Risale-i Nur'da ara ve doğrudan okumaya geç
239

Ondokuzuncu Lem'aİktisad Risalesi

İktisad ve kanâate, isrâf ve tebzîre dairdir.
﴿﷽﴾
﴿كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا﴾
Şu âyet‑i kerîme, iktisada kat'î emir ve isrâftan nehy‑i sarîh sûretinde gayet mühim bir ders‑i hikmet veriyor. Şu mes'elede “Yedi Nükte” var.

Birinci Nükte

Hàlık‑ı Rahîm, nev'‑i beşere verdiği ni'metlerin mukâbilinde şükür istiyor. İsrâf ise şükre zıttır, ni'mete karşı hasâretli bir istihfaftır. İktisad ise, ni'mete karşı ticâretli bir ihtiramdır.
Evet, iktisad; hem bir şükr‑ü manevî, hem ni'metlerdeki Rahmet‑i İlâhiye’ye karşı bir hürmet, hem kat'î bir sûrette sebeb‑i bereket, hem bedene perhiz gibi bir medâr‑ı sıhhat, hem manevî dilencilik zilletinden kurtaracak bir sebeb‑i izzet, hem ni'met içindeki lezzeti hissetmesine ve zâhiren lezzetsiz görünen ni'metlerdeki lezzeti tatmasına kuvvetli bir sebebdir. İsrâf ise, mezkûr hikmetlere muhâlif olduğundan, vahîm neticeleri vardır.
240

İkinci Nükte

Fâtır‑ı Hakîm, insanın vücûdunu mükemmel bir saray sûretinde ve muntazam bir şehir misâlinde yaratmış. Ağızdaki kuvve‑i zâikayı bir kapıcı, a'sâb ve damarları telefon ve telgraf telleri gibi – kuvve‑i zâika ile, merkez‑i vücûddaki mide ile bir medâr‑ı muhâbereleridir – ki, ağıza gelen maddeyi o damarlarla haber verir. Bedene, mideye lüzumu yoksa “Yasaktır!” der, dışarı atar. Bazen de, bedene menfaati olmamakla beraber, zararlı ve acı ise, hemen dışarı atar, yüzüne tükürür.
İşte, mâdem ağızdaki kuvve‑i zâika bir kapıcıdır; mide, cesedin idaresi noktasında bir efendi ve bir hâkimdir. O saraya veyâhut o şehre gelen ve sarayın hâkimine verilen hediyenin yüz derece kıymeti varsa, kapıcıya bahşiş nev'inden ancak beş derecesi muvâfık olur, fazla olamaz. Tâ ki, kapıcı gururlanıp, baştan çıkıp, vazifeyi unutup, fazla bahşiş veren ihtilâlcileri saray dâhiline sokmasın.
İşte, bu sırra binâen, şimdi iki lokma farz ediyoruz. Bir lokma, peynir ve yumurta gibi mugaddî maddeden kırk para, diğer lokma, en a'lâ baklavadan on kuruş olsa; bu iki lokma, ağıza girmeden, beden itibariyle farkları yoktur, müsâvîdirler. Boğazdan geçtikten sonra, cesed beslemesinde yine müsâvîdirler. Belki, bazen kırk paralık peynir daha iyi besler. Yalnız, ağızdaki kuvve‑i zâikayı okşamak noktasında yarım dakika bir fark var. Yarım dakika hatırı için kırk paradan on kuruşa çıkmak ne kadar mânâsız ve zararlı bir isrâf olduğu kıyâs edilsin. Şimdi, saray hâkimine gelen hediye kırk para olmakla beraber, kapıcıya dokuz defa fazla bahşiş vermek, kapıcıyı baştan çıkarır. “Hâkim benim” der. Kim fazla bahşiş ve lezzet verse onu içeriye sokacak, ihtilâl verecek, yangın çıkaracak, “Aman! Doktor gelsin, harâretimi teskin etsin, ateşimi söndürsün” dedirmeye mecbur edecek.
İşte, iktisad ve kanâat, Hikmet‑i İlâhiye’ye tevfik‑i harekettir; kuvve‑i zâikayı kapıcı hükmünde tutup, ona göre bahşiş verir. İsrâf ise, o hikmete zıt hareket ettiği için çabuk tokat yer, mideyi karıştırır, iştihâ‑yı hakîkiyi kaybeder. Tenevvü'‑ü et'imeden gelen sun'î bir iştihâ‑yı kâzibe ile yedirir, hazımsızlığa sebebiyet verir, hasta eder.

Üçüncü Nükte

Sâbık “İkinci Nükte”de, “Kuvve‑i zâika kapıcıdır” dedik. Evet, ehl‑i gaflet ve rûhen terakkî etmeyen ve şükür mesleğinde ileri gitmeyen insanlar için bir kapıcı hükmündedir. Onun telezzüzü hatırı için isrâfâta ve bir dereceden on derece fiata çıkmamak gerektir.
241
Fakat, hakîki ehl‑i şükrün ve ehl‑i hakikatin ve ehl‑i kalbin kuvve‑i zâikası – “Altıncı Söz”deki muvâzenede beyân edildiği gibi kuvve‑i zâikası – Rahmet‑i İlâhiye’nin matbahlarına bir nâzır ve bir müfettiş hükmündedir. Ve o kuvve‑i zâikada taamlar adedince mîzancıklarla ni'met‑i İlâhiye’nin envâ'ını tartmak ve tanımak, bir şükr‑ü manevî sûretinde cesede, mideye haber vermektir. İşte, bu sûrette kuvve‑i zâika, yalnız maddî cesede bakmıyor. Belki kalbe, rûha, akla dahi baktığı cihetle, midenin fevkınde hükmü var, makamı var.
İsrâf etmemek şartıyla ve sırf vazife‑i şükrâniyeyi yerine getirmek ve envâ'‑ı niam-ı İlâhiye’yi hissedip tanımak kaydıyla ve meşrû olmak ve zillet ve dilenciliğe vesile olmamak şartıyla, lezzetini takib edebilir. Ve o kuvve‑i zâikayı taşıyan lisânı şükürde isti'mâl etmek için lezîz taamları tercih edebilir. Bu hakikate işâret eden bir hâdise ve bir kerâmet‑i Gavsiye:
Bir zaman Hazret‑i Gavs-ı A'zam Şeyh Geylânî’nin terbiyesinde, nâzdâr ve ihtiyare bir hanımın bir tek evlâdı bulunuyormuş. O muhterem ihtiyare, gitmiş oğlunun hücresine; bakıyor ki, oğlu bir parça kuru ve siyah ekmek yiyor. O riyâzâttan za'fiyetiyle, vâlidesinin şefkatini celb etmiş. Ona acımış. Sonra Hazret‑i Gavs’ın yanına şekvâ için gitmiş. Bakmış ki, Hazret‑i Gavs, kızartılmış bir tavuk yiyor.
Nâzdârlığından demiş: “Yâ Üstad! Benim oğlum açlıktan ölüyor; sen tavuk yersin!”
Hazret‑i Gavs tavuğa demiş: “Kum biiznillâh!” O pişmiş tavuğun kemikleri toplanıp tavuk olarak yemek kabından dışarı atıldığını, mu'temed ve mevsûk çok zâtlardan, Hazret‑i Gavs gibi kerâmât‑ı hàrikaya mazhariyeti dünyaca meşhûr bir zâtın bir kerâmeti olarak, manevî tevâtürle nakledilmiş.
Hazret‑i Gavs demiş: “Ne vakit senin oğlun da bu dereceye gelirse, o zaman o da tavuk yesin.”
242
İşte, Hazret‑i Gavs’ın bu emrinin mânâsı şudur ki: Ne vakit senin oğlun da rûhu cesedine, kalbi nefsine, aklı midesine hâkim olsa ve lezzeti şükür için istese, o vakit lezîz şeyleri yiyebilir.

