Risale-i Nur'da ara ve doğrudan okumaya geç
555

Otuzuncu Lem'a

Otuzbirinci Mektûb’un Otuzuncu Lem'ası ve Eskişehir Hapishânesinin bir meyvesi, “Altı Nükte”dir.
Denizli Medrese‑i Yûsufiye’sinin bir ders‑i a'zamı Meyve Risalesi olduğu ve Afyon Medrese‑i Yûsufiye’sinin kıymetdâr bir ders‑i ekmeli El‑Hüccetü'z-Zehrâ olması gibi, Eskişehir Medrese‑i Yûsufiye’sinin gayet kuvvetli bir ders‑i a'zamı da, İsm‑i A'zamı taşıyan altı ismin altı nüktesini beyân eden bu Otuzuncu Lem'adır.
İsm‑i A'zamdan Hayy‑ı Kayyûm’a dair parçada pek derin ve geniş mes'eleleri herkes birden bilemez ve zevk etmez; fakat hissesiz de kalmaz.

Birinci Nükte

İsm‑i Kuddûs’ün bir nüktesine dairdir
Bu Kuddûs nüktesi Otuzuncu Söz’ün Zeylinin Zeyli olması münâsibdir.
﴿﷽﴾
﴿وَالْاَرْضَ فَرَشْنَاهَا فَنِعْمَ الْمَاهِدُونَ﴾ âyetinin bir nüktesi ve bir İsm‑i A'zam veyâhut İsm‑i A'zamın altı nurundan bir nuru olan “Kuddûs” isminin bir cilvesi, Şâbân‑ı Şerîfin âhirinde, Eskişehir Hapishânesinde bana göründü. Hem mevcûdiyet‑i İlâhiye’yi kemâl‑i zuhûrla, hem vahdet‑i Rabbâniye’yi kemâl‑i vuzûhla gösterdi. Şöyle ki, gördüm:
556
Bu kâinât ve bu küre‑i arz, dâim işler bir büyük fabrika ve her vakit dolar boşalır bir han, bir misâfirhânedir. Hâlbuki böyle işlek fabrikalar, hanlar ve misâfirhâneler müzahrefâtla, enkàzlarla, süprüntülerle çok kirleniyorlar, bulaşık oluyorlar ve ufûnetli maddeler her tarafında terâküm ediyorlar. Eğer pek çok dikkatle bakılmazsa ve tanzîf edilmezse ve süpürülüp temizlenmezse, içinde durulmaz; insan onda boğulur. Hâlbuki; bu fabrika‑i kâinât ve misâfirhâne‑i arz, o derece pâk, temiz ve nazîftir ve o kadar kirsiz ve bulaşıksız ve ufûnetsizdir ki, bir lüzumsuz şey ve bir menfaatsiz madde ve tesâdüfî bir kir bulunmaz. Zâhirî bulunsa da, çabuk bir istihâle makinesine atılır, temizlenir. Demek bu fabrikaya bakan Zât, çok iyi bakıyor.
Ve bu fabrikanın öyle tanzîfçi bir sâhibi var ki, o koca fabrikayı ve o büyük sarayı küçük bir oda gibi süpürtür, temizler, tanzim ve tanzîf eder. Ve o pek büyük fabrikanın büyüklüğü nisbetinde müzahrefâtı ve enkàzından kalma kirli maddeleri, süprüntüleri bulunmuyor. Belki büyüklüğü nisbetinde, temizliğine ve nezâfetine dikkat ediliyor. Bir insan, bir ayda yıkanmazsa ve küçük odasını süpürmezse çok kirlenir, pislenir. Demek bu saray‑ı âlemdeki pâklık, sâfîlik, nurânîlik, temizlik; mütemâdiyen hikmetli bir tanzîften, bir dikkatli tathîrden ileri geliyor.
Ve eğer o dâimî tathîr ve süpürmek ve dikkat ile bakmak olmasaydı, bir senede bütün hayvanların yüz bin milletleri arzın yüzünde boğulacaklardı. Ve semâvâtın fezâsında tahribe ve mevte mazhar olan kürelerin ve peyklerin, belki yıldızların enkàzları, başımızı ve diğer hayvanatın başlarını, belki küre‑i arzın başını, belki dünyamızın başını kıracaklardı. Dağlar büyüklüğündeki taşları başımıza yağdıracaklardı. Ve bizi bu vatan‑ı dünyevîmizden kaçıracaklardı. Hâlbuki, eskiden beri o yukarı âlemlerdeki tahrib ve tamirden, medâr‑ı ibret olarak, yalnız birkaç semâvî taşlar düşmüş ise de, hiç kimsenin başını kırmamış.
Hem zeminin yüzünde her sene mevt ve hayatın değişmeleri ve döğüşmeleri yüzünden, yüz binler hayvanat milletlerinin cenazeleri ve iki yüz bin nebâtâtın tâifelerinin enkàzları, berr ve bahrin yüzlerini fevkalâde öyle kirleteceklerdi ki; zîşuûr, o yüzleri değil sevmek, âşık olmak, belki öyle çirkinlikten nefret edip mevte ve ademe kaçacaklardı. Bir kuş kolayca kanatlarını ve bir kâtib rahatça sahifelerini temizlediği gibi, bu tayyare‑i arzın ve bu tuyûr‑u semâviyenin kanatları ve bu kitab‑ı kâinâtın sahifeleri de öylece temizleniyor, güzelleşiyor ki; âhiretin hadsiz güzelliğini görmeyen ve îmânla düşünmeyen insanlar, dünyanın bu temizliğine, bu güzelliğine âşık olurlar, perestiş ederler.
557
Demek bu saray‑ı âlem ve bu fabrika‑i kâinât, ism‑i Kuddûs’ün bir cilve‑i a'zamına mazhardır ki; o tanzîf‑i kudsîden gelen emirleri, değil yalnız denizlerin âkilü'l‑lahm tanzîfâtçıları ve karaların kartalları, belki kurtlar ve karıncalar gibi, cenazeleri toplayan sıhhiye memurları dahi dinliyorlar. Belki o kudsî evâmir‑i tanzîfiyeyi, bedende cereyan eden kandaki küreyvât‑ı hamrâ ve beyzâ dahi dinleyip, bedenin hüceyrâtında tanzîfât yaptıkları gibi, nefes dahi o kanı tasfiye eder, temizler.
Ve o emri, gözkapakları gözleri temizlemek ve sinekler kanatlarını süpürmek için dinledikleri gibi, koca hava ve bulut dahi dinler. Hava, zeminin sathına, yüzüne konan toz toprak süprüntülere üfler, tanzîf eder. Bulut süngeri, zemin bahçesine su serper, toz toprağı yatıştırır. Sonra, gökyüzünü çok zaman kirletmemek için, çabuk süprüntülerini toplayıp, kemâl‑i intizamla çekilir, gizlenir. Göğün güzel yüzünü ve gözünü, silinmiş ve süpürülmüş, parıl parıl parlar gösteriyor.
Ve o evâmir‑i tanzîfiyeyi, yıldızlar, unsurlar, mâdenler, nebâtlar dinledikleri gibi, bütün zerreler dahi dinliyorlar ki, hayret‑engîz tahavvülât fırtınaları içinde o zerreler nezâfete dikkat ediyorlar. Bir yerde lüzumsuz toplanmıyorlar, kalabalık etmiyorlar. Mülevves olsalar çabuk temizleniyorlar. En temiz ve en nazîf ve en parlak ve en pâk vaziyetleri; en güzel, en sâf, en latîf sûretleri almak için, bir dest‑i hikmet tarafından sevk olunuyorlar.
İşte bu tek fiil, yani, bir tek hakikat olan tanzîf, ism‑i Kuddûs gibi bir İsm‑i A'zamdan, kâinâtın dâire‑i a'zamında görünen bir cilve‑i a'zamdır ki, doğrudan doğruya mevcûdiyet‑i Rabbâniye’yi ve vahdâniyet‑i İlâhiye’yi, Esmâ‑i Hüsnâ’sıyla beraber, güneş gibi, geniş ve dûrbîn gibi olan gözlere gösterir.
558
Evet nasıl ki, Risale‑i Nurun çok cüz'lerinde kat'î bürhânlarla isbât edilmiş ki, ism‑i Hakem ve Hakîm’in bir cilvesi olan fiil‑i tanzim ve nizâm; ve ism‑i Adl ve Âdil’in bir cilvesi olan fiil‑i tevzîn ve mîzan; ve ism‑i Cemîl ve Kerîm’in bir cilvesi olan fiil‑i tezyîn ve ihsân; ve ism‑i Rab ve Rahîm’in bir cilvesi olan fiil‑i terbiye ve in'âm; bu dâire‑i a'zam-ı âlemde, herbiri bir tek hakikat ve bir tek fiil olduklarından, bir tek Zâtın vücûb‑u vücûdunu ve vahdetini gösteriyorlar. Aynen öyle de; ism‑i Kuddûs’ün bir mazharı ve bir cilvesi olan fiil‑i tanzîf ve tathîr dahi, O Zât‑ı Vâcibü'l-Vücûd’un hem güneş gibi mevcûdiyetini, hem gündüz gibi vahdâniyetini gösteriyorlar. Ve mezkûr tanzim, tevzîn, tezyîn, tanzîf misillû o ef'âl‑i hakîmâne, a'zamî dâirede vahdet‑i nev'iyeleri noktasında bir tek Sâni'‑i Vâhid’i gösterdikleri gibi; Esmâ‑i Hüsnâ’nın ekserîsinin, belki bin bir esmânın herbirinin böyle birer cilve‑i a'zamı, bu dâire‑i a'zamda vardır. Ve o cilveden gelen fiil, büyüklüğü nisbetinde vuzûh ve kat'iyyetle Vâhid‑i Ehad’i gösterir.
Evet, herşeyi kanun ve nizâmına itâat ettiren hikmet‑i âmme; ve herşeyi süslendirip yüzünü güldüren inâyet‑i şâmile; ve herşeyi sevindirip memnun eden rahmet‑i vâsia; ve zîhayat herşeyi beslendirip lezzetlendiren rızk‑ı umumî-i iâşe; ve herşeyi umum eşyaya münâsebetdâr ve müstefîd ve bir derece mâlik eden hayat ve ihyâ gibi, kâinâtın yüzünü güldüren, ışıklandıran bedîhî hakikatler ve Vahdânî fiiller; ziyâ güneşi gösterdiği gibi, bir tek Zât‑ı Hakîm, Kerîm, Rahîm, Rezzâk, Hayy ve Muhyî’yi bilbedâhe gösteriyorlar.
559
Eğer herbiri birer bürhân‑ı bâhir-i Vahdâniyet olan o yüzer geniş fiillerden tek birisi Vâhid‑i Ehad’e verilmezse, yüzer vecihte muhâller lâzım gelir. Meselâ; onlardan değil hikmet, inâyet, rahmet, iâşe, ihyâ gibi bedîhî hakikatler ve Vahdânî deliller, belki yalnız tanzîf fiili kâinât Hàlık’ına verilmezse, o vakit ehl‑i dalâletin o meslek‑i küfrîsinde lâzım gelir ki; ya tanzîf ile alâkadar zerreden, sinekten tut, tâ unsurlara, yıldızlara kadar bütün mahlûkatın herbiri, koca kâinâtın tezyîn ve tevzîn ve tanzim ve tanzîfini bilecek, düşünecek ve ona göre davranacak bir kàbiliyette olacak; veyâhut Hàlık‑ı âlemin sıfât‑ı kudsiyesi kendisinde bulunacak; veyâhut bu kâinâtın tezyînât ve tanzîfâtı ve vâridât ve masârifinin muvâzenelerini tanzim etmek için, kâinât büyüklüğünde bir meclis‑i meşveret bulundurulacak ve hadsiz zerreler, sinekler, yıldızlar o meclisin âzâları olacak. Ve hâkezâ, bunlar gibi hurâfeli, safsatalı yüzer muhâller bulunacak. Tâ ki, her tarafta görünen ve müşâhede olunan umumî ve ihâtalı ulvî tezyîn ve tathîr ve tanzîf vücûd bulabilsin. Bu ise, bir muhâl değil, belki yüz bin muhâl ortaya girer.
Evet, eğer gündüzün ziyâsı ve zemindeki umum parlak şeylerde temessül eden hayâlî güneşçikler güneşe verilmezse ve bir tek güneşin cilve‑i in'ikâsıdır denilmezse, o vakit zemin yüzünde parlayan bütün cam parçalarında ve su katrelerinde ve kar’ın şişeciklerinde, belki havanın zerrelerinde birer hakîki güneş bulunmak lâzım gelir; tâ ki, o umumî ziyâ vücûd bulabilsin.
560
İşte hikmet dahi bir ziyâdır. Rahmet‑i muhîta bir ziyâdır. Tezyîn, tevzîn, tanzim, tanzîf, muhît birer ziyâdırlar ki, O Şems‑i Ezelî’nin şuâlarıdırlar.
İşte gel, bak, dalâlet ve küfür nasıl hiç çıkılmaz bataklığa girer! Ve dalâletteki cehâlet, ne derece ahmakàne olduğunu gör, “Elhamdülillâhi alâ dini'l‑İslâm ve kemâli'l-îmân” de.
Evet, kâinât sarayını tertemiz tutan bu ulvî, umumî tanzîf, elbette ism‑i Kuddûs’ün cilvesi ve muktezâsıdır. Evet, nasıl ki, bütün mahlûkatın tesbihâtları ism‑i Kuddûs’e bakar; öyle de, bütün nezâfetlerini de Kuddûs ismi ister. (Hâşiye) Nezâfetin bu kudsî intisabındandır ki, اَلنَّظَافَةُ مِنَ الْا۪يمَانِ hadîsi, nezâfeti îmânın nurundan saymış ve ﴿اِنَّ اللّٰهَ يُحِبُّ التَّوَّاب۪ينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّر۪ينَ﴾ âyeti dahi, tahareti muhabbet‑i İlâhiye’nin bir medârı göstermiş.
561

