkîn, Şühedâ, Evliyâ, Sâlihîn kafilelerini gördüm ki, istikbâl zulümâtını dağıtıp, ebede giden yolda bir cadde‑i kübrâ-yı müstakîmde gidiyorlar. Bu kelime beni o kafileye iltihak etmek için yol gösteriyor; belki iltihak ettiriyor…

564

Birden, “Fesübhânallâh!” dedim; zulümât‑ı istikbâli tenvir eden ve kemâl‑i selâmetle giden bu nurânî kafile‑i uzmâya iltihak etmemek, ne kadar hasâret ve helâket olduğunu zerre mikdar şuûru olan bilmesi lâzım. Acaba bid'aları icâd etmekle o kafile‑i uzmâdan inhiraf eden; nereden nur bulabilir, hangi yoldan gidebilir?

Resûl‑i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm, rehberimiz fermân etmiş ki: كُلُّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ وَكُلُّ ضَلَالَةٍ فِي النَّارِ Acaba bu fermân‑ı kat'îye karşı “ulemâü's‑sû'” tâbirine lâyık bazı bedbahtlar hangi maslahatı buluyorlar, hangi fetvâyı veriyorlar ki; lüzumsuz, zararlı bir sûrette Şeâir‑i İslâmiyenin bedîhiyâtına karşı geliyorlar; tebdili kàbil görüyorlar? Olsa olsa, muvakkat bir cilve‑i mânâdan gelen bir intibâh‑ı muvakkat, o ulemâ‑i sû'u aldatmıştır.

Meselâ: Nasıl ki, bir hayvanın veyâhut bir meyvenin derisi soyulsa, muvakkat bir zarâfet gösterir; fakat az bir zamanda o zarîf et ve o güzel meyve, o yabânî ve paslı ve kesif ve ârızî deri altında siyahlanır, taaffün eder.

Öyle de, Şeâir‑i İslâmiyedeki tâbirat‑ı Nebeviye ve İlâhiye, hayatdâr ve sevâbdâr bir cild, bir deri hükmündedir. Onların soyulmasıyla, maânîdeki bir nurâniyet, muvakkaten çıplak – bir derece – görünür; fakat, cildden cüdâ olmuş bir meyve gibi, o mübârek mânâların rûhları uçar, zulmetli kalb ve kafalarda beşerî postunu bırakıp gider‥ nur uçar, dumanı kalır. Her ne ise…

Sekizinci Nükte

Buna dair bir düstur‑u hakikati beyân etmek lâzım. Şöyle ki:

Nasıl “Hukuk‑u Şahsiye” ve bir nev'i Hukukullâh sayılan “Hukuk‑u Umumiye” nâmıyla iki nev'i hukuk var, öyle de; mesâil‑i Şer'iyede bir kısım mesâil, eşhâsa taalluk eder; bir kısım, umuma, umumiyet itibariyle taalluk eder ki; onlara “Şeâir‑i İslâmiye” tâbir edilir. Bu şeâirin umuma taalluku cihetiyle umum onda hissedardır. Umumun rızâsı olmazsa, onlara ilişmek, umumun hukukuna tecâvüzdür.

565

O şeâirin en cüz'îsi (sünnet kabîlinden bir mes'elesi) en büyük bir mes'ele hükmünde nazar‑ı ehemmiyettedir. Doğrudan doğruya umum Âlem‑i İslâma taalluk ettiği gibi; Asr‑ı Saâdet’ten şimdiye kadar bütün eâzım‑ı İslâmın bağlandığı o nurânî zincirleri koparmaya, tahrib ve tahrif etmeye çalışanlar ve yardım edenler, düşünsünler ki, ne kadar dehşetli bir hatâya düşüyorlar. Ve zerre mikdar şuûrları varsa, titresinler!‥

Dokuzuncu Nükte

Mesâil‑i Şerîattan bir kısmına “taabbüdî” denilir; aklın muhâkemesine bağlı değildir, emrolduğu için yapılır. İlleti, emirdir.

Bir kısmına “ma'kulü'l‑mânâ” tâbir edilir. Yani bir hikmet ve bir maslahatı var ki, o hükmün teşrîine müreccih olmuş; fakat sebeb ve illet değil. Çünkü hakîki illet, emir ve nehy‑i İlâhîdir.

Şeâirin taabbüdî kısmı; hikmet ve maslahat onu tağyîr edemez, taabbüdîlik ciheti tereccuh ediyor, ona ilişilmez. Yüzbin maslahat gelse, onu tağyîr edemez. Öyle de; “Şeâirin fâidesi, yalnız ma'lûm mesâlihtir.” denilmez ve öyle bilmek hatâdır. Belki o maslahatlar ise, çok hikmetlerinden bir fâidesi olabilir.