Dördüncü Nükte

“İktisad eden, maîşetçe aile belâsını çekmez” meâlindeki لَا يَعُولُ مَنِ اقْتَصَدَ Hadîs‑i Şerîfi sırrıyla, iktisad eden, maîşetçe aile zahmet ve meşakkatini çok çekmez. Evet, iktisad kat'î bir sebeb‑i bereket ve medâr‑ı hüsn-ü maîşet olduğuna o kadar kat'î deliller var ki, had ve hesaba gelmez.
Ezcümle; ben kendi şahsımda gördüğüm ve bana hizmet ve arkadaşlık eden zâtların şehâdetleriyle diyorum ki; iktisad vâsıtasıyla bazen bire on bereket gördüm ve arkadaşlarım gördüler. Hattâ dokuz sene – şimdi otuz sene – evvel benimle beraber Burdur’a nefyedilen reislerden bir kısmı, parasızlıktan zillet ve sefâlete düşmemekliğim için, zekâtlarını bana kabûl ettirmeğe çok çalıştılar. O zengin reislere dedim: “Gerçi param pek azdır. Fakat iktisadım var. Kanâate alışmışım. Ben sizden daha zenginim.” Mükerrer ve musırrâne tekliflerini reddettim. Cây‑i dikkattir ki, iki sene sonra, bana zekâtlarını teklif edenlerin bir kısmı, iktisadsızlık yüzünden borçlandılar. Lillâhi'l‑Hamd, onlardan yedi sene sonra, o az para, iktisad bereketiyle bana kâfî geldi, benim yüz suyumu döktürmedi, beni halklara arz‑ı hâcete mecbur etmedi. Hayatımın bir düsturu olan “nâstan istiğnâ” mesleğimi bozmadı.
Evet, iktisad etmeyen, zillete ve ma'nen dilenciliğe ve sefâlete düşmeğe namzeddir. Bu zamanda isrâfâta medâr olacak para çok pahalıdır. Mukâbilinde bazen haysiyet, nâmus, rüşvet alınıyor. Bazen mukaddesât‑ı diniye mukâbil alınıyor, sonra menhus bir para veriliyor. Demek, manevî yüz lira zarar ile maddî yüz paralık bir mal alınır.
243
Eğer iktisad edip hâcât‑ı zarûriyeye iktısar ve ihtisar ve hasretse; ﴿اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَت۪ينُ﴾ sırrıyla, ﴿وَمَا مِنْ دَٓابَّةٍ فِي الْاَرْضِ اِلَّا عَلَى اللّٰهِ رِزْقُهَا﴾ sarâhatiyle, ummadığı tarzda, yaşayacak kadar rızkını bulacak. Çünkü şu âyet taahhüd ediyor. Evet, rızık ikidir:
Biri; hakîki rızıktır ki, onunla yaşayacak. Bu âyetin hükmü ile, o rızık taahhüd‑ü Rabbânî altındadır. Beşerin sû‑i ihtiyarı karışmazsa, o zarûrî rızkı herhalde bulabilir. Ne dinini, ne nâmusunu, ne izzetini fedâ etmeğe mecbur olmaz.
İkincisi; rızk‑ı mecâzîdir ki, sû‑i isti'mâlât ile hâcât‑ı gayr-ı zarûriye hâcât‑ı zarûriye hükmüne geçip, görenek belâsıyla tiryâki olup, terk edemiyor. İşte bu rızık taahhüd‑ü Rabbânî altında olmadığı için, bu rızkı tahsil etmek, hususan bu zamanda, çok pahalıdır. Başta izzetini fedâ edip zilleti kabûl etmek, bazen alçak insanların ayaklarını öpmek kadar ma'nen bir dilencilik vaziyetine düşmek, bazen hayat‑ı ebediyesinin nuru olan mukaddesât‑ı diniyesini fedâ etmek sûretiyle o bereketsiz, menhus malı alır.
Hem bu fakr u zarûret zamanında, aç ve muhtaç olanların elemlerinden ehl‑i vicdâna rikkat‑i cinsiye vâsıtasıyla gelen teellüm, o gayr‑ı meşrû bir sûrette kazandığı para ile aldığı lezzeti, vicdânı varsa acılaştırıyor.
Böyle acîb bir zamanda, şübheli mallarda, zarûret derecesinde iktifâ etmek lâzımdır. Çünkü اِنَّ الضَّرُورَةَ تُقَدَّرُ بِقَدْرِهَا sırrıyla; haram maldan, mecburiyetle zarûret derecesini alabilir, fazlasını alamaz. Evet, muztar adam, murdar etten tok oluncaya kadar yiyemez. Belki ölmeyecek kadar yiyebilir. Hem, yüz aç adamın huzurunda kemâl‑i lezzet ile fazla yenilmez.
244
İktisad, sebeb‑i izzet ve kemâl olduğuna delâlet eden bir vâkıa:
Bir zaman, dünyaca sehàvetle meşhûr Hâtem‑i Tâî, mühim bir ziyâfet veriyor. Misâfirlerine gayet fazla hediyeler verdiği vakit, çölde gezmeye çıkıyor. Bakar ki; bir ihtiyar fakir adam, bir yük dikenli çalı ve gevenleri beline yüklemiş, cesedine batıyor, kanatıyor. Hâtem ona dedi:
“Hâtem‑i Tâî, hediyelerle beraber mühim bir ziyâfet veriyor. Sen de oraya git; beş kuruşluk çalı yüküne bedel beş yüz kuruş alırsın.”
O muktesid ihtiyar demiş ki: “Ben bu dikenli yükümü izzetimle çekerim, kaldırırım; Hâtem‑i Tâî’nin minnetini almam.”
Sonra Hâtem‑i Tâî’den sormuşlar: “Sen kendinden daha civanmerd, azîz, kimi bulmuşsun?”
Demiş: “İşte o sahrâda rast geldiğim o muktesid ihtiyarı benden daha azîz, daha yüksek, daha civanmerd gördüm.”

Beşinci Nükte

Cenâb‑ı Hak, kemâl‑i kereminden, en fakir adama en zengin adam gibi ve gedâya (yani fakire) pâdişah gibi, lezzet‑i ni'metini ihsâs ettiriyor. Evet, bir fakirin, kuru bir parça siyah ekmekten açlık ve iktisad vâsıtasıyla aldığı lezzet, bir pâdişahın ve bir zenginin isrâftan gelen usanç ve iştahsızlıkla yediği en a'lâ baklavadan aldığı lezzetten daha ziyâde lezzetlidir. Cây‑i hayrettir ki, bazı müsrif ve mübezzir insanlar, böyle iktisadçıları “hısset” ile itham ediyorlar. Hâşâ! İktisad, izzet ve cömertliktir. Hısset ve zillet, ehl‑i isrâf ve tebzîrin zâhirî merdâne keyfiyetlerinin iç yüzüdür. Bu hakikati te'yid eden, bu risalenin te'lifi senesinde, Isparta’da hücremde cereyan eden bir vâkıa var. Şöyle ki:
245
Kaideme ve düstur‑u hayatıma muhâlif bir sûrette, bir talebem iki buçuk okkaya yakın bir balı, bana hediye kabûl ettirmeye ısrar etti. Ne kadar kaidemi ileri sürdüm, kanmadı. Bilmecbûriye, yanımdaki üç kardeşime yedirmek ve Şâbân‑ı Şerîf ve Ramazan’da o baldan iktisad ile otuz‑kırk gün üç adam yesin ve getiren de sevâb kazansın ve kendileri de tatlısız kalmasın diyerek, “Alınız” dedim. Bir okka bal da benim vardı. O üç arkadaşım, gerçi müstakîm ve iktisadı takdir edenlerdendi. Fakat, her ne ise, birbirine ikram etmek ve herbiri ötekinin nefsini okşamak ve kendi nefsine tercih etmek olan, bir cihette ulvî bir haslet ile, iktisadı unuttular. Üç gecede iki buçuk okka balı bitirdiler. Ben gülerek dedim: “Sizi, otuz‑kırk gün, o bal ile tatlandıracaktım. Siz otuz günü üçe indirdiniz. Âfiyet olsun!” dedim. Fakat ben, kendi o bir okka balımı iktisad ile sarf ettim. Bütün Şâbân ve Ramazan’da hem ben yedim, hem, Lillâhi'l‑Hamd, o kardeşlerimin herbirisine iftar vaktinde birer kaşık (Hâşiye) verip, mühim sevâba medâr oldu.
Benim hâlimi görenler, o vaziyetimi belki hısset telâkki etmişlerdir. Öteki kardeşlerimin üç gecelik vaziyetlerini bir civanmerdlik telâkki edebilirler. Fakat, hakikat noktasında, o zâhirî hısset altında ulvî bir izzet ve büyük bir bereket ve yüksek bir sevâb gizlendiğini gördük. Ve o civanmerdlik ve isrâf altında, eğer vazgeçilmese idi, bir dilencilik ve gayrın eline tama'kârâne ve muntazırâne bakmak gibi, hıssetten çok aşağı bir hâleti netice verir idi.