Otuzuncu Lem'anın İkinci Nüktesi

﴿وَاِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَٓائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُٓ اِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ﴾
Âyetinin bir nüktesi ve bir İsm‑i A'zam veyâhut İsm‑i A'zamın altı nurundan bir nuru olan “Adl” isminin bir cilvesi, Birinci Nükte gibi, Eskişehir Hapishânesinde uzaktan uzağa göründü. Onu yakınlaştırmak için yine temsîl yoluyla deriz:
Şu kâinât öyle bir saraydır ki, o sarayda mütemâdiyen tahrib ve tamir içinde çalkanan bir şehir var. Ve o şehirde her vakit harb ve hicret içinde kaynayan bir memleket var. Ve o memlekette her zaman mevt ve hayat içinde yuvarlanan bir âlem var. Hâlbuki; o sarayda, o şehirde, o memlekette, o âlemde o derece hayret‑engîz bir muvâzene, bir mîzan, bir tevzîn hükmediyor; bilbedâhe isbât eder ki, bu hadsiz mevcûdâtta olan hadsiz tahavvülât ve vâridât ve masârif, herbir ânda umum kâinâtı görür, nazar‑ı teftişinden geçirir bir tek Zâtın mîzanıyla ölçülür, tartılır. Yoksa, balıklardan bir balık, bin yumurtacık ile ve nebâtâttan haşhaş gibi bir çiçek, yirmi bin tohum ile ve sel gibi akan unsurların, inkılâbların hücumuyla, şiddetle muvâzeneyi bozmaya çalışan ve istilâ etmek isteyen esbâb başıboş olsalardı veyâhut maksadsız, serseri tesâdüf ve mîzansız, kör kuvvete ve şuûrsuz, zulmetli tabiata havâle edilseydi, o muvâzene‑i eşya ve muvâzene‑i kâinât öyle bozulacaktı ki, bir senede, belki bir günde herc ü merc olurdu. Yani deniz karmakarışık şeylerle dolacaktı, taaffün edecekti. Hava gazât‑ı muzırra ile zehirlenecekti. Zemin ise bir mezbele, bir mezbaha, bir bataklığa dönecekti. Dünya boğulacaktı.
562
İşte, cesed‑i hayvanînin hüceyrâtından ve kandaki küreyvât‑ı hamrâ ve beyzâdan ve zerrâtın tahavvülâtından ve cihâzât‑ı bedeniyenin tenâsübünden tut, tâ denizlerin vâridât ve masârifine, tâ zemin altındaki çeşmelerin gelir ve sarfiyatlarına, tâ hayvanat ve nebâtâtın tevellüdât ve vefiyâtlarına, tâ güz ve baharın tahribât ve tamiratlarına, tâ unsurların ve yıldızların hidemât ve harekâtlarına, tâ mevt ve hayatın, ziyâ ve zulmetin ve harâret ve bürûdetin değişmelerine ve döğüşmelerine ve çarpışmalarına kadar, o derece hassas bir mîzan ile ve o kadar ince bir ölçü ile tanzim edilir ve tartılır ki, akl‑ı beşer hiçbir yerde hakîki olarak hiçbir isrâf, hiçbir abes görmediği gibi; hikmet‑i insaniye dahi, herşeyde en mükemmel bir intizam, en güzel bir mevzûniyet görüyor ve gösteriyor. Belki, hikmet‑i insaniye, o intizam ve mevzûniyetin bir tezâhürüdür, bir tercümânıdır.
İşte, gel, güneş ile muhtelif oniki seyyârenin muvâzenelerine bak. Acaba bu muvâzene, güneş gibi, Adl ve Kadîr olan Zât‑ı Zülcelâl’i göstermiyor mu? Ve bilhassa, seyyârâttan olan gemimiz, yani küre‑i arz, bir senede yirmidört bin senelik bir dâirede gezer, seyahat eder. Ve o hàrika sür'atiyle beraber, zeminin yüzünde dizilmiş, istif edilmiş eşyayı dağıtmıyor, sarsmıyor, fezâya fırlatmıyor. Eğer sür'ati bir parça tezyîd veya tenkìs edilseydi, sekenesini havaya fırlatıp fezâda dağıtacaktı. Ve bir dakika belki bir sâniye muvâzenesini bozsa, dünyamızı bozacak, belki başkasıyla çarpışacak, bir kıyâmeti koparacak.
Ve bilhassa zeminin yüzünde, nebâtî ve hayvanî dörtyüz bin tâifenin tevellüdât ve vefiyâtça ve iâşe ve yaşayışça rahîmâne muvâzeneleri, ziyâ güneşi gösterdiği gibi, bir tek Zât‑ı Adl ve Rahîm’i gösteriyor.
563
Ve bilhassa o hadsiz milletlerin hadsiz efrâdından bir tek ferdin a'zâsı, cihâzâtı, duyguları o derece hassas bir mîzanla birbiriyle münâsebetdâr ve muvâzenettedir ki; o tenâsüb, o muvâzene, bedâhet derecesinde bir Sâni'‑i Adl ü Hakîm’i gösteriyor.
Ve bilhassa her ferd‑i hayvanînin bedenindeki hüceyrâtın ve kan mecrâlarının ve kandaki küreyvâtın ve o küreyvâttaki zerrelerin o derece ince ve hassas ve hàrika muvâzeneleri var; bilbedâhe isbât eder ki:
Herşeyin dizgini elinde ve herşeyin anahtarı yanında ve bir şey bir şeye mâni olmuyor, umum eşyayı bir tek şey gibi kolayca idare eden bir tek Hàlık‑ı Adl ü Hakîm’in mîzanıyla, kanunuyla, nizâmıyla terbiye ve idare oluyor. Haşrin Mahkeme‑i Kübrâ’sında, mîzan‑ı a'zam-ı adâletinde cin ve insin muvâzene‑i a'mâllerini istib'âd edip inanmayan, bu dünyada gözüyle gördüğü bu muvâzene‑i ekbere dikkat etse, elbette istib'âdı kalmaz.
Ey isrâflı, iktisadsız; ey zulümlü, adâletsiz; ey kirli, nezâfetsiz, bedbaht insan! Bütün kâinâtın ve bütün mevcûdâtın düstur‑u hareketi olan iktisad ve nezâfet ve adâleti yapmadığından, umum mevcûdâta muhâlefetinle, ma'nen onların nefretlerine ve hiddetlerine mazhar oluyorsun. Neye dayanıyorsun ki, umum mevcûdâtı zulmünle, mîzansızlığınla, isrâfınla, nezâfetsizliğinle kızdırıyorsun?
Evet, ism‑i Hakîm’in cilve‑i a'zamından olan hikmet‑i âmme-i kâinât, iktisad ve isrâfsızlık üzerinde hareket ediyor. İktisadı emrediyor.
564
Ve ism‑i Adl’in cilve‑i a'zamından gelen kâinâttaki adâlet‑i tâmme, umum eşyanın muvâzenelerini idare ediyor. Ve beşere de adâleti emrediyor. Sûre‑i Rahmân’da, ﴿وَالسَّمَٓاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْم۪يزَانَ ❋ اَلَّا تَطْغَوْا فِي الْم۪يزَانِ ❋ وَاَق۪يمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلَا تُخْسِرُوا الْم۪يزَانَ﴾ âyetindeki, dört mertebe, dört nev'i mîzana işâret eden, dört defa mîzan zikretmesi, kâinâtta mîzanın derece‑i azametini ve fevkalâde, pek büyük ehemmiyetini gösteriyor. Evet, hiçbir şeyde isrâf olmadığı gibi, hiçbir şeyde de hakîki zulüm ve mîzansızlık yoktur.
Ve ism‑i Kuddûs’ün cilve‑i a'zamından gelen tanzîf ve nezâfet, bütün kâinâtın mevcûdâtını temizliyor, güzelleştiriyor. Beşerin bulaşık eli karışmamak şartıyla, hiçbir şeyde hakîki nezâfetsizlik ve çirkinlik görünmüyor!
İşte, hakàik‑ı Kur'âniye’den ve desâtir‑i İslâmiyeden olan adâlet, iktisad, nezâfet hayat‑ı beşeriyede ne derece esâslı birer düstur olduğunu anla. Ve ahkâm‑ı Kur'âniye ne derece kâinâtla alâkadar ve kâinât içine kök salmış ve sarmış bulunduğunu ve o hakàikı bozmak, kâinâtı bozmak ve sûretini değiştirmek gibi, mümkün olmadığını bil! Ve bu üç ziyâ‑yı a'zam gibi, rahmet, inâyet, hafîziyet misillû yüzer ihâtalı hakikatler haşri, âhireti iktiza ve istilzam ettikleri hâlde, hiç mümkün müdür ki; kâinâtta ve umum mevcûdâtta hüküm‑fermâ olan rahmet, inâyet, adâlet, hikmet, iktisad ve nezâfet gibi pek kuvvetli, ihâtalı hakikatler, haşrin ademiyle ve âhiretin gelmemesiyle merhametsizliğe, zulme, hikmetsizliğe, isrâfa, nezâfetsizliğe, abesiyete inkılâb etsinler? Hâşâ! Yüz bin defa hâşâ!
565
Bir sineğin hakk‑ı hayatını rahîmâne muhâfaza eden bir rahmet, bir hikmet; acaba haşri getirmemekle, umum zîşuûrların hadsiz hukuk‑u hayatlarını ve nihâyetsiz mevcûdâtın nihâyetsiz hukuklarını zâyi' eder mi? Ve, tâbiri câizse, rahmet ve şefkatte ve adâlet ve hikmette hadsiz hassâsiyet ve dikkat gösteren bir haşmet‑i Rubûbiyet ve kemâlâtını göstermek ve kendini tanıttırmak ve sevdirmek için bu kâinâtı hadsiz hàrika san'atlarıyla, ni'metleriyle süslendiren bir saltanat‑ı Ulûhiyet, böyle, hem umum kemâlâtını, hem bütün mahlûkatını hiçe indiren ve inkâr ettiren haşirsizliğe müsâade eder mi? Hâşâ! Böyle bir cemâl‑i mutlak, böyle bir kubh‑u mutlaka, bilbedâhe müsâade etmez.
Evet, âhireti inkâr etmek isteyen adam, evvelce bütün dünyayı bütün hakàikıyla inkâr etmeli. Yoksa dünya bütün hakàikıyla, yüz bin lisânla onu tekzîb ederek bu yalanında yüz bin derece yalancılığını isbât edecek. Onuncu Söz kat'î delillerle isbât etmiştir ki; âhiretin vücûdu, dünyanın vücûdu kadar kat'î ve şüphesizdir.
566