Meselâ biri dese: “Ezânın hikmeti, Müslümanları namaza çağırmaktır; şu hâlde bir tüfenk atmak kâfîdir.” Hâlbuki o dîvâne bilmez ki, binler maslahat‑ı ezâniye içinde o bir maslahattır. Tüfenk sesi, o maslahatı verse; acaba nev'‑i beşer nâmına, yâhut o şehir ahâlisi nâmına, hilkat‑i kâinâtın netice‑i uzmâsı ve nev'‑i beşerin netice‑i hilkati olan ilân‑ı Tevhid ve Rubûbiyet‑i İlâhiye’ye karşı izhâr‑ı ubûdiyete vâsıta olan ezânın yerini nasıl tutacak?‥

Elhâsıl: Cehennem lüzumsuz değil; çok işler var ki, bütün kuvvetiyle “Yaşasın Cehennem!” der. Cennet dahi ucuz değildir; mühim fiat ister.

﴿لَا يَسْتَو۪ٓي اَصْحَابُ النَّارِ وَاَصْحَابُ الْجَنَّةِ اَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفَٓائِزُونَ‥ الخ﴾

566

İkinci Risale Olan İkinci Kısım

Ramazan‑ı Şerîfe Dairdir

Birinci kısmın âhirinde Şeâir‑i İslâmiyeden bir nebze bahsedildiğinden, şeâirin içinde en parlak ve muhteşem olan Ramazan‑ı Şerîfe dair olan bu ikinci kısımda, bir kısım hikmetleri zikredilecektir.

Bu İkinci Kısım, Ramazan‑ı Şerîfin pek çok hikmetlerinden dokuz hikmeti beyân eden “Dokuz Nükte”dir.

﴿﷽﴾

﴿شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذ۪ٓي اُنْزِلَ ف۪يهِ الْقُرْاٰنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدٰى وَالْفُرْقَانِ﴾

Birinci Nükte

Ramazan‑ı Şerîfteki savm, İslâmiyetin erkân‑ı hamsesinin birincilerindendir. Hem Şeâir‑i İslâmiyenin a'zamlarındandır.

İşte Ramazan‑ı Şerîfteki orucun çok hikmetleri; hem Cenâb‑ı Hakk’ın rubûbiyetine, hem insanın hayat‑ı ictimâiyesine, hem hayat‑ı şahsiyesine, hem nefsin terbiyesine, hem niam‑ı İlâhiye’nin şükrüne bakar hikmetleri var.

Cenâb‑ı Hakk’ın rubûbiyeti noktasında orucun çok hikmetlerinden bir hikmeti şudur ki:

Cenâb‑ı Hak, zemin yüzünü bir sofra‑i ni'met sûretinde halkettiği ve bütün envâ'‑ı ni'meti, o sofrada ﴿مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ﴾bir tarzda o sofraya dizdiği cihetle, kemâl‑i Rubûbiyet’ini ve Rahmâniyet ve Rahîmiyetini o vaziyetle ifâde ediyor. İnsanlar gaflet perdesi altında ve esbâb dâiresinde, o vaziyetin ifâde ettiği hakikati tam göremiyor, bazen unutuyor.

567

Ramazan‑ı Şerîfte ise, ehl‑i îmân birden muntazam bir ordu hükmüne geçer. Sultan‑ı Ezelî’nin ziyâfetine dâvet edilmiş bir sûrette, akşama yakın “Buyurunuz!” emrini bekliyorlar gibi bir tavr‑ı ubûdiyetkârâne göstermeleri; o şefkatli ve haşmetli ve külliyetli Rahmâniyete karşı, vüs'atli ve azametli ve intizamlı bir ubûdiyetle mukàbele ediyorlar. Acaba böyle ulvî ubûdiyete ve şeref‑i kerâmete iştirâk etmeyen insanlar, insan ismine lâyık mıdırlar?

İkinci Nükte

Ramazan‑ı Mübârek’in savmı, Cenâb‑ı Hakk’ın ni'metlerinin şükrüne baktığı cihetle çok hikmetlerinden bir hikmeti şudur ki:

‘Birinci Söz’de denildiği gibi – bir pâdişahın matbahından bir tablacının getirdiği taamlar bir fiat ister. Tablacıya bahşiş verildiği hâlde, çok kıymetdâr olan o ni'metleri kıymetsiz zannedip, onu in'âm edeni tanımamak nihâyet derecede bir belâhet olduğu gibi; Cenâb‑ı Hak hadsiz envâ'‑ı ni'metini nev'‑i beşere zemin yüzünde neşretmiş. Ona mukâbil o ni'metlerin fiatı olarak şükür istiyor. O ni'metlerin zâhirî esbâbı ve ashâbı, tablacı hükmündedirler. O tablacılara bir fiat veriyoruz. Onlara minnetdâr oluyoruz; hattâ müstehak olmadıkları pek çok fazla hürmet ve teşekkürü ediyoruz. Hâlbuki Mün'im‑i Hakîki, o esbâbdan hadsiz derecede o ni'met vâsıtasıyla şükre lâyıktır.