Altıncı Nükte

İktisad ve hıssetin çok farkı var. Tevâzu'; nasıl ki, ahlâk‑ı seyyieden olan tezellülden ma'nen ayrı ve sûreten benzer bir haslet‑i memdûhadır. Ve vakar, nasıl ki kötü hasletlerden olan tekebbürden ma'nen ayrı ve sûreten benzer bir haslet‑i memdûhadır.
246
Öyle de; ahlâk‑ı àliye-i Peygamberiyeden olan ve belki kâinâttaki nizâm‑ı hikmet-i İlâhiye’nin medârlarından olan iktisad ise, sefillik ve bahillik ve tama'kârlık ve hırsın bir halîtası olan hısset ile hiç münâsebeti yok. Yalnız sûreten bir benzeyiş var. Bu hakikati te'yid eden bir vâkıa:
Sahâbenin Abâdile‑i Seb'a-i meşhûresinden olan Abdullâh İbn‑i Ömer Hazretleri ki; Halife‑i Resûlullâh olan Fâruk‑u A'zam Hazret-i Ömer’in (R.A.) en mühim ve büyük mahdumu ve sahâbe âlimlerinin içinde en mümtâzlarından olan O Zât‑ı mübârek çarşı içinde, alışverişte, kırk paralık bir mes'eleden iktisad için ve ticâretin medârı olan emniyet ve istikameti muhâfaza için şiddetli münâkaşa etmiş. Bir sahâbe ona bakmış; rû‑yi zeminin halife‑i zîşanı olan Hazret‑i Ömer’in mahdumunun kırk para için münâkaşasını acîb bir hısset tevehhüm ederek, o imâmın arkasına düşüp, ahvâlini anlamak ister. Baktı ki, Hazret‑i Abdullâh hâne‑i mübârekine girdi. Kapıda bir fakir adam gördü. Bir parça eğlendi, ayrıldı, gitti. Sonra hânesinin ikinci kapısından çıktı, diğer bir fakiri orada da gördü. Onun yanında da bir parça eğlendi, ayrıldı, gitti. Uzaktan bakan sahâbe merak etti.
Gitti, o fakirlere sordu: “İmâm sizin yanınızda durdu, ne yaptı?”
Herbirisi dedi: “Bana bir altın verdi.”
O Sahâbe dedi: “Fesübhânallâh! Çarşı içinde kırk para için böyle münâkaşa etsin de, sonra hânesinde iki yüz kuruşu kimseye sezdirmeden, kemâl‑i rızâ-yı nefisle versin!” diye düşündü. Gitti, Hazret‑i Abdullâh İbn-i Ömer’i gördü, dedi:
“Yâ imâm! Bu müşkülümü hallet. Sen çarşıda böyle yaptın. Hânende de şöyle yapmışsın.”
Ona cevaben dedi ki: “Çarşıdaki vaziyet; iktisaddan ve kemâl‑i akıldan ve alışverişin esâsı ve rûhu olan emniyetin, sadâkatin muhâfazasından gelmiş bir hâlettir, hısset değildir. Hânemdeki vaziyet, kalbin şefkatinden ve rûhun kemâlinden gelmiş bir hâlettir. Ne o hıssettir ve ne de bu isrâftır.”
247
İmâm‑ı A'zam, bu sırra bir işâret olarak, لَا اِسْرَافَ فِي الْخَيْرِ كَمَا لَا خَيْرَ فِي الْاِسْرَافِ demiş. Yani; “Hayırda ve ihsânda – fakat müstehak olanlara – isrâf olmadığı gibi, isrâfta da hiçbir hayır yoktur.”