İsm‑i A'zamın Altı Nurundan Üçüncü Nuruna İşâret Eden Üçüncü Nükte

﴿اُدْعُ اِلٰى سَب۪يلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ﴾ Âyetinin bir nüktesi ve bir İsm‑i A'zam veya İsm‑i A'zamın altı nurundan bir nuru olan “İsm‑i Hakem”in bir cilvesi Ramazan‑ı Şerîfte Eskişehir Hapishânesinde görüldü. Ona yalnız bir işâret olarak, Beş Noktadan ibaret Üçüncü Nükte acele olarak yazıldı, müsvedde hâlinde kaldı.

Üçüncü Nüktenin Birinci Noktası

Onuncu Söz’de işâret edildiği gibi, ism‑i Hakem’in tecellî‑i a'zamı şu kâinâtı öyle bir kitab hükmüne getirmiş ki, her sahifesinde yüzer kitab yazılmış; ve her satırında yüzer sahife derc edilmiş; ve her kelimesinde yüzer satır mevcûddur; ve her harfinde yüzer kelime var; ve her noktasında kitabın muhtasar bir fihristeciği bulunur bir tarza getirmiştir. O kitabın sahifeleri, satırları, tâ noktalarına kadar yüzer cihette Nakkàşını, Kâtibini öyle vuzûhla gösteriyor ki; o kitab‑ı kâinâtın müşâhedesi, kendi vücûdundan yüz derece daha ziyâde Kâtibinin vücûdunu ve vahdetini isbât eder. Çünkü bir harf kendi vücûdunu bir harf kadar ifâde ettiği hâlde, kâtibini bir satır kadar ifâde ediyor.
Evet, bu kitab‑ı kebîrin bir sahifesi, zemin yüzüdür. O sahifede nebâtât, hayvanat tâifeleri adedince kitaplar, birbiri içinde, beraber, bir vakitte, yanlışsız, gayet mükemmel bir sûrette, bahar mevsiminde yazıldığı gözle görünüyor. Bu sahifenin bir satırı, bir bahçedir. O bahçede bulunan çiçekler, ağaçlar, nebâtlar adedince manzûm kasideler, beraber, birbiri içinde, yanlışsız yazıldığını gözümüzle görüyoruz. O satırın bir kelimesi, çiçek açmış, meyve vermek üzere yaprağını vermiş bir ağaçtır. İşte bu kelime; muntazam, mevzûn, süslü yaprak, çiçek ve meyveleri adedince, Hakem‑i Zülcelâl’in medh ü senâsına dair mânidâr fıkralardır. Güyâ çiçek açmış her ağaç gibi, o ağaç dahi, Nakkàşının medîhalarını teğannî eden manzûm bir kasidedir.
567
Hem güyâ Hakem‑i Zülcelâl, zeminin meşherinde teşhîr ettiği antika ve acîb eserlerine binler gözle bakmak istiyor.
Hem güyâ O Sultan‑ı Ezelî’nin o ağaca verdiği murassa' hediye ve nişanları ve formaları, hususî bayramı ve resm‑i küşâdı olan baharda, pâdişahın nazarına arz etmek için, öyle müzeyyen, mevzûn, muntazam, mânidâr bir şekil almış ve öyle hikmetli bir şekil verilmiştir ki, herbir çiçeğinde, herbir meyvesinde, birbiri içinde çok vecihler ve delillerle, Nakkàşının vücûduna ve esmâsına şehâdet ederler.
Meselâ; herbir çiçekte, herbir meyvede bir mîzan var. Ve o mîzan, bir intizam içinde; ve o intizam, tazelenen bir tanzim ve tevzîn içinde; ve o tevzîn ve tanzim, bir zînet ve san'at içinde; ve o zînet ve san'at, mânidâr kokular ve hikmetli tatlar içinde bulunduğundan; herbir çiçek, o ağacın çiçekleri adedince, Hakem‑i Zülcelâl’e işâretler ediyor.
Ve bu bir kelime olan bu ağaçta, bir harf hükmünde olan bir meyvede bulunan bir çekirdek noktası, bütün ağacın fihristesini, programını taşıyan küçük bir sandukçadır. Ve hâkezâ...
Buna kıyâsen, kâinât kitabının bütün satırları, sahifeleri, böyle, ism‑i Hakem ve Hakîm’in cilvesiyle, yalnız herbir sahifesi değil, belki herbir satırı ve herbir kelimesi ve herbir harfi ve herbir noktası, birer mu'cize hükmüne getirilmiştir ki, bütün esbâb toplansa, bir noktasının nazîrini getiremezler, muâraza edemezler.
568
Evet, bu Kur'ân‑ı Azîm-i Kâinât’ın herbir âyet‑i tekvîniyesi, o âyetin noktaları ve hurûfu adedince mu'cizeler gösterdiklerinden; elbette serseri tesâdüf, kör kuvvet, gayesiz, mîzansız, şuûrsuz tabiat, hiçbir cihetle o hakîmâne, basîrâne olan hàs mîzana ve gayet ince intizama karışamazlar. Eğer karışsaydılar, elbette karışık eseri görünecekti. Hâlbuki hiçbir cihette intizamsızlık müşâhede olunmuyor.

Üçüncü Nüktenin İkinci Noktası

İki Mes'eledir.

Birinci Mes'elesi

Onuncu Söz’de beyân edildiği gibi; nihâyet kemâlde bir cemâl ve nihâyet cemâlde bir kemâl, elbette kendini görmek ve göstermek, teşhîr etmek istemesi, en esâslı bir kaidedir. İşte bu esâslı düstur‑u umumîye binâendir ki; bu Kitab‑ı Kebîr-i Kâinâtın Nakkàş-ı Ezelî’si, bu kâinâtla ve bu kâinâtın herbir sahifesiyle ve herbir satırıyla, hattâ harfleri ve noktalarıyla Kendini tanıttırmak ve kemâlâtını bildirmek ve cemâlini göstermek ve Kendisini sevdirmek için, en cüz'îden en küllîye kadar herbir mevcûdun müteaddid lisânlarıyla cemâl‑i kemâlini ve kemâl‑i cemâlini tanıttırıyor ve sevdiriyor.
İşte, ey gâfil insan! Bu Hâkim‑i Hakem-i Hakîm-i Zülcelâl-i Ve'l-Cemâl, sana karşı Kendisini herbir mahlûkuyla böyle hadsiz ve parlak tarzlarda tanıttırmak ve sevdirmek istediği hâlde, sen O’nun tanıttırmasına karşı îmânla tanımazsan ve O’nun sevdirmesine mukâbil ubûdiyetinle kendini O’na sevdirmezsen, ne derece hadsiz muzâaf bir cehâlet, bir hasâret olduğunu bil, ayıl!

İkinci Noktanın İkinci Mes'elesi

Bu kâinâtın Sâni'‑i Kadîr ve Hakîm’inin mülkünde iştirâk yeri yoktur. Çünkü herşeyde nihâyet derecede intizam bulunduğundan, şirki kabûl edemez. Çünkü müteaddid eller bir işe karışırsa, o iş karışır. Bir memlekette iki pâdişah, bir şehirde iki vâli, bir köyde iki müdür bulunsa, o memleket, o şehir, o köyün her işinde bir karışıklık başlayacağı gibi; en ednâ bir vazifedâr adam, o vazifesine başkasının müdâhalesini kabûl etmemesi gösteriyor ki, hâkimiyetin en esâslı hàssası, elbette istiklâl ve infiraddır. Demek intizam vahdeti ve hâkimiyet infiradı iktiza eder.
569
Mâdem hâkimiyetin bir muvakkat gölgesi, muâvenete muhtaç ve âciz insanlarda böyle müdâhaleyi reddederse; elbette, derece‑i Rubûbiyette hakîki bir hâkimiyet‑i mutlaka, bir Kadîr‑i Mutlak’ta, bütün şiddetiyle müdâhaleyi reddetmek gerektir. Eğer zerre kadar müdâhale olsaydı, intizam bozulacaktı.
Hâlbuki bu kâinât öyle bir tarzda yaratılmış ki, bir çekirdeği halk etmek için, bir ağacı halk edebilir bir kudret lâzımdır. Ve bir ağacı halk etmek için de, kâinâtı halk edebilir bir kudret gerektir. Ve kâinât içinde parmak karıştıran bir şerîk bulunsa, en küçük bir çekirdekte de hissedar olmak lâzım gelir. Çünkü o, onun nümûnesidir. O hâlde, koca kâinâtta yerleşmeyen iki rubûbiyet, bir çekirdekte, belki bir zerrede yerleşmek lâzım gelir. Bu ise, muhâlâtın ve bâtıl hayâlâtın en mânâsız ve en uzak bir muhâlidir. Koca kâinâtın umum ahvâl ve keyfiyâtını mîzan‑ı adlinde ve nizâm‑ı hikmetinde tutan bir Kadîr‑i Mutlak’ın aczini – hattâ bir çekirdekte dahi – iktiza eden şirk ve küfür ne kadar hadsiz derecede muzâaf bir hilâf, bir hatâ, bir yalan olduğunu ve Tevhid ne derece hadsiz muzâaf bir derecede hak ve hakikat ve doğru olduğunu bil, “Elhamdülillâhi ale'l‑îmân” de.