İşte O’na teşekkür etmek; o ni'metleri doğrudan doğruya O’ndan bilmek, o ni'metlerin kıymetini takdir etmek ve o ni'metlere kendi ihtiyacını hissetmekle olur.

568

İşte Ramazan‑ı Şerîfteki oruç, hakîki ve hàlis, azametli ve umumî bir şükrün anahtarıdır. Çünkü; sâir vakitlerde mecburiyet tahtında olmayan insanların çoğu, hakîki açlık hissetmedikleri zaman, çok ni'metlerin kıymetini derk edemiyor. Kuru bir parça ekmek, tok olan adamlara – hususan zengin olsa – ondaki derece‑i ni'met anlaşılmıyor. Hâlbuki iftar vaktinde o kuru ekmek, bir mü'minin nazarında çok kıymetdâr bir ni'met‑i İlâhiye olduğuna kuvve‑i zâikası şehâdet eder. Pâdişahtan, tâ en fukaraya kadar herkes, Ramazan‑ı Şerîfte o ni'metlerin kıymetlerini anlamakla bir şükr‑ü manevîye mazhar olur. Hem gündüzdeki yemekten memnûiyeti cihetiyle; “O ni'metler benim mülküm değil. Ben bunların tenâvülünde hür değilim; demek başkasının malıdır ve in'âmıdır. O’nun emrini bekliyorum.” diye ni'meti ni'met bilir. Bir şükr‑ü manevî eder.

İşte bu sûretle oruç, çok cihetlerle hakîki vazife‑i insaniye olan şükrün anahtarı hükmüne geçer.

Üçüncü Nükte

Oruç, hayat‑ı ictimâiye-i insaniyeye baktığı cihetle, çok hikmetlerinden bir hikmeti şudur ki:

İnsanlar, maîşet cihetinde muhtelif bir sûrette halkedilmişler. Cenâb‑ı Hak o ihtilâfa binâen, zenginleri fukaraların muâvenetine dâvet ediyor. Hâlbuki zenginler, fukaranın acınacak acı hâllerini ve açlıklarını, oruçtaki açlıkla tam hissedebilirler. Eğer oruç olmazsa, nefis‑perest çok zenginler bulunabilir ki, açlık ve fakirlik ne kadar elîm ve onlar şefkate ne kadar muhtaç olduğunu idrak edemez. Bu cihette; insaniyetteki hemcinsine şefkat ise, şükr‑ü hakîkinin bir esâsıdır. Hangi ferd olursa olsun, kendinden bir cihette daha fakiri bulabilir. Ona karşı şefkate mükelleftir.

Eğer nefsine açlık çektirmek mecburiyeti olmazsa, şefkat vâsıtasıyla muâvenete mükellef olduğu ihsânı ve yardımı yapamaz; yapsa da tam olamaz. Çünkü, hakîki o hâleti kendi nefsinde hissetmiyor.

Dördüncü Nükte

Ramazan‑ı Şerîfteki oruç, nefsin terbiyesine baktığı cihetindeki çok hikmetlerinden bir hikmeti şudur ki:

Nefis, kendini hür ve serbest ister ve öyle telâkki eder. Hattâ mevhûm bir rubûbiyet ve keyfemâyeşâ hareketi, fıtrî olarak arzu eder. Hadsiz ni'metlerle terbiye olunduğunu düşünmek istemiyor. Hususan, dünyada servet ve iktidarı da varsa, gaflet dahi yardım etmiş ise; bütün bütün gâsıbâne, hırsızcasına ni'met‑i İlâhiye’yi hayvan gibi yutar.

569

İşte Ramazan‑ı Şerîfte en zenginden en fakire kadar herkesin nefsi anlar ki; kendisi mâlik değil, memlûktur; hür değil, abddir. Emir olunmazsa en âdi ve en rahat şeyi de yapamaz; elini suya uzatamaz diye, mevhûm rubûbiyeti kırılır, ubûdiyeti takınır; hakîki vazifesi olan şükre girer.