Yedinci Nükte

İsrâf, hırsı intac eder. Hırs üç neticeyi verir:
Birincisi: Kanâatsizliktir. Kanâatsizlik ise sa'ye, çalışmaya şevki kırar. Şükür yerine şekvâ ettirir, tenbelliğe atar. Ve meşrû, helâl, az malı (Hâşiye) terk edip; gayr‑ı meşrû, külfetsiz bir malı arar. Ve o yolda izzetini, belki haysiyetini fedâ eder.
Hırsın İkinci Neticesi: Haybet ve hasârettir. Maksûdunu kaçırmak ve istiskàle ma'rûz kalıp, teshîlât ve muâvenetten mahrum kalmak; hattâ, اَلْحَر۪يصُ خَائِبٌ خَاسِرٌ yani, “Hırs, hasâret ve muvaffakıyetsizliğin sebebidir.” olan darb‑ı mesele mâsadak olur.
Hırs ve kanâatin te'sirâtı, zîhayat âleminde gayet geniş bir düstur ile cereyan ediyor.
Ezcümle: Rızka muhtaç ağaçların fıtrî kanâatleri, onların rızkını onlara koşturduğu gibi, hayvanatın hırs ile meşakkat ve noksaniyet içinde rızka koşmaları, hırsın büyük zararını ve kanâatin azîm menfaatini gösterir.
Hem zaîf umum yavruların lisân‑ı hâlleriyle kanâatleri, süt gibi latîf bir gıdânın, ummadığı bir yerden onlara akması ve canavarların hırs ile noksan ve mülevves rızıklarına saldırması, da'vâmızı parlak bir sûrette isbât ediyor.
248
Hem semiz balıkların vaziyet‑i kanâatkârânesi, mükemmel rızıklarına medâr olması ve tilki ve maymun gibi zekî hayvanların hırs ile rızıkları peşinde dolaşmakla beraber kâfî derecede bulmamalarından cılız ve zaîf kalmaları, yine hırs ne derece sebeb‑i meşakkat ve kanâat ne derece medâr‑ı rahat olduğunu gösterir.
Hem Yahudî milleti hırs ile, ribâ ile, hile dolabı ile rızıklarını zilletli ve sefâletli, gayr‑ı meşrû ve ancak yaşayacak kadar rızıklarını bulması ve sahrâ‑nişînlerin (yani bedevîlerin) kanâatkârâne vaziyetleri, izzetle yaşaması ve kâfî rızkı bulması, yine mezkûr da'vâmızı kat'î isbât eder.
Hem çok âlimlerin (Hâşiye‑1) ve edîblerin (Hâşiye‑2) zekâvetlerinin verdiği bir hırs sebebiyle fakr‑ı hâle düşmeleri ve çok aptal ve iktidarsızların, fıtrî kanâatkârâne vaziyetleri ile zenginleşmeleri kat'î bir sûrette isbât eder ki; rızk‑ı helâl, acz ve iftikàra göre gelir, iktidar ve ihtiyar ile değil. Belki o rızk‑ı helâl, iktidar ve ihtiyar ile ma'kûsen mütenâsibdir. Çünkü; çocukların iktidar ve ihtiyarı geldikçe rızkı azalır, uzaklaşır, sakîlleşir. اَلْقَنَاعَةُ كَنْزٌ لَا يَفْنٰى hadîsinin sırrıyla; kanâat bir define‑i hüsn-ü maîşet ve rahat‑ı hayattır. Hırs ise, bir mâden‑i hasâret ve sefâlettir.
249
Üçüncü Netice: Hırs, ihlâsı kırar, amel‑i uhreviyeyi zedeler. Çünkü; bir ehl‑i takvânın hırsı varsa, teveccüh‑ü nâsı ister. Teveccüh‑ü nâsı mürâat eden, ihlâs‑ı tâmmı bulamaz. Bu netice çok ehemmiyetli, çok cây‑i dikkattir.
Elhâsıl; isrâf, kanâatsizliği intac eder. Kanâatsizlik ise, çalışmanın şevkini kırar, tenbelliğe atar, hayatından şekvâ kapısını açar, mütemâdiyen şekvâ ettirir. (Hâşiye) Hem ihlâsı kırar, riyâ kapısını açar. Hem izzetini kırar, dilencilik yolunu gösterir. İktisad ise, kanâati intac eder. عَزَّ مَنْ قَنَعَ ذَلَّ مَنْ طَمَعَ hadîsin sırrıyla; kanâat, izzeti intac eder. Hem sa'ye ve çalışmaya teşci' eder. Şevkini ziyâdeleştirir, çalıştırır.
Çünkü, meselâ bir gün çalıştı. Akşamda aldığı cüz'î bir ücrete kanâat sırrıyla, ikinci gün yine çalışır. Müsrif ise, kanâat etmediği için, ikinci gün daha çalışmaz. Çalışsa da şevksiz çalışır. Hem iktisaddan gelen kanâat, şükür kapısını açar, şekvâ kapısını kapatır. Hayatında dâima şâkir olur. Hem kanâat vâsıtasıyla insanlardan istiğnâ etmek cihetinde, teveccühlerini aramaz. İhlâs kapısı açılır, riyâ kapısı kapanır.
İktisadsızlık ve isrâfın dehşetli zararlarını geniş bir dâirede müşâhede ettim. Şöyle ki: Ben, dokuz sene evvel mübârek bir şehre geldim. Kış münâsebetiyle o şehrin menâbi'‑i servetini göremedim. Allah rahmet etsin, oranın müftüsü birkaç defa bana dedi: “Ahâlimiz fakirdir.” Bu söz benim rikkatime dokundu. Beş‑altı sene sonraya kadar, dâima o şehir ahâlisine acıyordum. Sekiz sene sonra yazın yine o şehre geldim. Bağlarına baktım. Merhum müftünün sözü hâtırıma geldi. “Fesübhânallâh” dedim. “Bu bağların mahsulâtı, şehrin hâcetinin pek fevkındedir. Bu şehir ahâlisi pek çok zengin olmak lâzım gelir.” Hayret ettim. Beni aldatmayan ve hakikatlerin derkinde bir rehberim olan bir hâtıra‑i hakikatle anladım: İktisadsızlık ve isrâf yüzünden bereket kalkmış ki, o kadar menâbi'‑i servetle beraber, o merhum müftü “Ahâlimiz fakirdir” diyordu.
250
Evet, zekât vermek ve iktisad etmek, malda bittecrübe sebeb‑i bereket olduğu gibi; isrâf etmek ile zekât vermemek, sebeb‑i ref'-i bereket olduğuna hadsiz vâkıât vardır.
İslâm hükemâsının Eflâtun’u ve hekimlerin şeyhi ve feylesofların üstadı, dâhî‑i meşhûr Ebû Ali İbn‑i Sînâ, yalnız tıb noktasında, ﴿كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا﴾ âyetini şöyle tefsir etmiş, demiş:
جَمَعْتُ الطِّبَّ ف۪ي بَيْتَيْنِ جَمْعًاوَحُسْنُ الْقَوْلِ ف۪ي قَصْرِ الْكَلَامِ
فَقَلِّلْ اِنْ اَكَلْتَ وَبَعْدَ اَكْلٍ تَجَنَّبْوَالشِّفَاءُ فِي الْاِنْهِضَامِ
وَلَيْسَ عَلَى النُّفُوسِ اَشَدُّ حَالًامِنْ اِدْخَالِ الطَّعَامِ عَلَى الطَّعَامِ
Yani: “İlm‑i tıbbı iki satırla topluyorum. Sözün güzelliği kısalığındadır. Yediğin vakit, az ye. Yedikten sonra dört‑beş saat kadar daha yeme. Şifâ hazımdadır. Yani; kolayca hazmedeceğin mikdarı ye. Nefse ve mideye en ağır ve yorucu hâl, taam taam üstüne yemektir.” (Hâşiye)
﴿سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ﴾
251

Cây‑i Hayret ve Medâr‑ı İbret Bir Tevâfuk

İktisad Risalesi’ni, üçü acemî olarak, beş‑altı ayrı ayrı müstensih, ayrı ayrı yerde, ayrı ayrı nüshadan yazıp, birbirinden uzak, hatları birbirinden ayrı, hiç elifleri düşünmeyerek yazdıkları herbir nüshanın elifleri, duâsız ellibir, duâ ile beraber elliüçte tevâfuk etmekle beraber; İktisad Risalesi’nin tarih‑i te'lif ve istinsahı olan Rûmîce ellibir ve Arabî elliüç tarihinde tevâfuku ise, şüphesiz tesâdüf olamaz. İktisaddaki bereketin kerâmet derecesine çıktığına bir işârettir. Ve bu seneye “Sene‑i İktisad” tesmiyesi lâyıktır.
Evet, zaman iki sene sonra bu kerâmet‑i iktisadiyeyi, İkinci Harb‑i Umumiyede her taraftaki açlık ve tahribât ve isrâfâtla ve nev'‑i beşer ve herkes iktisada mecbur olmasıyla isbât etti.
252

Yirminci Lem'aİhlâs Hakkında

Onyedinci Lem'anın Onyedinci Notasının Yedi Mes'elesinden, Beş Noktadan ibaret olan İkinci Mes'elesinin Birinci Noktası iken, ehemmiyetine binâen Yirminci Lem'a oldu.
﴿﷽﴾
﴿اِنَّٓا اَنْزَلْنَٓا اِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ فَاعْبُدِ اللّٰهَ مُخْلِصًا لَهُ الدّ۪ينُ﴾﴿اَلَا لِلّٰهِ الدّ۪ينُ الْخَالِصُ﴾ Âyetiyle ve هَلَكَ النَّاسُ اِلَّا الْعَالِمُونَ وَهَلَكَ الْعَالِمُونَ اِلَّا الْعَامِلُونَ وَهَلَكَ الْعَامِلُونَ اِلَّا الْمُخْلِصُونَ وَالْمُخْلِصُونَ عَلٰى خَطَرٍ عَظ۪يمٍ (ev kemâ kàl) Hadîs‑i Şerîfi, ikisi de ihlâs ne kadar İslâmiyette mühim bir esâs olduğunu gösteriyorlar. Bu ihlâs mes'elesinin hadsiz nüktelerinden yalnız “Beş Nokta”yı muhtasaran beyân ederiz.
Tenbih: Bu mübârek Isparta’nın medâr‑ı şükrân bir hüsn‑ü tâli'idir ki; ondaki ehl‑i takvâ ve ehl‑i tarîkat ve ehl‑i ilmin – sâir yerlere nisbeten – rekabetkârâne ihtilâfları görünmüyor. Gerçi lâzım olan hakîki muhabbet ve ittifak yoksa da, zararlı muhâlefet ve rekabet de başka yerlere nisbeten yoktur.
253