Üçüncü Nokta

Sâni'‑i Kadîr, ism‑i Hakem ve Hakîm’i ile, bu âlem içinde binler muntazam âlemleri derc etmiştir. O âlemler içinde en ziyâde kâinâttaki hikmetlere medâr ve mazhar olan insanı bir merkez, bir medâr hükmünde yaratmış. Ve o kâinât dâiresinin en mühim hikmetleri ve faydaları insana bakıyor. Ve insan dâiresi içinde dahi, rızkı bir merkez hükmüne getirmiş; âlem‑i insanîde ekser hikmetler, maslahatlar, o rızka bakar ve onunla tezâhür eder. Ve insanda şuûr ve rızıkta zevk vâsıtasıyla, ism‑i Hakîm’in cilvesi parlak bir sûrette görünüyor. Ve şuûr‑u insanî vâsıtasıyla keşfolunan yüzer fenlerden herbir fen, Hakem isminin, bir nev'ide bir cilvesini ta'rif ediyor.
570
Meselâ; tıb fenninden suâl olsa, “Bu kâinât nedir?” Elbette diyecek ki: “Gayet muntazam ve mükemmel bir eczâhâne‑i kübrâdır. İçinde herbir ilâç güzelce ihzar ve istif edilmiştir.”
Fenn‑i kimyadan sorulsa, “Bu küre‑i arz nedir?” Diyecek: “Gayet muntazam ve mükemmel bir kimyahânedir.”
Fenn‑i makine diyecek: “Hiçbir kusuru olmayan, gayet mükemmel bir fabrikadır.”
Fenn‑i zirâat diyecek: “Nihâyet derecede mahsuldâr, her nev'i hubûbu vaktinde yetiştiren muntazam bir tarladır ve mükemmel bir bahçedir.”
Fenn‑i ticâret diyecek: “Gayet muntazam bir sergi ve çok intizamlı bir pazar ve malları çok san'atlı bir dükkândır.”
Fenn‑i iâşe diyecek: “Gayet muntazam, bütün erzâkın envâ'ını câmi' bir anbardır.”
Fenn‑i rızık diyecek: “Yüz binler lezîz taamlar beraber, kemâl‑i intizam ile içinde pişirilen bir matbah‑ı Rabbânî ve bir kazan‑ı Rahmânîdir.”
Fenn‑i askeriye diyecek ki: “Arz bir ordugâhtır. Her bahar mevsiminde yeni taht‑ı silâha alınmış ve zemin yüzünde çadırları kurulmuş dört yüz bin muhtelif milletler o orduda bulunduğu hâlde, ayrı ayrı erzâkları, ayrı ayrı libâsları, silâhları, ayrı ayrı ta'limâtları, terhisâtları, kemâl‑i intizamla, hiçbirini unutmayarak ve şaşırmayarak, bir tek Kumandan‑ı A'zamın emriyle, kuvvetiyle, merhametiyle, hazinesiyle, gayet muntazam yapılıp idare ediliyor.”
571
Ve fenn‑i elektrikten sorulsa, “Bu âlem nedir?” Elbette diyecek: “Bu muhteşem saray‑ı kâinâtın damı, gayet intizamlı, mîzanlı, hadsiz elektrik lambalarıyla tezyîn edilmiştir. Fakat o kadar hàrika bir intizam ve mîzan iledir ki; başta güneş olarak, küre‑i arzdan bin defa büyük o semâvî lambalar, mütemâdiyen yandıkları hâlde muvâzenelerini bozmuyorlar, patlak vermiyorlar, yangın çıkarmıyorlar. Sarfiyatları hadsiz olduğu hâlde, vâridâtları ve gazyağları ve madde‑i iştiâlleri nereden geliyor? Neden tükenmiyor? Neden yanmak muvâzenesi bozulmuyor? Küçük bir lamba dahi muntazam bakılmazsa söner. Kozmoğrafyaca, küre‑i arzdan bir milyondan ziyâde büyük ve bir milyon seneden ziyâde yaşayan güneşi (Hâşiye) kömürsüz, yağsız yandıran, söndürmeyen Hakîm‑i Zülcelâl’in hikmetine, kudretine bak, ‘Sübhânallâh’ de! Güneşin müddet‑i ömründe geçen dakikalarının âşirâtı adedince ‘Mâşâallâh, Bârekallâh, Lâ ilâhe illâ Hû’ söyle!
Demek bu semâvî lambalarda gayet hàrika bir intizam var. Ve onlara çok dikkatle bakılıyor. Güyâ o pek büyük ve pek çok kütle‑i nâriyelerin ve gayet çok kanâdil‑i nuriyelerin buhar kazanı ise, harâreti tükenmez bir Cehennem’dir ki, onlara nursuz harâret veriyor. Ve o elektrik lambalarının makinesi ve merkezî fabrikası dâimî bir Cennet’tir ki, onlara nur ve ışık veriyor; ism‑i Hakem ve Hakîm’in cilve‑i a'zamıyla, intizamla yanmakları devam ediyor.” Ve hâkezâ…
Bunlara kıyâsen, yüzer fennin herbirisinin kat'î şehâdetiyle, noksansız bir intizam‑ı ekmel içinde, hadsiz hikmetler, maslahatlarla bu kâinât tezyîn edilmiştir. Ve o hàrika ve ihâtalı hikmetle mecmû‑u kâinâta verdiği intizam ve hikmetleri, en küçük bir zîhayat ve bir çekirdekte, küçük bir mikyâsta derc etmiştir.
572
Ve ma'lûm ve bedîhîdir ki, intizam ile gayeleri ve hikmetleri ve faydaları takib etmek; ihtiyar ile, irâde ile, kasd ile, meşîet ile olabilir, başka olamaz. İhtiyarsız, irâdesiz, kasıdsız, şuûrsuz esbâb ve tabiatın işi olmadığı gibi, müdâhaleleri dahi olamaz. Demek bu kâinâtın bütün mevcûdâtındaki hadsiz intizamât ve hikmetleriyle iktiza ettikleri ve gösterdikleri bir Fâil‑i Muhtar’ı, bir Sâni'‑i Hakîm’i bilmemek veya inkâr etmek, ne kadar acîb bir cehâlet ve dîvânelik olduğu ta'rif edilmez.
Evet, dünyada en ziyâde hayret edilecek bir şey varsa, o da bu inkârdır. Çünkü kâinâtın mevcûdâtındaki hadsiz intizamât ve hikmetleriyle, vücûd ve vahdetine şâhidler bulunduğu hâlde, O’nu görmemek, bilmemek, ne derece körlük ve cehâlet olduğunu, en kör câhil de anlar. Hattâ diyebilirim ki, ehl‑i küfrün içinde, kâinâtın vücûdunu inkâr ettiklerinden ahmak zannedilen Sofestâiler, en akıllılarıdır. Çünkü; kâinâtın vücûdunu kabûl etmekle Allah’a ve Hàlık’ına inanmamak kàbil ve mümkün olmadığından, kâinâtı inkâra başladılar. Kendilerini de inkâr ettiler; “Hiçbir şey yok” diyerek, akıldan istifâ ederek, akıl perdesi altında sâir münkirlerin hadsiz akılsızlıklarından kurtulup bir derece akla yanaştılar.

Dördüncü Nokta

Onuncu Söz’de işâret edildiği gibi, bir Sâni'‑i Hakîm ve gayet hikmetli bir usta, bir sarayın herbir taşında yüzer hikmeti hassâsiyetle takib etse, sonra o saraya dam yapmayıp, boşu boşuna harâb olmasıyla, takib ettiği hadsiz hikmetleri zâyi' etmesini hiçbir zîşuûr kabûl etmediği ve bir Hakîm‑i Mutlak, kemâl‑i hikmetinden, bir dirhem kadar bir çekirdekten yüzer batman faydaları, gayeleri, hikmetleri dikkatle takib ettiği hâlde, dağ gibi koca ağaca bir dirhem kadar bir tek fayda, bir tek küçük gaye, bir tek meyve vermek için o koca ağacın pek çok masârifini yapmakla, kendi hikmetine bütün bütün zıt ve muhâlif olarak, müsrifâne bir sefâhet irtikâb etmesi hiçbir cihetle imkânı olmadığı gibi; aynen öyle de, bu kâinât sarayının herbir mevcûdâtına yüzer hikmet takan ve yüzer vazife ile techiz eden, hattâ herbir ağaca meyveleri adedince hikmetler ve çiçekleri adedince vazifeler veren bir Sâni'‑i Hakîm, kıyâmeti getirmemekle ve haşri yapmamakla, bütün bu had ve hesaba gelmeyen hikmetleri ve nihâyetsiz vazifeleri mânâsız, abes, boş, faydasız zâyi' etmesi, O Kadîr‑i Mutlak’ın kemâl‑i kudretine acz‑i mutlak verdiği gibi, O Hakîm‑i Mutlak’ın kemâl‑i hikmetine hadsiz abesiyet ve faydasızlığı ve O Rahîm‑i Mutlak’ın cemâl‑i rahmetine nihâyetsiz çirkinliği ve O Âdil‑i Mutlak’ın kemâl‑i adâletine nihâyetsiz zulmü vermek demektir. Âdeta, kâinâtta herkese görünen hikmet, rahmet, adâleti inkâr etmektir. Bu ise, en acîb bir muhâldir ki, hadsiz bâtıl şeyler, içinde bulunur.
573
Ehl‑i dalâlet gelsin, baksın: Gireceği ve düşündüğü kendi kabri gibi, kendi dalâletinde ne derece dehşetli bir zulmet, bir karanlık ve yılanların, akreplerin yuvası bir kuyu olduğunu görsün. Ve âhirete îmân ise, Cennet gibi güzel ve nurânî bir yol olduğunu bilsin, îmâna girsin.

Beşinci Nokta

İki Mes'ele’dir.