Beşinci Nükte

Ramazan‑ı Şerîfin orucu, nefsin tehzîb‑i ahlâkına ve serkeşâne muâmelelerinden vazgeçmesi cihetine baktığı noktasındaki çok hikmetlerinden birisi şudur ki:

Nefs‑i insaniye gafletle kendini unutuyor. Mâhiyetindeki hadsiz aczi, nihâyetsiz fakrı, gayet derecedeki kusurunu göremez ve görmek istemez. Hem, ne kadar zaîf ve zevâle ma'rûz ve musîbetlere hedef bulunduğunu ve çabuk bozulur, dağılır et ve kemikten ibaret olduğunu düşünmez. Âdeta polattan bir vücûdu var gibi, lâyemûtâne kendini ebedî tahayyül eder gibi dünyaya saldırır. Şedîd bir hırs ve tama' ile ve şiddetli alâka ve muhabbet ile dünyaya atılır. Her lezzetli ve menfaatli şeylere bağlanır. Hem, kendini kemâl‑i şefkatle terbiye eden Hàlık’ını unutur. Hem, netice‑i hayatını ve hayat‑ı uhreviyesini düşünmez; ahlâk‑ı seyyie içinde yuvarlanır.

İşte Ramazan‑ı Şerîfteki oruç; en gâfillere ve mütemerridlere, zaafını ve aczini ve fakrını ihsâs ediyor. Açlık vâsıtasıyla midesini düşünüyor. Midesindeki ihtiyacını anlar. Zaîf vücûdu ne derece çürük olduğunu hatırlıyor. Ne derece merhamete ve şefkate muhtaç olduğunu derk eder. Nefsin fir'avunluğunu bırakıp, kemâl‑i acz ve fakr ile Dergâh‑ı İlâhiye’ye ilticâya bir arzu hisseder. Ve bir şükr‑ü manevî eliyle Rahmet kapısını çalmağa hazırlanır. (Eğer gaflet kalbini bozmamış ise…)

570

Altıncı Nükte

Ramazan‑ı Şerîfin sıyâmı, Kur'ân‑ı Hakîm’in nüzûlüne baktığı cihetle ve Ramazan‑ı Şerîf, Kur'ân‑ı Hakîm’in en mühim zaman‑ı nüzûlü olduğu cihetindeki çok hikmetlerinden birisi şudur ki:

Kur'ân‑ı Hakîm, mâdem şehr‑i Ramazan’da nüzûl etmiş, O Kur'ânın zaman‑ı nüzûlünü istihzar ile O semâvî hitâbı, hüsn‑ü istikbâl etmek için, Ramazan‑ı Şerîfte nefsin hâcât‑ı süfliyesinden ve mâlâyaniyât hâlâttan tecerrüd‥ ve ekl ve şürbün terkiyle melekiyet vaziyetine benzemek‥ ve bir sûrette O Kur'ânı yeni nâzil oluyor gibi okumak ve dinlemek ve O’ndaki hitâbât‑ı İlâhiye’yi, güyâ geldiği ân‑ı nüzûlünde dinlemek ve O hitâbı, Resûl‑i Ekrem (A.S.M.)’dan işitiyor gibi dinlemek, belki Hazret‑i Cebrâilden, belki Mütekellim‑i Ezelî’den dinliyor gibi bir kudsî hâlete mazhar olur. Ve kendisi tercümânlık edip başkasına dinlettirmek ve Kur'ânın hikmet‑i nüzûlünü bir derece göstermektir.

Evet, Ramazan‑ı Şerîfte güyâ Âlem‑i İslâm bir mescid hükmüne geçiyor. Öyle bir mescid ki, milyonlarla hâfızlar o mescid‑i ekberin kûşelerinde O Kur'ânı, O hitâb‑ı semâvîyi arzlılara işittiriyorlar. Her Ramazan, ﴿شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذ۪ٓي اُنْزِلَ ف۪يهِ الْقُرْاٰنُ﴾ âyetini, nurânî, parlak bir tarzda gösteriyor. Ramazan, Kur'ân ayı olduğunu isbât ediyor. O cemâat‑i uzmânın sâir efrâdları, bazıları huşû ile o hâfızları dinlerler. Diğerleri kendi kendine okurlar. Şöyle bir vaziyetteki bir mescid‑i mukaddeste, nefs‑i süflînin hevesâtına tâbi olup, yemek‑içmek ile o vaziyet‑i nurânîden çıkmak ne kadar çirkin ise ve o mesciddeki cemâatin manevî nefretine ne kadar hedef ise; öyle de, Ramazan‑ı Şerîfte ehl‑i sıyâma muhâlefet edenler de, o derece umum o Âlem‑i İslâmın manevî nefretine ve tahkîrine hedeftir.