Birinci Nokta

Mühim ve müdhiş bir suâl:
Neden ehl‑i dünya, ehl‑i gaflet, hattâ ehl‑i dalâlet ve ehl‑i nifâk rekabetsiz ittifak ettikleri hâlde, ehl‑i hak ve ehl‑i vifâk olan ashâb‑ı diyânet ve ehl‑i ilim ve ehl‑i tarîkat, neden rekabetli ihtilâf ediyorlar? İttifak, ehl‑i vifâkın hakkı iken ve hilâf, ehl‑i nifâkın lâzımı iken, neden bu hak oraya geçti ve şu haksızlık şuraya geldi?
Elcevab: Bu elîm ve fecî ve ehl‑i hamiyeti ağlattıracak hâdise‑i müdhişenin pek çok esbâbından, yedi sebebini beyân edeceğiz.

Birincisi

Ehl‑i hakkın ihtilâfı hakikatsizlikten gelmediği gibi, ehl‑i gafletin ittifakı dahi hakikatdârlıktan değildir.
Belki, ehl‑i dünyanın ve ehl‑i siyasetin ve ehl‑i mekteb gibi hayat‑ı ictimâiyenin tabakàtına dair birer muayyen vazife ile ve hàs bir hizmet ile meşgul tâifelerin, cemâatlerin ve cem'iyetlerin vazifeleri taayyün edip ayrılmış. Ve o vezâif mukâbilindeki alacakları maîşet noktasındaki maddî ücret ve hubb‑u câh ve şân ü şeref noktasında teveccüh‑ü nâstan alacakları (Hâşiye) manevî ücret taayyün etmiş, ayrılmış. Müzâheme ve münâkaşayı ve rekabeti intac edecek derecede bir iştirâk yok. Onun için, bunlar ne kadar fenâ bir meslekte de gitseler, birbiriyle ittifak edebilirler.
254
Amma, ehl‑i din ve ashâb‑ı ilim ve erbâb‑ı tarîkat ise; bunların herbirisinin vazifesi umuma baktığı gibi, muaccel ücretleri de taayyün ve tahassus etmediği ve herbirinin makam‑ı ictimâîde ve teveccüh‑ü nâsta ve hüsn‑ü kabûldeki hissesi tahassus etmiyor. Bir makama çoklar namzed olur. Maddî ve manevî herbir ücrete çok eller uzanabilir. O noktadan müzâheme ve rekabet tevellüd edip; vifâkı nifâka, ittifakı ihtilâfa tebdil eder.
İşte bu müdhiş marazın merhemi, ilâcı ihlâstır.
Yani; hak‑perestliği nefis‑perestliğe tercih etmekle ve hakkın hatırı, nefsin ve enâniyetin hatırına gâlib gelmekle ﴿اِنْ اَجْرِيَ اِلَّا عَلَى اللّٰهِ﴾ sırrına mazhar olup, nâstan gelen maddî ve manevî ücretten istiğnâ etmekle (Hâşiye‑1) ﴿وَمَا عَلَى الرَّسُولِ اِلَّا الْبَلَاغُ﴾ sırrına mazhar olup; hüsn‑ü kabûl ve hüsn‑ü te'sir ve teveccüh‑ü nâsı kazanmak noktalarının Cenâb‑ı Hakk’ın vazifesi ve ihsânı olduğunu ve kendi vazifesi olan tebliğde dâhil olmadığını ve lâzım da olmadığını ve onunla mükellef olmadığını bilmekle ihlâsa muvaffak olur. Yoksa ihlâsı kaçırır.
255

İkinci Sebeb

Ehl‑i dalâletin zilletindendir ittifakları; ehl‑i hidayetin izzetindendir ihtilâfları.
Yani; ehl‑i gaflet olan ehl‑i dünya ve ehl‑i dalâlet, hak ve hakikate istinâd etmedikleri için, zaîf ve zelîldirler. Tezellül için, kuvvet almaya muhtaçtırlar. Bu ihtiyaçtan, başkasının muâvenet ve ittifakına samîmî yapışırlar. Hattâ meslekleri dalâlet ise de, yine ittifakı muhâfaza ederler. Âdeta o haksızlıkta bir hak‑perestlik, o dalâlette bir ihlâs, o dinsizlikte dinsizdârâne bir taassub ve o nifâkta bir vifâk yaparlar, muvaffak olurlar. Çünkü; samîmî bir ihlâs, şerde dahi olsa, neticesiz kalmaz. Evet ihlâs ile kim ne isterse, Allah verir. (Hâşiye‑2)
Amma ehl‑i hidayet ve diyânet ve ehl‑i ilim ve tarîkat, hak ve hakikate istinâd ettikleri için ve herbiri bizzat tarîk‑ı hakta yalnız Rabbini düşünüp tevfikine i'timâd ederek gittiklerinden, ma'nen o meslekten gelen izzetleri var. Za'f hissettiği vakit, insanların yerine Rabbisine müracaat eder, medet O’ndan ister. Meşreblerin ihtilâfıyla, zâhir meşrebine muhâlif olana karşı muâvenet ihtiyacını tam hissetmiyor, ittifaka ihtiyacını göremiyor. Belki hodgâmlık ve enâniyet varsa; kendini haklı ve muhâlifini haksız tevehhüm ederek, ittifak ve muhabbet yerine, ihtilâf ve rekabet ortaya girer. İhlâsı kaçırır, vazifesi zîr ü zeber olur.
İşte bu müdhiş sebebin verdiği vahîm neticeleri görmemenin yegâne çaresi, Dokuz Emirdir.
256
1‑ Müsbet hareket etmektir ki; yani, kendi mesleğinin muhabbetiyle hareket etmek. Başka mesleklerin adâveti ve başkalarının tenkìsi, onun fikrine ve ilmine müdâhale etmesin, onlarla meşgul olmasın…
2‑ Belki, dâire‑i İslâmiyet içinde, hangi meşrebde olursa olsun, medâr‑ı muhabbet ve uhuvvet ve ittifak olacak çok râbıta‑i vahdet bulunduğunu düşünüp ittifak ederek,
3‑ Ve haklı her meslek sâhibinin, başkasının mesleğine ilişmemek cihetinde hakkı ise; “Mesleğim haktır” yâhut “Daha güzeldir” diyebilir. Yoksa, başkasının mesleğinin haksızlığını veya çirkinliğini îmâ eden; “Hak, yalnız benim mesleğimdir” veyâhut “Güzel benim meşrebimdir” diyemez olan insaf düsturunu rehber etmek,
4‑ Ve ehl‑i hakla ittifak, tevfik‑i İlâhî’nin bir sebebi ve diyânetteki izzetin bir medârı olduğunu düşünmekle,
5‑ Hem ehl‑i dalâlet ve haksızlık – tesânüd sebebiyle – cemâat sûretindeki kuvvetli bir şahs‑ı manevînin dehâsıyla hücumu zamanında, o şahs‑ı manevîye karşı, en kuvvetli ferdî olan mukâvemetin mağlûb düştüğünü anlayıp, ehl‑i hak tarafındaki ittifak ile bir şahs‑ı manevî çıkarıp, o müdhiş şahs‑ı manevî-i dalâlete karşı, hakkâniyeti muhâfaza ettirmek,
6‑ Ve hakkı, bâtılın savletinden kurtarmak için;
7‑ Nefsini ve enâniyetini,
8‑ Ve yanlış düşündüğü izzetini,
9‑ Ve ehemmiyetsiz, rekabetkârâne hissiyatını terk etmekle ihlâsı kazanır, vazifesini hakkıyla îfâ eder. (Hâşiye)
257