Birinci Mes'ele

Sâni'‑i Zülcelâl, ism‑i Hakîm’in muktezâsıyla, herşeyde en hafif sûreti, en kısa yolu, en kolay tarzı, en faydalı şekli ehemmiyetle takib ettiği gösteriyor ki; isrâf, abesiyet, faydasızlık, fıtratta yoktur. İsrâf ise, ism‑i Hakîm’in zıddı olduğu gibi, iktisad onun lâzımıdır ve düstur‑u esâsıdır.
Ey iktisadsız, isrâflı insan! Bütün kâinâtın en esâslı düsturu olan iktisadı yapmadığından, ne kadar hilâf‑ı hakikat hareket ettiğini bil; ﴿كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا﴾ âyeti ne kadar esâslı, geniş bir düsturu ders verdiğini anla!
574

İkinci Mes'ele:

İsm‑i Hakem ve Hakîm, bedâhet derecesinde, Resûl‑i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm’ın risaletine delâlet ve istilzam ediyor denilebilir. Evet, mâdem gayet mânidâr bir kitab, onu ders verecek bir muallim ister. Ve gayet güzel bir cemâl, kendini görecek ve gösterecek bir ayna iktiza eder. Ve gayet kemâlde bir san'at, teşhîrci bir dellâl ister. Elbette, herbir harfinde yüzer mânâlar, hikmetler bulunan bu Kitab‑ı Kebîr-i Kâinâtın muhâtabı olan nev'‑i insan içinde, elbette bir rehber‑i ekmel, bir muallim‑i ekber bulunacak. Tâ ki, o kitapta bulunan kudsî ve hakîki hikmetleri ders verecek; belki kâinâttaki hikmetlerin vücûdunu bildirecek; belki kâinâtın hilkatindeki makàsıd‑ı Rabbâniye’nin zuhûruna, belki husûlüne vesile olacak; ve umum kâinâtta Hàlık tarafından gayet ehemmiyetle izhârını irâde ettiği kemâl‑i san'atını, cemâl‑i esmâsını bildirecek, âyinedârlık edecek; ve O Hàlık, bütün mevcûdâtla Kendini sevdirmek ve zîşuûr mahlûklarından mukàbele istediğinden, o zîşuûrların nâmına birisi o geniş tezâhürat‑ı Rubûbiyete karşı geniş bir ubûdiyet ile mukàbele edip, berr ve bahri cezbeye getirecek, semâvât ve arzı çınlatacak bir velvele‑i teşhîr ve takdis ile, o zîşuûrların nazarını o san'atların Sâni'ine çevirecek; ve kudsî dersler ve ta'limâtla bütün ehl‑i aklın kulaklarını kendine çevirecek bir Kur'ân‑ı Azîmü'ş-Şân’la, O Sâni'‑i Hakem-i Hakîm’in makàsıd‑ı İlâhiye’sini en güzel bir sûrette gösterecek; ve bütün hikmetlerinin tezâhürüne ve tezâhürat‑ı cemâliye ve celâliyesine karşı en ekmel bir mukàbele edecek bir Zât, güneşin vücûdu gibi bu kâinâta lâzımdır, zarûrîdir. Ve öyle eden ve en ekmel bir sûrette o vazifeleri yapan, bilmüşâhede, Resûl‑i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm’dır. Öyle ise; güneş ziyâyı, ziyâ gündüzü istilzam ettiği derecede, kâinâttaki hikmetler Risalet‑i Ahmediye’yi istilzam eder.
575
Evet, nasıl ki, ism‑i Hakem ve Hakîmin cilve‑i a'zamı ile, a'zamî derecede Risalet‑i Ahmediye’yi iktiza ediyor; öyle de, Esmâ‑i Hüsnâ’dan Allah, Rahmân, Rahîm, Vedûd, Mün'im, Kerîm, Cemîl, Rab gibi çok isimlerin herbiri, kâinâtta görünen bir cilve‑i a'zamla, a'zamî derecede ve mertebe‑i kat'iyyette Risalet‑i Ahmediye’yi istilzam ederler.
Meselâ; ism‑i Rahmân’ın cilvesi olan rahmet‑i vâsia, O Rahmeten li'l‑âlemîn ile tezâhür eder. Ve ism‑i Vedûd’un cilvesi olan tahabbüb‑ü İlâhî ve taarrüf‑ü Rabbânî O Habîb‑i Rabbü'l-Âlemîn ile netice verir, mukàbele görür. Ve ism‑i Cemîl’in bir cilvesi olan bütün cemâller, yani cemâl‑i Zât, cemâl‑i Esmâ, cemâl‑i san'at, cemâl‑i masnûât o âyine‑i Ahmediye’de görülür, gösterilir. Ve haşmet‑i Rubûbiyet ve saltanat‑ı Ulûhiyet’in cilveleri dahi, o dellâl‑ı Saltanat-ı Rubûbiyet olan Zât‑ı Ahmediye’nin risaletiyle bilinir, görünür, anlaşılır, tasdik edilir. Ve hâkezâ… Bu misâller gibi, ekser Esmâ‑i Hüsnâ’nın herbiri, Risalet‑i Ahmediye’ye birer parlak bürhândır.
576
Elhâsıl; mâdem kâinât mevcûddur ve inkâr edilmiyor. Elbette kâinâtın renkleri, zînetleri, ışıkları, ziyâları, san'atları, hayatları, râbıtaları hükmünde olan hikmet, inâyet, rahmet, cemâl, nizâm, mîzan, zînet gibi meşhûd hakikatler, hiçbir cihetle inkâr edilmez. Mâdem bu sıfatların, fiillerin inkârı mümkün değildir. Elbette o sıfatların mevsufu ve o fiillerin fâili ve o ziyâların güneşi olan Zât‑ı Vâcibü'l-Vücûd, Hakîm, Kerîm, Rahîm, Cemîl, Hakem, Adl dahi hiçbir cihetle inkâr edilmez ve inkârı kàbil olmaz. Ve elbette o sıfatların ve o fiillerin medâr‑ı zuhûrları, belki medâr‑ı kemâlleri, belki medâr‑ı tahakkukları olan rehber‑i ekber, muallim‑i ekmel ve dellâl‑ı a'zam ve tılsım‑ı kâinâtın keşşâfı ve âyine‑i Samedânî ve Habîb‑i Rahmânî olan Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâm’ın risaleti hiçbir cihetle inkâr edilmez. Âlem‑i hakikatin ve hakikat‑i kâinâtın ziyâları gibi, Bunun risaleti dahi, kâinâtın en parlak bir ziyâsıdır.
عَلَيْهِ وَعَلٰى اٰلِهِ وَصَحْبِهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ بِعَدَدِ عَاشِرَاتِ الْاَيَّامِ وَذَرَّاتِ الْاَنَامِ
﴿سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ﴾
577

Otuzuncu Lem'anın Dördüncü Nüktesi

﴿﷽﴾
﴿قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ﴾ Âyetinin bir nüktesi ve Vâhid ve Ehad isimlerini tazammun eden bir İsm‑i A'zam veya İsm‑i A'zamın altı nurundan bir nuru olan “Ferd” isminin bir cilvesi, Şevvâl‑i Şerîfte Eskişehir Hapishânesinde bana göründü. O cilve‑i a'zamın tafsilâtını Risale‑i Nura havâle edip burada muhtasar Yedi İşâretle, ism‑i Ferd’in tecellî‑i a'zamıyla gösterdiği tevhid‑i hakîkiyi, gayet muhtasar beyân edeceğiz.

Birinci İşâret

Ferd İsm‑i A'zamı, a'zamî bir tecellî ile kâinâtın hey'et‑i mecmuasına ve herbir nev'ine ve herbir ferdine birer sikke‑i tevhid, birer hâtem‑i Vahdâniyet koyduğunu, Yirmiikinci Söz ile Otuzüçüncü Mektûb tafsîlen göstermişlerdir. Burada, yalnız Üç Sikkeye işâret edeceğiz.

Birinci Sikke

Ferdiyet cilvesi, kâinât yüzünde öyle bir sikke‑i Vahdet koymuştur ki, kâinâtı tecezzî kabûl etmez bir küll hükmüne getirmiştir. Bütün kâinâta tasarruf edemeyen bir zât, hiçbir cüz'üne hakîki mâlik olamaz. O sikke de şudur: Kâinâtın mevcûdâtı, envâ'ları, en muntazam bir fabrika çarkları gibi, birbirine muâvenet eder, birbirinin vazifesini tekmîle çalışır. Öyle bir tesânüd, öyle birbirine muâvenet, öyle birbirinin suâline cevab vermek ve birbirinin imdâdına koşmak ve birbirine sarılmak, birbiri içine girmek sûretiyle öyle bir vahdet‑i vücûd teşkil ediyorlar ki, bir insanın cesedindeki unsurlar gibi, birbirinden kàbil‑i tefrik olmaz. Bir unsurun dizginini tutan, umumun dizginlerini tutamazsa, o tek unsurun dizginini zaptedemez.
578
İşte, kâinâtın sîmâsındaki bu teâvün, tesânüd, tecâvüb, teânuk; pek parlak bir sikke‑i kübrâ-yı Vahdettir.

İkinci Sikke

Zeminin yüzünde ve bahar sîmâsında öyle bir parlak Hâtem‑i Ehadiyet ve Sikke‑i Vahdâniyet, ism‑i Ferd’in cilvesiyle görünüyor ki; küre‑i arzın yüzünde bütün zîhayatı bütün efrâdıyla ve ahvâl ve şuûnâtıyla idare etmeyen ve umumunu birden görmeyen ve bilmeyen ve icâd etmeyen bir zât, icâd cihetinde hiçbir şeye karışmadığını isbât ediyor. O sikke de şudur:
Zeminin yüzünde mâdenî maddelerin, unsurların ve câmidât mahlûkatın gayet muntazam, fakat gizli sikkelerinden kat'‑ı nazar, yalnız ikiyüzbin hayvanat tâifelerinin ve ikiyüzbin nebâtât envâ'ının atkı ipleriyle dokunan nakışlı şu sikkeye bak ki: Birden bahar mevsiminde, zeminin yüzünde, birbiri içinde, beraber, ayrı ayrı şekilleri, ayrı ayrı hizmetleri, ayrı ayrı rızıkları, ayrı ayrı cihâzâtları; hiçbirini şaşırmayarak, yanlış etmeyerek, nihâyet karışıklık içinde nihâyet derecede temyiz ve tefrik ile, gayet hassas bir mîzanla, herbir şeye lâzım olan herşeyleri külfetsiz, tam vaktinde, umulmadığı yerden verildiğini gözümüzle gördüğümüzden, zeminin sîmâsında o keyfiyet, o tedbir, o idare öyle bir Hâtem‑i Vahdâniyet ve öyle bir Sikke‑i Ehadiyet’tir ki; bütün o mevcûdâtı birden, hiçten icâd edip beraber idare etmeyen bir zât, rubûbiyet ve icâd cihetiyle hiçbir şeye karışamaz. Çünkü karışmış olsa, o hadsiz geniş muvâzene‑i idare bozulacak. Fakat insanların o kavânîn‑i Rubûbiyetin hüsn‑ü cereyanlarına, yine emr‑i İlâhî ile, sûrî bir hizmeti var.
579

Üçüncü Sikke

İnsanın yüzünde… Belki insanın yüzü öyle bir Sikke‑i Ehadiyet’tir ki, Âdem zamanından tâ kıyâmete kadar gelmiş ve gelecek bütün efrâd‑ı insaniye birden nazar‑ı mütâlaasında bulunmayan; ve herbirine karşı o tek yüzde birer alâmet‑i fârika koymayan; ve o küçük yüzde hadsiz alâmet‑i fârika bırakmayan bir sebeb, bir tek insanın yüzündeki hâtem‑i vahdâniyete icâd cihetiyle el uzatamaz.
Evet, insanın yüzüne o sikkeyi koyan Zât, elbette bütün efrâd‑ı insaniye, nazar‑ı şühûdunda ve dâire‑i ilmindedir ki, herbir insanın sîmâsı; göz, kulak, ağız gibi a'zâ‑yı esâsîde birbirine benzediği hâlde, birer alâmet‑i fârika ile hiçbirisine tamam benzemez. Nasıl ki; o sîmâda göz, kulak gibi a'zâların umum efrâdında birbirine benzediği, o nev'‑i insanın Sâni'i bir ve vâhid olduğuna şehâdet eden bir sikke‑i tevhiddir; öyle de, hukuk‑u insaniyenin muhâfazası için sâir envâ'ın fevkınde olarak o sîmâlarda birbirine iltibas olmamak ve birbirinden tefriki için, hikmetli pek çok alâmet‑i fârika ile iftirakları, O Sâni'‑i Vâhid’in irâdesini, ihtiyarını ve meşîetini göstermekle beraber, ayrı ve çok dakîk bir sikke‑i ehadiyet oluyor ki; bütün insanları, hayvanları belki kâinâtı halketmeyen bir zât, bir sebeb o sikkeyi koyamaz.