571

Yedinci Nükte

Ramazanın sıyâmı, dünyada Âhiret için zirâat ve ticâret etmeğe gelen nev'‑i insanın kazancına baktığı cihetteki çok hikmetlerinden bir hikmeti şudur ki:

Ramazan‑ı Şerîfte sevâb‑ı a'mâl, bire bindir. Kur'ân‑ı Hakîm’in – nass‑ı hadîs ile – herbir harfinin on sevâbı var, on hasene sayılır, on meyve‑i Cennet getirir. Ramazan‑ı Şerîfte herbir harfin on değil, bin ve Âyete'l‑Kürsî gibi âyetlerin herbir harfi binler ve Ramazan‑ı Şerîfin Cuma’larında daha ziyâdedir. Ve Leyle‑i Kadir’de otuzbin hasene sayılır.

Evet, herbir harfi otuzbin bâkî meyveler veren Kur'ân‑ı Hakîm, öyle bir nurânî şecere‑i tûbâ hükmüne geçiyor ki, milyonlarla o bâkî meyveleri Ramazan‑ı Şerîfte mü'minlere kazandırır. İşte gel, bu kudsî, ebedî, kârlı ticârete bak, seyret ve düşün ki; bu hurûfâtın kıymetini takdir etmeyenler ne derece hadsiz bir hasârette olduğunu anla…

İşte Ramazan‑ı Şerîf, âdeta bir Âhiret ticâreti için gayet kârlı bir meşher, bir pazardır. Ve uhrevî hâsılât için gayet münbit bir zemindir. Ve neşv ü nemâ‑i âmâl için bahardaki mâh‑i Nisan’dır. Saltanat‑ı Rubûbiyet-i İlâhiye’ye karşı ubûdiyet‑i beşeriyenin resm‑i geçit yapmasına en parlak, kudsî bir bayram hükmündedir. Ve öyle olduğundan, yemek‑içmek gibi nefsin gafletle hayvanî hâcâtına ve mâlâyanî ve hevâ‑perestâne müştehiyâta girmemek için oruçla mükellef olmuş. Güyâ muvakkaten hayvaniyetten çıkıp melekiyet vaziyetine, veyâhut Âhiret ticâretine girdiği için, dünyevî hâcâtını muvakkaten bırakmakla uhrevî bir adam ve tecessüden tezâhür etmiş bir rûh vaziyetine girerek, savmı ile Samediyete bir nev'i âyinedârlık etmektir.

572

Evet, Ramazan‑ı Şerîf bu fânî dünyada, fânî ömür içinde ve kısa bir hayatta bâkî bir ömür ve uzun bir hayat‑ı bâkiyeyi tazammun eder, kazandırır.

Evet, bir tek Ramazan, seksen sene bir ömür semerâtını kazandırabilir. Leyle‑i Kadir ise nass‑ı Kur'ân ile bin aydan daha hayırlı olduğu, bu sırra bir hüccet‑i kàtıadır.

Evet karanlıklı bu hayat‑ı dünyeviyenin en nurânî Leyle‑i Kadr’i Ramazandır.

Evet nasıl ki; bir pâdişah, müddet‑i saltanatında, belki her senede, ya cülûs‑u hümâyûn nâmıyla veyâhut başka bir şa'şaalı cilve‑i saltanatına mazhar bazı günleri bayram yapar. Raiyetini o günde umumî kanunlar dâiresinde değil, belki hususî ihsânatına ve perdesiz huzuruna ve hàs iltifatına ve fevkalâde icraatına ve doğrudan doğruya lâyık ve sâdık milletini, hàs teveccühüne mazhar eder.

Öyle de; ezel ve ebed Sultanı olan onsekiz bin âlemin Pâdişah‑ı Zülcelâl’i, o onsekiz bin âleme bakan, teveccüh eden fermân‑ı àlîşânı olan Kur'ân‑ı Hakîm’i, Ramazan‑ı Şerîfte inzâl eylemiş. Elbette o Ramazan, mahsûs bir bayram‑ı İlâhî ve bir meşher‑i Rabbânî ve bir meclis‑i rûhâni hükmüne geçmek, muktezâ‑yı hikmettir. Mâdem Ramazan o bayramdır; elbette bir derece süflî ve hayvanî meşâğilden insanları çekmek için oruca emredilecek.

Ve o orucun ekmeli ise, mide gibi bütün duyguları; gözü, kulağı, kalbi, hayâli, fikri gibi cihâzât‑ı insaniyeye dahi bir nev'i oruç tutturmaktır. Yani; muharremâttan, mâlâyaniyâttan çekmek ve herbirisine mahsûs ubûdiyete sevketmektir.

Meselâ: Dilini yalandan, gıybetten ve galîz tâbirlerden ayırmakla, ona oruç tutturmak. Ve o lisânı, tilâvet‑i Kur'ân ve zikir ve tesbih ve salavât ve istiğfar gibi şeylerle meşgul etmek…

Meselâ: Gözünü nâmahreme bakmaktan ve kulağını fenâ şeyleri işitmekten men'edip, gözünü ibrete ve kulağını hak söz ve Kur'ân dinlemeğe sarfetmek gibi sâir cihâzâta da bir nev'i oruç tutturmaktır. Zâten mide en büyük bir fabrika olduğu için oruç ile ona ta'tîl‑i eşgâl ettirilse, başka küçük tezgâhlar kolayca ona ittibâ' ettirilebilir.