Üçüncü Sebeb

Ehl‑i hakkın ihtilâfı, himmetsizlikten ve aşağılıktan ve ehl‑i dalâletin ittifakı, ulüvv‑ü himmetten değildir.
Belki ehl‑i hidayetin ihtilâfı, ulüvv‑ü himmetin sû‑i isti'mâlinden ve ehl‑i dalâletin ittifakı, himmetsizlikten gelen za'f ve aczdendir. Ehl‑i hidayeti, ulüvv‑ü himmetten sû‑i isti'mâle ve dolayısıyla ihtilâfa ve rekabete sevk eden; âhiret nokta‑i nazarında bir haslet‑i memdûha sayılan hırs‑ı sevâb ve vazife‑i uhreviyede kanâatsizlik cihetinden ileri geliyor. Yani; “Bu sevâbı ben kazanayım, bu insanları ben irşad edeyim, benim sözümü dinlesinler.” diye, karşısındaki hakîki kardeşi ve cidden muhabbet ve muâvenetine ve uhuvvetine ve yardımına muhtaç bir zâta karşı rekabetkârâne vaziyet alır. “Şâkirdlerim ne için onun yanına gidiyorlar? Ne için onun kadar şâkirdlerim bulunmuyor?” diye, enâniyeti oradan fırsat bulup, mezmûm bir haslet olan hubb‑u câha temâyül ettirir, ihlâsı kaçırır, riyâ kapısını açar.
İşte bu hatânın ve bu yaranın ve bu müdhiş maraz‑ı rûhâninin ilâcı şudur ki: Cenâb‑ı Hakk’ın rızâsı ihlâs ile kazanılır. Kesret‑i etbâ' ile ve fazla muvaffakıyet ile değildir. Çünkü onlar, vazife‑i İlâhiye’ye ait olduğu için; istenilmez, belki bazen verilir. Evet, bazen bir tek kelime sebeb‑i necât ve medâr‑ı rızâ olur. Kemiyetin ehemmiyeti o kadar medâr‑ı nazar olmamalı. Çünkü; bazen bir tek adamın irşadı, bin adamın irşadı kadar rızâ‑yı İlâhî’ye medâr olur. Hem ihlâs ve hak‑perestlik ise, Müslümanların nereden ve kimden olursa olsun istifadelerine tarafdâr olmaktır. Yoksa, “Benden ders alıp sevâb kazandırsınlar.” düşüncesi, nefsin ve enâniyetin bir hilesidir.
258
Ey sevâba hırslı ve a'mâl‑i uhreviyeye kanâatsiz insan! Bazı peygamberler gelmişler ki, mahdûd birkaç kişiden başka ittibâ' edenler olmadığı hâlde, yine o peygamberlik vazife‑i kudsiyesinin hadsiz ücretini almışlar. Demek hüner, kesret‑i etbâ' ile değildir. Belki hüner, rızâ‑yı İlâhî’yi kazanmakladır. Sen neci oluyorsun ki, böyle hırs ile “Herkes beni dinlesin.” diye; vazifeni unutup, vazife‑i İlâhiye’ye karışıyorsun? Kabûl ettirmek, senin etrafına halkı toplamak Cenâb‑ı Hakk’ın vazifesidir. Vazifeni yap, Allah’ın vazifesine karışma.
Hem hak ve hakikati dinleyen ve söyleyene sevâb kazandıranlar, yalnız insanlar değildir. Cenâb‑ı Hakk’ın zîşuûr mahlûkları ve rûhânileri ve melâikeleri kâinâtı doldurmuş, her tarafı şenlendirmişler. Mâdem çok sevâb istersin; ihlâsı esâs tut ve yalnız rızâ‑yı İlâhî’yi düşün. Tâ ki, senin ağzından çıkan mübârek kelimelerin havadaki efrâdları, ihlâs ile ve niyet‑i sâdıka ile hayatlansın, canlansın, hadsiz zîşuûrun kulaklarına gidip onları nurlandırsın, sana da sevâb kazandırsın. Çünkü, meselâ; sen “Elhamdülillâh” dedin. Bu kelâm, milyonlarla büyük‑küçük “Elhamdülillâh” kelimeleri, havada İzn‑i İlâhî ile yazılır. Nakkàş‑ı Hakîm abes ve isrâf yapmadığı için, o kesretli mübârek kelimeleri dinleyecek kadar hadsiz kulakları halk etmiş.
Eğer ihlâs ile, niyet‑i sâdıka ile o havadaki kelimeler hayatlansalar, lezzetli birer meyve gibi rûhânilerin kulaklarına girer.
Eğer rızâ‑yı İlâhî ve ihlâs o havadaki kelimelere hayat vermezse, dinlenilmez; sevâb da yalnız ağızdaki kelimeye münhasır kalır. Seslerinin ziyâde güzel olmadığından, dinleyenlerin azlığından sıkılan hâfızların kulakları çınlasın!

Dördüncü Sebeb

Ehl‑i hidayetin rekabetkârâne ihtilâfı, âkıbeti düşünmemekten ve kasr‑ı nazardan olmadığı gibi; ehl‑i dalâletin samîmâne ittifakları, âkıbet‑endişlikten ve yüksek nazardan değildir.
Belki ehl‑i hidayet, hak ve hakikatin te'siriyle, nefsin kör hissiyatına kapılmayarak, kalbin ve aklın dûr‑endişâne temâyülâtına tâbi olmakla beraber; istikameti ve ihlâsı muhâfaza edemediklerinden, o yüksek makamı muhâfaza edemeyip ihtilâfa düşüyorlar.
259
Ehl‑i dalâlet ise, nefsin ve hevânın te'siriyle, kör ve âkıbeti görmeyen ve bir dirhem hazır lezzeti bir batman ilerideki lezzete tercih eden hissiyatın mukteziyâtıyla, birbirine samîmî olarak, muaccel bir menfaat ve hazır bir lezzet için şiddetli ittifak ediyorlar. Evet, dünyevî ve hazır lezzet ve menfaat etrafında aşağı, kalbsiz nefis‑perestler samîmî ittifak ve ittihâd ediyorlar.
Ehl‑i hidayet, âhirete ait ve ileriye müteallik semerât‑ı uhreviyeye ve kemâlâta, kalb ve aklın yüksek düsturlarıyla müteveccih oldukları için; esâslı bir istikamet ve tam bir ihlâs ve gayet fedâkârâne bir ittihâd ve ittifak olabilirken, enâniyetten tecerrüd edemedikleri için; ifrat ve tefrit yüzünden ulvî bir menba'‑ı kuvvet olan ittifakı kaybedip, ihlâs da kırılır ve vazife‑i uhreviye de zedelenir; kolayca rızâ‑yı İlâhî de elde edilmez.
Bu mühim marazın merhemi ve ilâcı, “El‑hubbu fillâh” sırrıyla: Tarîk‑ı hakta gidenlere refâkatle iftihar etmek, Ve arkalarından gitmek, Ve imâmlık şerefini onlara bırakmak, Ve o hak yolunda kim olursa olsun, kendinden daha iyi olduğunun ihtimaliyle enâniyetinden vazgeçip ihlâsı kazanmak, Ve ihlâs ile bir dirhem amel, ihlâssız batmanlarla amellere râcih olduğunu bilmekle; Ve tâbiiyeti dahi sebeb‑i mes'ûliyet ve hatarlı olan metbûiyete tercih etmekle o marazdan kurtulur ve ihlâsı kazanır; vazife‑i uhreviyesini hakkıyla yapabilir.