İkinci İşâret

Kâinâtın âlemleri, envâ'ları ve unsurları öyle birbiri içine girift olarak girmiştir ki, kâinâtın hey'et‑i mecmuasına mâlik olmayan bir sebeb, hiçbir nev'ine, hiçbir unsuruna hakîki tasarruf edemez. Âdeta ism‑i Ferd’in cilve‑i vahdeti, bütün kâinâtı bir vahdet içine almış; herşey o vahdeti ilân ediyor.
580
Meselâ; bu kâinâtın lambası olan güneşin bir olması, umum kâinât, birinin olmasına işâret ettiği gibi, zîhayatların çevik‑çalâk hizmetçileri olan hava unsuru bir olması; ve aşçıları olan ateş bir olması; ve zemin bahçesini sulayan bulut süngeri bir olması; ve umum zîhayatın imdâdına yetişen yağmur bir olması ve her yere yetişmesi; ve ekser hayvanat ve nebâtât tâifelerinin herbirisi umum zemin yüzünde serbest yayılmaları; vahdet‑i nev'iyeleri ve meskenleri bir bulunması; gayet kat'î bir sûrette işâretler, şehâdetlerdir ki, meskenleri ile beraber umum o mevcûdât, bir tek Zâtın malı olduğuna delâlet ederler.
İşte buna kıyâsen, bütün kâinâtın böyle birbirine girift olan envâ'ları mecmû‑u kâinâtı öyle bir küll hükmüne getirmiştir ki, icâd cihetiyle tecezzî kabûl etmez. Umum kâinâta hükmü geçmeyen bir sebeb, Rubûbiyet cihetiyle ve icâd keyfiyetiyle hiçbir şeye hükmedemez ve bir tek zerreye Rubûbiyetini dinlettiremez.

Üçüncü İşâret

İsm‑i Ferd’in tecellî‑i a'zamıyla kâinâtı birbiri içinde hadsiz Mektûbat‑ı Samedâniye hükmüne getirip, her mektûbda hadsiz hâtem‑i Vahdâniyet ve pek çok mühr‑ü Ehadiyet basılmış gibi, herbir mektûbun kelimâtı adedince Ehadiyet mühürlerini taşıyor ve o mühürlerin adedince kâtibini gösteriyor.
Evet, herbir çiçek, herbir meyve, herbir ot, hattâ herbir hayvan, herbir ağaç, birer mühr‑ü Ehadiyet ve birer sikke‑i Samediyet olduklarını ve bulundukları mekân ise, bir mektûb sûretini alması cihetiyle herbiri bir imza şeklini alır, o mekânın kâtibini gösteriyor.
Meselâ; bir bahçede bir sarı çiçek, o bahçe nakkàşının bir mührü hükmündedir. O çiçek mührü kimin ise, bütün zemin yüzündeki o nev'i çiçekler, O Zâtın kelimeleri hükmünde olduğuna ve o bahçe dahi O’nun yazısı olduğuna, açık bir sûrette delâlet ediyor.
Demek oluyor ki, herbir şey, umum eşyayı Hàlık’ına isnâd edip, a'zamî bir Tevhide işâret ediyor.
581

Dördüncü İşâret

İsm‑i Ferd’in cilve‑i a'zamı güneş gibi zâhir olmakla beraber, vücûb derecesinde bir ma'kuliyet ve hadsiz bir kolaylıkla kabûl edilir. Ve o cilvenin muhâlifi ve zıddı olan şirk, nihâyet derecede müşkül ve akıldan gayet derecede uzak, belki muhâl ve mümteni' derecesinde olduğunu isbât eden çok bürhânlar, Risale‑i Nurun eczâlarında beyân edilmiş. Şimdilik o delillerdeki o noktaların tafsilâtını o risalelere havâle edip, yalnız Üç Noktasını burada beyân edeceğiz.

Birincisi

Onuncu ve Yirmidokuzuncu Söz’lerin âhirlerinde icmâlen ve Yirminci Mektûb’un âhirinde tafsîlen, gayet kat'î bürhânlar ile isbât etmişiz ki; Zât‑ı Ferd ve Ehad’in kudretine nisbeten en büyük şeyin icâdı, en küçük bir şey gibi kolaydır. Bir baharı, bir çiçek gibi sühûletle halk eder. Binler haşrin nümûnelerini, her baharda gözümüz önünde kolaylıkla icâd eder. Büyük bir ağacı, küçük bir meyve gibi rahatça idare eder. Eğer müteaddid esbâba havâle edilse, herbir meyve, bir ağaç kadar masraflı ve müşkülâtlı ve bir çiçek, bir bahar kadar zahmetli ve suûbetli olur.
Evet, nasıl ki, bir ordunun techizât‑ı askeriyesi bir kumandanın emriyle bir fabrikada yapılsa, o ordunun techizâtı, âdeta bir tek neferin techizâtı gibi kolaylaşır; eğer her neferin cihâzâtı ayrı ayrı fabrikada yapılsa ve idare‑i askeriyesi vahdetten kesrete girse, o vakit herbir nefer, ordu kadar fabrikalar ister.
Aynen öyle de, eğer herşey Zât‑ı Ferd ve Ehad’e verilse, bütün bir nev'in hadsiz efrâdı, bir tek ferd gibi kolay olur. Eğer esbâba verilse, herbir ferd o nev'i kadar müşkülâtlı olur. Evet, vahdet de, ferdiyet de, herşeyin O Zât‑ı Vâhid’e intisabıyla olur ve O’na istinâd eder. Ve bu istinâd ve intisab ise, o şey için hadsiz bir kuvvet, bir kudret hükmüne geçebilir. O vakit küçük bir şey, o intisab ve istinâd kuvvetiyle, binler derece kuvvet‑i şahsiyesinin fevkınde işler görebilir, neticeler verebilir. Ve çok kuvvetli olan, Ferd ve Ehad’e istinâd ve intisab etmeyen bir şey, kendi şahsî kuvvetine göre küçük işler görebilir ve neticesi ona göre küçülür.
582
Meselâ; nasıl ki başıbozuk, gayet cesur, kuvvetli bir adam, kendi cephanesini ve zahîresini beraberinde ve belinde taşımağa mecbur olduğundan, ancak on adam düşmanına karşı muvakkat dayanabilir. Çünkü şahsî kuvveti o kadar eser gösterebilir. Fakat askerlik tezkeresiyle bir kumandan‑ı a'zama intisab ve istinâd eden bir adam, kendi menâbi'‑i kuvvetini ve erzâk deposunu kendisi çekmediği ve taşımağa mecbur olmadığı için, o intisab ve istinâd, onun için tükenmez bir kuvvet, bir hazine hükmüne geçtiğinden, mağlûb düşen düşman ordusunun bir müşîrini, belki binler adamla beraber, o intisab kuvvetiyle esir edebilir.
Demek Vahdette, Ferdiyette, bir karınca bir Fir'avun’u, bir sinek bir Nemrud’u, bir mikrop bir cebbârı o intisab kuvvetiyle mağlûb edebildiği gibi, nohut tanesi küçüklüğünde bir çekirdek dahi, dağ gibi heybetli bir çam ağacını omuzunda taşıyabilir. Evet, nasıl ki, bir kumandan‑ı a'zam, bir neferin imdâdına bir orduyu gönderebilir haysiyetiyle o neferin arkasında bir orduyu tahşid edebildiği cihetiyle; o nefer, bir ordu kendisinin arkasında ma'nen bulunuyor gibi bir kuvvet‑i maneviye ile, pek büyük işlere, kumandanı nâmına mazhar olur.
Öyle de; Sultan‑ı Ezelî, Ferd ve Ehad olduğundan, hiçbir cihetle ihtiyaç yok; eğer farazâ ihtiyaç olsa, herşeyin imdâdına bütün eşyayı gönderir ve herbir şeyin arkasına kâinât ordusunu tahşid eder ve herbir şey kâinât kadar bir kuvvete dayanır ve herbir şeye karşı bütün eşya – farazâ, eğer ihtiyaç olsa – O Kumandan‑ı Ferd’in kuvveti hükmüne geçebilir. Eğer Ferdiyet olmazsa herbir şey bütün bu kuvveti kaybeder, hiç hükmüne sukùt eder; neticeleri dahi hiçe iner.
İşte, gözümüzle her vakit müşâhede ettiğimiz bu çok hàrika eserlerin gayet küçük, ehemmiyetsiz şeylerden tezâhürü, bilbedâhe Ferdiyet ve Ehadiyeti gösteriyor. Yoksa herşeyin neticesi, meyvesi, eseri, o şeyin maddesi ve kuvveti gibi küçülerek hiçe inecekti. Ve gözümüz önündeki gayet kıymetdâr şeylerin gayet derecede ucuzluğu ve nihâyet derecede mebzûliyeti, hiç kalmayacaktı. Şimdi kırk para ile alacağımız bir kavunu, bir narı, kırk bin lira ile de yiyemezdik.
Evet, dünyadaki bütün sühûlet, bütün ucuzluk, bütün mebzûliyet Vahdetten gelir ve Ferdiyete şehâdet eder.
583