573

Sekizinci Nükte

Ramazan‑ı Şerîf, insanın hayat‑ı şahsiyesine baktığı cihetindeki çok hikmetlerinden bir hikmeti şudur ki:

İnsana en mühim bir ilâç nev'inden maddî ve manevî bir perhizdir. Ve tıbben bir hımyedir ki; insanın nefsi yemek içmek hususunda keyfemâyeşâ hareket ettikçe, hem şahsın maddî hayatına tıbben zarar verdiği gibi, hem helâl‑haram demeyip rastgelen şeye saldırmak, âdeta manevî hayatını da zehirler. Daha kalbe ve rûha itâat etmek, o nefse güç gelir. Serkeşâne dizginini eline alır. Daha insan ona binemez, o insana biner.

Ramazan‑ı Şerîfte oruç vâsıtasıyla bir nev'i perhize alışır, riyâzete çalışır, ve emir dinlemeyi öğrenir. Bîçâre zaîf mideye de hazımdan evvel, yemek yemek üzerine doldurmak ile hastalıkları celbetmez. Ve emir vâsıtasıyla helâli terkettiği cihetle, haramdan çekinmek için akıl ve Şerîattan gelen emri dinlemeğe kàbiliyet peydâ eder. Hayat‑ı maneviyeyi bozmamağa çalışır.

Hem, insanın ekseriyet‑i mutlakası açlığa çok defa mübtelâ olur. Sabır ve tahammül için bir idman veren açlık, riyâzete muhtaçtır. Ramazan‑ı Şerîfteki oruç, onbeş saat, sahursuz ise yirmidört saat devam eden bir müddet‑i açlığa sabır ve tahammül ve bir riyâzettir ve bir idmandır. Demek, beşerin musîbetini ikileştiren sabırsızlığın ve tahammülsüzlüğün bir ilâcı da oruçtur.

Hem, o mide fabrikasının çok hademeleri var. Hem, onunla alâkadar çok cihâzât‑ı insaniye var. Nefis, eğer muvakkat bir ayın gündüz zamanında ta'tîl‑i eşgâl etmezse; o fabrikanın hademelerinin ve o cihâzâtın hususî ibâdetlerini onlara unutturur, kendiyle meşgul eder, tahakkümü altında bırakır. O sâir cihâzât‑ı insaniyeyi de, o manevî fabrika çarklarının gürültüsü ve dumanlarıyla müşevveş eder. Nazar‑ı dikkatlerini dâima kendine celbeder. Ulvî vazifelerini muvakkaten unutturur. Ondandır ki; eskiden beri çok ehl‑i velâyet, tekemmül için riyâzete, az yemek ve içmeğe kendilerini alıştırmışlar.

574

Fakat, Ramazan‑ı Şerîf orucuyla o fabrikanın hademeleri anlarlar ki, sırf o fabrika için yaratılmamışlar. Ve sâir cihâzât, o fabrikanın süflî eğlencelerine bedel, Ramazan‑ı Şerîfte melekî ve rûhâni eğlencelerde telezzüz ederler, nazarlarını onlara dikerler. Onun içindir ki; Ramazan‑ı Şerîfte mü'minler, derecâtına göre ayrı ayrı nurlara, feyizlere, manevî sürûrlara mazhar oluyorlar. Kalb ve rûh, akıl, sır gibi letâifin o mübârek ayda oruç vâsıtasıyla çok terakkiyât ve tefeyyüzleri vardır. Midenin ağlamasına rağmen, onlar masûmâne gülüyorlar.

Dokuzuncu Nükte

Ramazan‑ı Şerîfin orucu, doğrudan doğruya nefsin mevhûm rubûbiyetini kırmak ve aczini göstermekle, ubûdiyetini bildirmek cihetindeki hikmetlerinden bir hikmeti şudur ki:

Nefis, Rabbisini tanımak istemiyor, fir'avunâne kendi rubûbiyet istiyor. Ne kadar azâblar çektirilse, o damar onda kalır. Fakat, açlıkla o damarı kırılır. İşte Ramazan‑ı Şerîfteki oruç, doğrudan doğruya nefsin fir'avunluk cebhesine darbe vurur, kırar. Aczini, zaafını, fakrını gösterir. Abd olduğunu bildirir.

Hadîsin rivâyetlerinde vardır ki; Cenâb‑ı Hak nefse demiş ki:

“Ben neyim, sen nesin?”