Beşinci Sebeb

Ehl‑i hidayetin ihtilâfı ve adem‑i ittifakı, zaaflarından olmadığı gibi; ehl‑i dalâletin kuvvetli ittifakı da kuvvetlerinden değildir.
260
Belki ehl‑i hidayetin ittifaksızlığı, îmân‑ı kâmilden gelen nokta‑i istinâd ve nokta‑i istinâddan neş'et eden kuvvetten ileri geldiği gibi; ehl‑i gaflet ve ehl‑i dalâletin ittifakları, kalben nokta‑i istinâd bulmadıkları itibariyle za'f ve aczlerinden ileri gelmiştir. Çünkü; zaîfler ittifaka muhtaç oldukları için kuvvetli ittifak ederler. Kavîler, ihtiyacı tam hissetmediklerinden, ittifakları zaîftir. Arslanlar, tilkiler gibi ittifaka muhtaç olmadıkları için ferdî yaşıyorlar. Yabânî keçiler, kurtlardan muhâfaza için, bir sürü teşkil ederler.
Demek zaîflerin cem'iyeti ve şahs‑ı manevîsi kavî olduğu gibi (Hâşiye) kavîlerin cem'iyeti ve şahs‑ı manevîsi ise zaîftir. Bu sırra bir işâret‑i latîfe ve zarîf bir nükte‑i Kur'âniye’dir ki, fermân etmiş: ﴿وَقَالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَد۪ينَةِ﴾ müenneslerin cemâatine, iki katlı müennes olduğu hâlde, müzekker fiili olan قَالَ buyurması; hem ﴿قَالَتِ الْاَعْرَابُ﴾ buyurmakla, müzekkerlerin cemâatine, müennes fiili olan قَالَتْ tâbiriyle, latîfâne işâret ediyor ki:
Zaîf ve halîm ve yumuşak kadınların cem'iyeti kuvvetleşir, sertlik ve şiddet kesb edip bir nev'i recüliyet kazanır. Müzekker fiilini iktiza ettiğinden, ﴿وَقَالَ نِسْوَةٌ﴾ tâbiriyle, gayet güzel düşmüş. Erkekler ise – hususan bedevî a'râb olsa – kuvvetlerine güvendikleri için, cem'iyetleri zaîf olup hem ihtiyatkârlık, hem yumuşaklık vaziyetini aldığından, bir nev'i kadınlık hâsiyeti takındıkları için, müennes fiilini iktiza ettiğinden, ﴿قَالَتِ الْاَعْرَابُ﴾ müennes fiili ile tâbiri tam yerindedir.
261
Evet, ehl‑i hak, gayet kuvvetli bir nokta‑i istinâd olan îmân‑ı Billâh’tan gelen tevekkül ve teslîm ile, başkalara arz‑ı ihtiyaç edip muâvenet ve yardımlarını istemez. İstese de gayet fedâkârâne yapışmaz.
Ehl‑i dünya, dünya işlerinde hakîki nokta‑i istinâdlarından gaflet ettiklerinden, za'f ve acze düşüp şiddetli bir sûrette yardımcılara ihtiyacını hisseder; samîmâne, belki fedâkârâne ittifak ederler.
İşte, ehl‑i hak, ittifaktaki hak kuvvetini düşünmediklerinden ve aramadıklarından; haksız ve muzır bir netice olan ihtilâfa düşerler.
Haksız ehl‑i dalâlet ise, ittifaktaki kuvveti, aczleri vâsıtasıyla hissettiklerinden; gayet mühim bir vesile‑i makàsıd olan ittifakı elde etmişler.
İşte, ehl‑i hakkın bu haksız ihtilâf marazının merhemi ve ilâcı, ﴿وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ ر۪يحُكُمْ﴾ âyetindeki şiddetli nehy‑i İlâhî, ﴿وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوٰى﴾ âyetinde hayat‑ı ictimâiyece gayet hikmetli emr‑i İlâhî’yi düstur‑u hareket etmek ve ihtilâfın İslâmiyete ne derece zararlı olduğunu ve ehl‑i dalâletin ehl‑i hakka galebesini ne derece teshîl ettiğini düşünüp, kemâl‑i za'f ve acz ile o ehl‑i hakkın kafilesine fedâkârâne, samîmâne iltihak etmektir; şahsiyetini unutmakla riyâ ve tasannu'dan kurtulup ihlâsı elde etmektir.

Altıncı Sebeb

Ehl‑i hakkın ihtilâfı nâmerdliklerinden, himmetsizliklerinden, hamiyetsizliklerinden olmadığı gibi; gafletli ehl‑i dünyanın ve ehl‑i dalâletin hayat‑ı dünyeviyeye ait işlerde samîmâne ittifakları dahi mertlikten, hamiyetten, himmetten değildir.
262
Belki, ehl‑i hakkın, ekseriyetle âhirete ait olan faydaları düşünmekle; o ehemmiyetli ve kesretli mes'elelere hamiyeti, himmeti, mertliği inkısam eder. Hakîki sermâye olan vaktini bir mes'eleye sarf etmediği için, meslektaşlarıyla ittifakı muhkemleşmiyor. Çünkü mes'eleler çok, dâire dahi geniştir.
Gafletli ehl‑i dünya ise, yalnız hayat‑ı dünyeviyeyi düşündüklerinden; bütün hissiyatıyla ve rûh ve kalbiyle, şiddetli bir sûrette hayat‑ı dünyeviyeye ait mes'elelere sarılır ve o mes'elede ona yardım edene kuvvetli yapışır. Ve hakikat nokta‑i nazarında beş paraya değmeyen ve ehl‑i hak ona on para kıymet vermeyen mes'elelere – dîvâne olmuş elmasçı bir Yahudînin beş paralık cam parçasına beş lira fiat verdiği gibi – beş yüz lira kıymetindeki vaktini o mes'eleye hasreder. Elbette bu kadar fiat verip ve şiddetli hissiyat ile sarılmak – bâtıl yolunda dahi olsa – samîmî bir ihlâs olduğundan, o mes'elede muvaffak olur ve ehl‑i hakka galebe eder. Bu galebe neticesinde ehl‑i hak, zillete ve mahkûmiyete ve tasannu'a ve riyâya düşüp, ihlâsı kaybeder. O nâmerd, himmetsiz, hamiyetsiz bir kısım ehl‑i dünyaya dalkavukluk etmeğe mecbur olur.
Ey ehl‑i hak! Ey hak‑perest ehl‑i şerîat ve ehl‑i hakikat ve ehl‑i tarîkat! Bu müdhiş maraz‑ı ihtilâfa karşı birbirinizin kusurunu görmeyerek, yekdiğerinizin ayıbına karşı gözünüzü yumunuz! ﴿وَاِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا﴾ edeb‑i Furkànî ile edebleniniz! Ve haricî düşmanın hücumunda dâhilî münâkaşâtı terk etmek ve ehl‑i hakkı sukùttan ve zilletten kurtarmayı en birinci ve en mühim bir vazife‑i uhreviye telâkki edip, yüzer âyât ve ehâdîs‑i Nebeviyenin şiddetle emrettikleri uhuvvet, muhabbet ve teâvünü yapıp, bütün hissiyatınızla, ehl‑i dünyadan daha şiddetli bir sûrette meslektaşlarınızla ve dindaşlarınızla ittifak ediniz; yani, ihtilâfa düşmeyiniz.
263
“Böyle küçük mes'eleler için kıymetdâr vaktimi sarf etmektense, o çok kıymetli vaktimi zikir ve fikir gibi kıymetdâr şeylere sarf edeceğim.” deyip çekilerek ittifakı zayıflaştırmayınız. Çünkü bu manevî cihadda küçük mes'ele zannettiğiniz, çok büyük olabilir. Bir neferin bir saatte, mühim ve hususî şerâit dâhilindeki nöbeti, bir sene ibâdet hükmüne bazen geçmesi gibi; bu ehl‑i hakkın mağlûbiyeti zamanında, manevî mücâhede mesâilinde, küçük bir mes'eleye sarf olunan senin kıymetdâr bir günün, o neferin o saati gibi bin derece kıymet alabilir; bir günün bin gün olabilir.
Mâdem livechillâhtır; o işin küçüğüne‑büyüğüne, kıymetli ve kıymetsizliğine bakılmaz. İhlâs ve rızâ‑yı İlâhî yolunda zerre, yıldız gibi olur. Vesilenin mâhiyetine bakılmaz, neticesine bakılır. Mâdem neticesi rızâ‑yı İlâhî’dir ve mâyesi ihlâstır; o küçük değildir, büyüktür.