İkinci Nokta

Mevcûdât iki vecihle icâd ediliyor. Biri, “ibdâ' ve ihtirâ'” tâbir edilen hiçten icâddır. Diğeri, “inşâ ve terkîb” tâbir edilen, mevcûd olan anâsır ve eşyadan toplamak sûretiyle ona vücûd vermektir. Eğer cilve‑i Ferdiyete ve sırr‑ı Ehadiyet’e göre olsa, hadsiz derece bir sühûlet, belki vücûb derecesinde bir kolaylık olur. Eğer Ferdiyete verilmezse, hadsiz derece müşkül ve gayr‑ı ma'kul, belki imtina' derecesinde bir suûbet olacak. Hâlbuki, kâinâttaki mevcûdât, nihâyet derecede külfetsiz olarak ve sühûletle ve kolaylıkla, gayet mükemmel bir sûrette vücûda gelmeleri, cilve‑i Ferdiyeti bilbedâhe gösteriyor ve herşey doğrudan doğruya Zât‑ı Ferd-i Zülcelâl’in san'atı olduğunu isbât ediyor.
Evet, eğer eşya Ferd‑i Vâhid’e verilse, bir kibrit çakar gibi, eserleriyle azameti anlaşılan o nihâyetsiz kudretiyle, hiçten icâd eder. Ve ihâtalı, nihâyetsiz ilmiyle, herşeye manevî bir kalıp hükmünde bir mikdar ta'yin eder. Ve o âyine‑i ilmindeki herşeyin sûretine ve plânına göre, kolayca, herbir şeyin zerreleri o kalıb‑ı ilmî içine yerleşir, muntazaman vaziyetlerini muhâfaza ederler.
Eğer etraftan zerreleri toplamak lâzım gelse de, ilmî kanunların ve kudretin ihâtalı düsturları cihetiyle, o zerreler, kanun‑u ilmî ve sevk‑i kudretî ile bağlanmaları haysiyetiyle, mutî' bir ordunun neferâtı gibi muntazaman, kanun‑u ilmî ve sevk‑i kudretî ile gelip, o şeyin vücûdunu ihâta eden kalıb‑ı ilmî ve mikdar‑ı kaderî içine girip, kolayca vücûdunu teşkil ederler. Belki aynadaki aksin fotoğraf vâsıtasıyla kağıt üstüne vücûd‑u haricî giymesi veyâhut görünmeyen bir yazıyla yazılan bir mektûba gösterici maddeyi sürmekle görünmesi gibi, Ferd‑i Vâhid’in ilm‑i ezelîsinin âyinesinde bulunan mâhiyet‑i eşya ve suver‑i mevcûdâta, gayet sühûletle, kudret onlara vücûd‑u haricî giydirir. Ve âlem‑i mânâdan âlem‑i zuhûra getirir, gözlere gösterir.
584
Eğer Ferd‑i Vâhid’e verilmezse, bir sineğin vücûdunu rû‑yi zeminin etrafından ve anâsırından, gayet hassas bir mîzanla toplamak, âdeta yeryüzünü ve unsurları eleyip her taraftan o mahsûs vücûdun mahsûs zerrelerini getirerek san'atlı vücûdunda muntazam yerleştirmek için maddî kalıp, belki a'zâları adedince kalıplar bulunmak ve o vücûddaki duygular ve rûh gibi ince, dakîk, manevî letâifi dahi mîzan‑ı mahsûsla manevî âlemlerden celb etmek lâzım gelir.
İşte bu sûrette bir sineğin icâdı kâinât kadar müşkülâtlı olur. Yüz derece müşkül müşkül içinde, belki muhâl muhâl içinde olacak. Çünkü; Hàlık‑ı Ferd’den başka hiçbir şey, hiçten ve ademden icâd edemediğine bütün ehl‑i din ve ehl‑i fen ittifak ediyorlar. Öyle ise; esbâb ve tabiata havâle edilse, herşeye, ekser eşyadan toplamak sûretiyle vücûd verilebilir.

Üçüncü Nokta

Eğer bütün eşya, bir Zât‑ı Ferd-i Vâhid’e verilse, bir tek şey gibi kolay olmasına; eğer esbâba ve tabiata havâle edilse, bir tek şeyin vücûdu, umum eşya kadar müşkülâtlı olduğuna işâret eden, başka risalelerde izâh edilen iki‑üç temsîli muhtasaran beyân edeceğiz.
Meselâ: Bir zâbite, bin nefere ait vaziyet ve idare havâle edilse ve bir nefer de on zâbitin idaresine verilse; o bir neferin idaresi, bir taburun idaresinden on derece daha müşkülâtlı olur. Çünkü ona emredenler, birbirine mâni olurlar; bir keşmekeş ile, o nefer hiçbir istirahat yüzünü görmeyecek. Hem bir taburdan matlûb vaziyet ve netice bir tek zâbite havâle edilse, külfetsiz, kolayca o neticeyi istihsâl eder ve o vaziyeti verebilir.
Eğer o vaziyeti almayı ve o neticeyi istihsâl etmeyi, o taburdaki başsız, âmirsiz, çavuşsuz neferâta havâle edilse, o matlûb vaziyeti ve neticeyi almak için, çok karışıklık içinde münâkaşalarla, ancak nâkıs bir sûreti, müşkülâtla tahsil edebilir.
İkinci Temsîl: Meselâ; Ayasofya gibi kubbeli bir câmiin kubbesindeki taşlarını durdurmak vaziyeti ve muallakta durdurması bir ustaya verilse, o vaziyeti onlara kolayca verebilir.
585
Eğer o vaziyete girmesi taşlara havâle edilse, herbir taş, umum taşlara hem hâkim‑i mutlak, hem mahkûm‑u mutlak olmak lâzım gelir. Tâ ki, birbirine baş başa verip muallakta durabilsinler. O hâlde, o ustanın kolayca gördüğü işini görmek için, yüz usta kadar, yüz derece işinden daha ziyâde işler görülecek, sonra o vaziyetler alınacak.
Üçüncü Temsîl: Meselâ küre‑i arz, Zât‑ı Ferd-i Vâhid’in bir memuru, bir neferi olduğundan, yalnız o bir tek nefer, o tek Zâtın tek emrini dinlediği için, mevsimlerin husûlü ve gece ve gündüz vakitlerinin vücûdu ve semâvâttaki ulvî ve haşmetli harekâtın zuhûru ve sinemavâri semâvî levhaların tebdili gibi neticeleri istihsâl için, arz gibi bir tek nefer, bir tek Zâtın bir tek emrini almakla, o vazifenin neş'esinden gelen bir câzibe ile, meczûb Mevlevî gibi iki hareketiyle semâ'a kalkar, bütün o muhteşem neticelerin husûlüne ve zuhûruna vesile olur. Güyâ o tek nefer, kâinât yüzündeki muhteşem manevraya bir kumandanlık eder.
Eğer Hâkimiyet‑i Ulûhiyet’i ve Saltanat‑ı Rubûbiyet’i umum kâinâtı ihâta eden ve hüküm ve emri umum mevcûdâta geçen bir Zât‑ı Ferd’e verilmezse, o hâlde o neticeleri, o semâvî manevrayı ve arzî mevsimleri tahsil etmek için, küre‑i arzdan bin defa büyük milyonlarla yıldızlar ve küreler, milyonlar sene uzun bir mesâfeyi her yirmidört saatte, herbir senede gezmekle o neticeler gösterilebilir.
İşte, küre‑i arz gibi bir tek memur, meczûb bir Mevlevî gibi mihveri ve medârı üstünde iki hareketle hâsıl olan o haşmetli neticelerin husûlü ise, Vahdette ne derece hadsiz sühûlet olduğuna bir misâl olması gibi; aynı neticeleri kazanmak için milyonlar defa o hareketten daha müşkül ve hadsiz uzun yollar ile o neticeleri kazanmak ne derece müşkülâtlı, belki muhâl olduğuna, şirk ve küfrün yolunda ne derece muhâller, bâtıl şeyler bulunduğuna misâldir.
586
Esbâba tapanların ve tabiat‑perestlerin cehâletlerine bu misâl ile bak: Meselâ: Bir zât, hàrika bir fabrikanın veya acîb bir saatin veya muhteşem bir sarayın veya mükemmel bir kitabın gayet muntazam bir sûrette eczâlarını, çarklarını fevkalâde san'atıyla hazır ettikten sonra, kendisi kolayca o eczâları terkîb edip işletmeyerek, belki çok uzun masraflarla o eczâları kendi kendine işlemek ve usta yerine fabrikayı, sarayı, saati yapmak, kitabı yazmak için herbir cüz'ü, herbir çarkı, hattâ kağıdı, kalemi birer hàrika makine hükmüne getiriyor. Ve teşhîrini çok istediği bütün hünerlerini, kemâlâtını izhâra vesile olan o üstadlığını ve san'atını onlara havâle ediyor, diye zannetmek, ne derece akıldan uzak ve cehâlet olduğunu anlarsın.
Aynen öyle de, esbâba ve tabiatlara icâd isnâd edenler, muzâaf bir cehâlete düşerler. Çünkü tabiatların ve sebeblerin üstünde dahi gayet muntazam bir eser‑i san'at var; onlar da sâir mahlûkat gibi masnû'durlar. Onları öyle yapan Zât onların neticelerini dahi yapar, beraber gösteriyor. Çekirdeği yapan, onun üstünde ağacı O yapar. Ve ağacı yapan, onun üstünde meyveleri dahi O icâd eder. Yoksa, ayrı ayrı tabiatların, sebeblerin vücûda gelmeleri için, yine muntazam başka tabiatları, sebebleri isteyecekler. Ve hâkezâ, gitgide nihâyetsiz, mânâsız, imkânsız bir silsile‑i mevhûmâtı mevcûd kabûl etmek lâzım gelir. Bu ise, cehâletlerin en antikasıdır.