Nefis demiş:

“Ben benim, sen sensin!”

Azâb vermiş, Cehennem’e atmış, yine sormuş:

Yine demiş:

“Ene… ene, ente… ente.”

Hangi nev'i azâbı vermiş, enâniyetten vazgeçmemiş.

Sonra açlık ile azâb vermiş. Yani, aç bırakmış. Yine sormuş:

“Men ene, ve mâ ente?”

575

Nefis demiş: اَنْتَ رَبِّي الرَّح۪يمُ ❋ وَاَنَا عَبْدُكَ الْعَاجِزُ

Yani; “Sen benim Rabb‑i Rahîm’imsin, ben Senin âciz bir abdinim…”

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ صَلَاةً تَكُونُ لَكَ رِضَاءً وَلِحَقِّهِ اَدَاءً بِعَدَدِ ثَوَابِ قِرَائَةِ حُرُوفِ الْقُرْاٰنِ ف۪ي شَهْرِ رَمَضَانَ وَعَلٰى اٰلِهِ وَصَحْبِهِ وَسَلِّمْ

﴿سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ ❋ وَسَلَامٌ عَلَى الْمُرْسَل۪ينَ ❋ وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ﴾اٰم۪ينَ

İ'tizar: Şu ikinci kısım – kırk dakikada – sür'atle yazılmasından, ben ve müsvedde yazan kâtib ikimiz de hasta olduğumuzdan, elbette içinde müşevveşiyet ve kusur bulunacaktır. Nazar‑ı müsâmaha ile bakmalarını ihvânlarımızdan bekleriz. Münâsib gördüklerini tashih edebilirler.

576

Üçüncü Risale Olan Üçüncü Kısım

Kur'ân‑ı Mu'cizü'l-Beyân’ın ikiyüz aksâm‑ı i'câziyesinden nakşî bir kısmını gösterecek bir tarzda, Kur'ân‑ı Azîmü'ş-Şân’ı, Hâfız Osman hattıyla taayyün eden ve Âyet‑i Müdâyene mikyâs tutulan sahifeleri ve Sûre‑i İhlâs vâhid‑i kıyâsî tutulan satırları muhâfaza etmekle beraber, o nakş‑ı i'câzı göstermek tarzında bir Kur'ân yazmağa dair mühim bir niyetimi; Hizmet‑i Kur'ân’daki kardeşlerimin nazarlarına arzedip meşveret etmek ve onların fikirlerini istimzâc etmek ve beni îkaz etmek için şu kısmı yazdım, onlara müracaat ediyorum. Şu üçüncü kısım “Dokuz Mes'eledir”.

Birinci Mes'ele:

Kur'ân‑ı Azîmü'ş-Şân’ın envâ'‑ı i'câzı kırka bâliğ olduğu, “İ'câz‑ı Kur'ân” nâmındaki Yirmibeşinci Söz’de bürhânlarıyla isbât edilmiş. Bazı envâ'ı tafsîlen, bir kısmı icmâlen muannidlere karşı dahi gösterilmiş.

Hem Kur'ân’ın i'câzı, tabakàt‑ı insaniyede kırk tabakaya karşı ayrı ayrı i'câzını gösterdiği, Ondokuzuncu Mektûb’un Onsekizinci İşâreti’nde beyân edilmiş ve o tabakàtın on kısmının ayrı ayrı hisse‑i i'câziyelerini isbât etmiş. Sâir otuz tabaka‑i âher, ehl‑i velâyetin muhtelif meşrebler ashâbına ve ulûm‑u mütenevvianın ayrı ayrı ashâblarına ayrı ayrı i'câzını gösterdiğini, onların ilmelyakìn, aynelyakìn, hakkalyakìn derecesinde Kur'ân hak Kelâmullâh olduğunu, îmân‑ı tahkîkîleri göstermişler. Demek herbiri, ayrı ayrı bir tarzda bir vech‑i i'câzını görmüşler.

577

Evet, ehl‑i mârifet bir velînin fehmettiği i'câz ile, ehl‑i aşk bir velînin müşâhede ettiği cemâl‑i i'câz bir olmadığı gibi; muhtelif meşâribe göre cemâl‑i i'câzın cilveleri değişir. Bir ilm‑i usûli'd-din allâmesinin ve bir imâmının gördüğü vech‑i i'câz ile, fürûât‑ı şerîattaki bir müçtehidin gördüğü vech‑i i'câz bir değil ve hâkezâ…

Bunların tafsîlen ayrı ayrı vücûh‑u i'câzını göstermek elimden gelmiyor. Havsalam dardır, ihâta edemiyor; nazarım kısadır, göremiyor. Onun için yalnız on tabaka beyân edilmiş, mütebâkisi icmâlen işâret edilmiş. Şimdi o tabakalardan iki tabaka, Mu'cizât‑ı Ahmediye Risalesi’nde çok izâha muhtaç iken, o vakit pek noksan kalmıştı.

Birinci Tabaka: “Kulaklı tabaka” tâbir ettiğimiz âmî avâm; yalnız kulak ile Kur'ân’ı dinler, kulak vâsıtasıyla i'câzını anlar. Yani der: “Bu işittiğim Kur'ân, başka kitaplara benzemez. Ya bütününün altında olacak veya bütününün fevkınde olacak. Umumun altındaki şık ise, kimse diyemez ve dememiş, şeytan dahi diyemez. Öyle ise, umumun fevkındedir.”

İşte bu kadar icmâl ile Onsekizinci İşârette yazılmıştı. Sonra, onu izâh için Yirmialtıncı Mektûb’un “Hüccetü'l‑Kur'âni Alâ Hizbi'ş-Şeytan” nâmındaki Birinci Mebhası, o tabakanın i'câzdaki fehmini tasvir ve isbât eder.

İkinci Tabaka: “Gözlü tabakası”dır. Yani, âmî avâmdan veyâhut aklı gözüne inmiş maddiyûnlar tabakasına karşı, Kur'ân’ın göz ile görünecek bir işâret‑i i'câziyesi bulunduğu, Onsekizinci İşâret’te da'vâ edilmiş. Ve o da'vâyı tenvir ve isbât etmek için, çok izâha lüzum vardı. Şimdi anladığımız mühim bir Hikmet‑i Rabbâniye cihetiyle o izâh verilmedi. Pek cüz'î birkaç cüz'iyâtına işâret edilmişti. Şimdi o hikmetin sırrı anlaşıldı ve te'hiri daha evlâ olduğuna kat'î kanâatimiz geldi.

Şimdi o tabakanın fehmini ve zevkini teshîl etmek için; kırk vücûh‑u i'câzdan göz ile görülen bir vechini, bir Kur'ân’ı yazdırdık ki, o yüzü göstersin.

578

Bu Üçüncü Kısmın mütebâki mes'eleleri ile Dördüncü Kısım tevâfukâta dair olduğu için; tevâfukâta dair olan fihriste ile iktifâ edilerek, burada yazılmamışlardır. Yalnız Dördüncü Kısma ait bir ihtar ile Üçüncü Nükte yazılmıştır.

Dördüncü Risale Olan Dördüncü Kısım

İhtar:Lafz‑ı Resûl’deki nükte‑i azîmenin beyânında yüzaltmış âyet yazıldı. İşbu âyetlerin hâsiyeti pek azîm olmakla beraber; mânâ cihetiyle birbirini isbât ve tekmîl ettiğinden, çok mânidâr olduğu için, muhtelif âyâtı hıfzetmek veya okumak arzusunda bulunanlara bir hizb‑i Kur'ânî olduğu gibi; Kur'ân kelimesindeki nükte‑i azîmenin beyânında, altmışdokuz âyât‑ı azîmenin derece‑i belâğatı pek fevkalâde ve kuvvet‑i cezâleti pek ulvîdir. Bu da ikinci bir hizb‑i Kur'ânî olarak ihvâna tavsiye edilir.

Yalnız “Kur'ân” kelimesi, yedi silsile‑i Kur'ân’da mevcûd olup, umum o kelimeyi tutmuş, hariç iki kalmış; o iki de kırâat mânâsında olduğundan, o hurûc, nükteye kuvvet vermiştir. “Resûl” lafzı ise, o kelime ile en ziyâde münâsebetdâr sûreler içinde Sûre‑i Muhammed ile Sûre‑i Fetih olduğundan, o iki sûreden çıkan silsilelere hasrettiğimizden, hariç kalan “Resûl” lafzı şimdilik dercedilmemiştir. Vakit müsâade etse, bundaki esrâr yazılacaktır inşâallâh.

Üçüncü Nükte

“Dört Nükte”dir.

Birinci Nükte

Lafzullâh, mecmû‑u Kur'ân’da ikibin sekizyüz altı defa zikredilmiştir. Bismillâh’takiler de beraber Lafz‑ı Rahmân, yüz ellidokuz defa; lafz‑ı Rahîm, ikiyüz yirmi; lafz‑ı Gafûr, altmışbir; Lafz‑ı Rab, sekizyüz altmış dört; lafz‑ı Hakîm, seksenaltı; lafz‑ı Alîm, yüz yirmialtı; lafz‑ı Kadîr, otuzbir; ﴿لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ﴾’daki (هُوَ), yirmialtı defa zikredilmiştir. (Hâşiye) Lafzullâh adedinde çok esrâr ve nükteler var.

579