Beşinci İşâret

Çok yerlerde kat'î delillerle isbât etmişiz ki, hâkimiyetin en esâslı hàssası istiklâldir, infiraddır. Hattâ hâkimiyetin zaîf bir gölgesi, âciz insanlarda dahi istiklâliyetini muhâfaza etmek için, gayrın müdâhalesini şiddetle reddeder ve kendi vazifesine başkasının karışmasına müsâade etmez. Çok pâdişahlar, bu redd‑i müdâhale haysiyetiyle masûm evlâdlarını ve sevdiği kardeşlerini merhametsizce kesmişler.
Demek, hakîki hâkimiyetin en esâslı hàssası ve infikâk kabûl etmez bir lâzımı ve dâimî bir muktezâsı; istiklâldir, infiraddır, gayrın müdâhalesini reddir.
İşte bu çok esâslı hàssa içindir ki; Rubûbiyet‑i Mutlaka derecesindeki Hâkimiyet‑i İlâhiye, gayet şiddetle şirki ve iştirâki ve müdâhale‑i gayrı reddettiğinden, Kur'ân‑ı Mu'cizü'l-Beyân dahi, gayet harâretle ve şiddetle ve pek çok tekrar ile Tevhidi gösterip şirki, iştirâki, azîm tehdidlerle reddediyor.
587
İşte, Rubûbiyetteki Hâkimiyet‑i İlâhiye, Tevhid ve Vahdeti kat'î bir sûrette iktiza ettiği ve gayet kuvvetli bir dâîyi ve gayet şiddetli bir muktazîyi gösterdiği gibi, kâinât yüzündeki nihâyet derecede mükemmel ve mecmû‑u kâinâttan, yıldızlardan tut, tâ nebâtât, hayvanat, maâdin, tâ cüz'iyât ve efrâda ve zerrelere kadar görünen intizam‑ı ekmel ve insicam‑ı ecmel, o Ferdiyete, o Vahdete hiçbir cihetle şübhe getirmez bir şâhid‑i âdil, bir bürhân‑ı bâhirdir. Çünkü gayrın müdâhalesi olsa, bu gayet hassas nizâm ve intizam ve muvâzene‑i kâinât elbette bozulacaktı ve intizamsızlık eseri görünecekti. ﴿لَوْ كَانَ ف۪يهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا﴾ âyetinin sırrıyla, bu hàrika, mükemmel nizâm‑ı kâinât karışacaktı ve fesâda girecekti. Hâlbuki, ﴿فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرٰى مِنْ فُطُورٍ﴾ âyetiyle, zerrâttan tâ seyyârâta, ferşten tâ Arşa kadar hiçbir cihetle kusur ve noksan ve müşevveşiyet eseri görülmediğinden, gayet parlak bir sûrette, bu nizâm‑ı kâinât ve şu intizam‑ı mahlûkat ve şu muvâzene‑i mevcûdât, ism‑i Ferd’in cilve‑i a'zamını gösterip Vahdete şehâdet eder.
Hem cilve‑i Ehadiyet sırrıyla, en küçük bir zîhayat mahlûk, kâinâtın bir misâl‑i musağğarası ve küçük bir fihristesi hükmünde olduğundan, o tek zîhayata sâhib çıkan, bütün kâinâtı kabza‑i tasarrufunda tutan Zât olabilir. Ve bir çekirdek, hilkatçe bir ağaçtan geri olmadığı ve bir ağaç küçük bir kâinât hükmünde olduğu gibi, herbir zîhayat dahi küçük bir kâinât ve küçük bir âlem hükmünde olduğundan, bu sırr‑ı Ehadiyet cilvesi, şirk ve iştirâki muhâl derecesine getiriyor.
588
Bu kâinât, o sır ile, değil yalnız tecezzî kabûl etmez bir külldür; belki mâhiyetçe, inkısam ve iştirâki ve tecezzîsi imkânsız ve müteaddid elleri kabûl etmez bir küllî hükmüne geçtiğinden, ondaki herbir cüz', bir cüz'î ve bir ferdi hükmünde ve o küll dahi bir küllî hükmünde olduğundan, hiçbir cihetle iştirâkin imkânı olmuyor. Bu ism‑i Ferd’in cilve‑i a'zamı, hakikat‑i Tevhidi, bu sırr‑ı Ehadiyet’le bedâhet derecesinde isbât ediyor.
Evet, kâinâtın envâ'ları birbiri içine girift olması ve kenetleşmesi ve herbirinin vazifesi umuma baktığı cihetle, kâinâtı, Rubûbiyet ve icâd noktasında tecezzî kabûl etmez bir küll hükmüne getirdiği misillû; kâinâtta fa'âliyet gösteren ef'âl‑i umumiye-i muhîta dahi, birbirinin içinde tedâhül cihetiyle, yani, meselâ hayat vermek fiili içinde, aynı ânda iâşe ve terzîk fiili görünüyor. Ve o iâşe, ihyâ fiilleri içinde, aynı zamanda o zîhayatın cesedini tanzim, techiz fiilleri müşâhede olunuyor. Ve o iâşe, ihyâ, tanzim, techiz fiilleri içinde; aynı vakitte tasvir, terbiye ve tedbir fiilleri nazara çarpıyor. Ve hâkezâ, böyle muhît ve umumî ef'âlin birbiri içine tedâhülü ve girift olması ve ziyâdaki yedi renk gibi imtizaç, belki ittihâd etmesi haysiyetiyle ve o ef'âlin herbiri mâhiyetçe bir birlik ve vahdet içinde ekser mevcûdâta ihâtası ve şümûlü ve Vahdânî birer fiil olduğundan, herhalde fâilinin bir tek Zât olması ve herbiri umum kâinâtı istilâ etmesi ve sâir ef'âl ile muâvenetdârâne birleşmesi itibariyle, kâinâtı tecezzî kabûl etmez bir küll hükmüne getirdiği gibi; zîhayat mahlûkların herbirisi, kâinâtın bir çekirdeği, bir fihristesi, bir nümûnesi hükmünde olduğundan, kâinâtı, Rubûbiyet noktasında tecezzî ve inkısamı imkân haricinde bir küllî hükmüne getirmiştir.
589
Demek kâinât öyle bir külldür ki; bir cüz'e Rab olmak, umum o külle Rab olmakla olur. Ve öyle bir küllîdir ki; herbir cüz, bir ferd hükmüne geçip, bir tek ferde Rubûbiyetini dinlettirmek, umum o küllîyi musahhar etmekle olabilir.

Altıncı İşâret

Ferdiyet‑i Rabbâniye ve Vahdet‑i İlâhiye, bütün kemâlâtın (Hâşiye) medârı, esâsı olduğu ve kâinâtın hilkatindeki hikmetlerin ve maksadların menşe'i ve mâdeni olduğu gibi; zîşuûr ve zîaklın, hususan insanın metâlibinin ve arzularının husûl bulmasının menba'ı ve çare‑i yegânesidir. Eğer Ferdiyet olmazsa, beşerin bütün metâlib ve arzuları sönecek. Hem hilkat‑i kâinâtın neticeleri hiçe inecek, hem mevcûd ve muhakkak olan ekser kemâlâtın in'idâmına vesile olacak.
Meselâ; insanda en şedîd ve sarsılmaz ve aşk derecesinde bir arzu‑yu bekà var. Ve o matlabı vermek için, bütün kâinâtı sırr‑ı Ferdiyetle kabzasında tutan ve bir menzili kapayıp öbür menzili açmak gibi kolay bir sûrette dünyayı kapayıp âhireti açabilir bir Zât, o arzu‑yu bekàyı yerine getirebilir. Ve bu arzu gibi, ebede uzanmış ve kâinâtın etrafına yayılmış, beşerin binler arzuları, sırr‑ı Ferdiyete ve hakikat‑i Tevhide bağlıdırlar. Eğer o Ferdiyet olmazsa, onlar olmaz, akîm kalırlar. Ve Vahdetle bütün kâinâta birden tasarruf eden bir Zât‑ı Ferd olmazsa, o matlablar yerine gelmez. Farazâ gelse de çok nâkıs olur.
590
İşte bu sırr‑ı azîm içindir ki, Kur'ân‑ı Mu'cizü'l-Beyân, Tevhid ve Ferdiyeti pek çok tekrar ile, kuvvetli bir harâretle, yüksek bir halâvetle ders verdiği gibi; bütün enbiyâ ve asfiyâ ve evliyâ, en büyük zevklerini ve saâdetlerini, Kelime‑i Tevhid olan “Lâ ilâhe illâ Hû”da buluyorlar.

Yedinci İşâret

İşte bu Tevhid‑i Hakîkiyi bütün merâtibiyle en mükemmel bir sûrette ders veren, isbât eden, ilân eden Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâm’ın risaleti, elbette o Tevhidin kat'iyyeti derecesinde sâbit olmak lâzım gelir. Çünkü; mâdem dâire‑i vücûdun en büyük hakikati olan Tevhidi bütün hakàikıyla O Zât ders veriyor; elbette Tevhidi isbât eden bütün bürhânlar, dolayısıyla, onun risaletini ve vazifesinin hakkâniyetini ve da'vâsının doğruluğunu dahi kat'î isbât eder denilebilir. Evet, böyle binler hakàik‑ı àliyeyi cem'eden Ferdiyet ve Vahdâniyeti hakkıyla keşfedip ders veren bir risalet, gayet kat'î bir sûrette o Tevhid, o Ferdiyetin muktezâsıdır ve lâzımıdır. Onlar, onu herhalde isterler.
İşte o vazifeyi tam tamına yerine getiren Zât‑ı Ahmediye Aleyhissalâtü Vesselâm’ın şahsiyet‑i maneviyesinin derece‑i ehemmiyetine ve ulviyetine ve bu kâinâtın bir güneşi olduğuna şehâdet eden pek çok delillerden, sebeblerden üç tanesini nümûne olarak beyân ediyoruz.
591
Birincisi: Umum ümmet, umum asırlarda işledikleri umum hasenâtın bir misli, “Essebebü ke'l‑fâil” sırrınca, Zât‑ı Ahmediye Aleyhissalâtü Vesselâm’ın sahife‑i hasenâtına geçtiği gibi; umum ümmet, her günde ettikleri salavât duâsının kat'î makbûliyeti cihetiyle, o hadsiz duâların iktiza ettikleri makam ve mertebeyi düşünmekle, Şahsiyet‑i Maneviye-i Muhammediye Aleyhissalâtü Vesselâm’ın bu kâinât içinde nasıl bir güneş olduğu anlaşılır.
İkincisi: Âlem‑i İslâmın şecere‑i kübrâsının menşe'i, çekirdeği, hayatı, medârı olan mâhiyet‑i Muhammediye Aleyhissalâtü Vesselâm’ın, fevkalâde isti'dâd ve cihâzâtıyla, Âlem‑i İslâmiyet’in maneviyatını teşkil eden kudsî kelimâtı, tesbihâtı, ibâdâtı en evvel bütün mânâlarıyla hissedip yapmaktan gelen terakkiyât‑ı rûhiyesini düşün; habîbiyet derecesine çıkan ubûdiyet‑i Muhammediye’nin (A.S.M.) velâyeti, sâir velâyetlerden ne kadar yüksek olduğunu anla.
Bir zaman, bir tek tesbihin, bir tek namazda, Sahâbelerin tarz‑ı telâkkisine yakın bir sûrette bana inkişafı, bir ay kadar ibâdet derecesinde ehemmiyetli göründü; Sahâbelerin yüksek kıymetini onunla anladım. Demek, bidâyet‑i İslâmiyede kelimât‑ı kudsiyenin verdiği feyiz ve nurun başka bir meziyeti var. Tazeliği haysiyetiyle başka bir letâfeti, bir tarâveti, bir lezzeti var ki, gaflet perdesi altında, mürûr‑u zamanla gizlenir, azalır, perdelenir. Zât‑ı Muhammediye (A.S.M.) ise, onları menba'‑ı hakîkisinden (Zât‑ı Akdes’ten) turfanda, taze olarak, fevkalâde isti'dâdıyla almış, emmiş, massetmiş. Bu sırra binâen, O Zât, bir tek tesbihten, başkasının bir sene ibâdeti kadar feyiz alabilir.
İşte bu nokta‑i nazardan, Zât‑ı Muhammediye Aleyhissalâtü Vesselâm’ın, haddi ve nihâyeti olmayan merâtib‑i kemâlâtta ne derece terakkî ettiğini kıyâs et.
592
Üçüncüsü: Bu kâinâtın Hàlık’ı, bu kâinâttaki bütün makàsıdının en ehemmiyetli medârı nev'‑i insan olduğundan ve bütün Hitâbât‑ı Sübhâniyenin en anlayışlı bir muhâtabı nev'‑i beşer olduğundan; o nev'‑i beşer içinde en meşhûr, en nâmdâr ve âsârıyla ve icraatıyla en mükemmel, en muhteşem ferd olan Zât‑ı Muhammediye’yi (A.S.M.), o nev' nâmına, belki umum kâinât hesabına Kendine muhâtab ittihàz eden Zât‑ı Ferd-i Zülcelâl, elbette onu hadsiz kemâlâtta hadsiz feyzine mazhar etmiştir.
İşte, bu Üç Nokta gibi çok noktalar var; kat'î bir sûrette isbât ederler ki, Şahsiyet‑i Maneviye-i Muhammediye (A.S.M.) kâinâtın manevî bir güneşi olduğu gibi; bu kâinât denilen Kur'ân‑ı Kebîrin âyet‑i kübrâsı ve o Furkàn‑ı A'zamın ism‑i a'zamı ve ism‑i Ferd’in cilve‑i a'zamının bir âyinesidir.
Otuzuncu Lem'a (İsm-i A'zam Risalesi) — Lem'alar | risaleinur.site