Yedinci Sebeb

Ehl‑i hak ve hakikatin ihtilâf ve rekabetleri kıskançlıktan ve hırs‑ı dünyadan gelmediği gibi; ehl‑i dünyanın ve ehl‑i gafletin ittifakları dahi civanmerdlikten ve ulüvv‑ü cenâbdan değildir.
Belki ehl‑i hakikat, hakikatten gelen ulüvv‑ü cenâb ve ulüvv‑ü himmet ve tarîk‑ı hakta memdûh olan müsâbakayı tam muhâfaza edemediklerinden ve nâ‑ehillerin girmesi yüzünden bir derece sû‑i isti'mâl ettiklerinden, rekabetkârâne ihtilâfa düşüp hem kendine, hem Cemâat‑i İslâmiye’ye ehemmiyetli zarar olmuş.
Ehl‑i gaflet ve ehl‑i dalâlet ise, meftûn oldukları menfaatlerini kaçırmamak ve menfaat için perestiş ettikleri reislerini ve arkadaşlarını küstürmemek için; zilletlerinden ve nâmerdliklerinden, hamiyetsizliklerinden, mutlak arkadaşlarıyla – hattâ denî ve hâin ve muzır olsalar dahi – hàlisâne ittihâd; hem menfaat etrafında toplanan, ne şekilde olursa olsun, şerîkleriyle samîmâne ittifak ederler. Samîmiyet neticesi olarak istifade ederler.
264
İşte, ey musîbet‑zede ve ihtilâfa düşmüş ehl‑i hak ve ashâb‑ı hakikat! Bu musîbet zamanında ihlâsı kaçırdığınızdan ve rızâ‑yı İlâhî’yi münhasıran gaye‑i maksad yapmadığınızdan, ehl‑i hakkın bu zillet ve mağlûbiyetine sebebiyet verdiniz. Umûr‑u diniye ve uhreviyede rekabet, gıbta, hased ve kıskançlık olmamalı ve hakikat nokta‑i nazarında olamaz.
Çünkü; kıskançlık ve hasedin sebebi: Bir tek şeye çok eller uzanmasından ve bir tek makama çok gözler dikilmesinden ve bir tek ekmeği çok mideler istemesinden, müzâheme, münâkaşa, müsâbaka sebebiyle gıbtaya, sonra kıskançlığa düşerler. Dünyada bir şey‑i vâhide çoklar tâlib olduğundan ve dünya dar ve muvakkat olması sebebiyle insanın hadsiz arzularını tatmin edemediği için, rekabete düşüyorlar.
265
Fakat, âhirette tek bir adama beş yüz sene (Hâşiye) mesâfelik bir Cennet ihsân edilmesi ve yetmiş bin kasır ve hûriler verilmesi ve ehl‑i Cennet’ten herkes kendi hissesinden kemâl‑i rızâ ile memnun olması işâretiyle gösteriliyor ki: Âhirette medâr‑ı rekabet bir şey yoktur ve rekabet de olamaz. Öyle ise; âhirete ait olan a'mâl‑i sâlihada dahi rekabet olamaz, kıskançlık yeri değildir.
Kıskançlık eden ya riyâkârdır; a'mâl‑i sâliha sûretiyle dünyevî neticeleri arıyor. Veyâhut sâdık câhildir ki, a'mâl‑i sâliha nereye baktığını bilmiyor ve a'mâl‑i sâlihanın rûhu, esâsı, ihlâs olduğunu derk etmiyor. Rekabet sûretiyle Evliyâullâha karşı bir nev'i adâvet taşımakla, vüs'at‑i Rahmet-i İlâhiye’yi itham ediyor. Bu hakikati te'yid eden bir vâkıa:
Eski arkadaşlarımızdan bir adamın, bir adama karşı adâveti vardı. O adamın yanında senâkârâne onun düşmanı amel‑i sâlihle, hattâ velâyetle tavsif edildi. O adam kıskanmadı, sıkılmadı.
Sonra birisi dedi: “Senin o düşmanın cesurdur, kuvvetlidir.” Baktık ki, o adamda şiddetli bir kıskançlık ve bir rekabet damarı uyandı.
Ona dedik: “Velâyet ve salâhat hadsiz bir hayat‑ı ebediyenin pırlantası gibi bir kuvvet ve bir yüksekliktir. Sen buna bu cihette kıskanmadın. Dünyevî kuvvet öküzde ve cesâret canavarda dahi bulunmakla beraber, velâyet ve salâhate nisbeten, bir âdi cam parçasının elmasa nisbeti gibidir.”
O adam dedi ki: “Bir noktaya, bir makama ikimiz bu dünyada gözümüzü dikmişiz. Oraya çıkmak için basamaklarımız da kuvvet ve cesâret gibi şeylerdir. Onun için kıskandım. Âhiret makàmâtı hadsizdir. O, burada benim düşmanım iken, orada benim samîmî ve sevgili kardeşim olabilir.”
Ey ehl‑i hakikat ve tarîkat! Hakka hizmet, büyük ve ağır bir defineyi taşımak ve muhâfaza etmek gibidir. O defineyi omuzunda taşıyanlara ne kadar kuvvetli eller yardıma koşsalar daha ziyâde sevinir, memnun olurlar. Kıskanmak şöyle dursun, gayet samîmî bir muhabbetle o gelenlerin kendilerinden daha ziyâde olan kuvvetlerini ve daha ziyâde te'sirlerini ve yardımlarını müftehirâne alkışlamak lâzım gelirken, nedendir ki, rekabetkârâne o hakîki kardeşlere ve fedâkâr yardımcılara bakılıyor ve o hâl ile ihlâs kaçıyor? Vazifenizde müttehem olup, ehl‑i dalâletin nazarında, sizden ve sizin mesleğinizden yüz derece aşağı olan; “Din ile dünyayı kazanmak ve ilm‑i hakikatle maîşeti te'min etmek, tama' ve hırs yolunda rekabet etmek…” gibi müdhiş ithamlara ma'rûz kalıyorsunuz?
266
Bu marazın çare‑i yegânesi: Nefsini ittiham etmek ve nefsine değil, dâima karşısındaki meslektaşına tarafdâr olmak… Fenn‑i âdâb ve ilm‑i münâzaranın ulemâsı mâbeynindeki hak‑perestlik ve insaf düsturu olan şu: “Eğer bir mes'elenin münâzarasında kendi sözünün haklı çıktığına tarafdâr olup ve kendi haklı çıktığına sevinse ve hasmının haksız ve yanlış olduğuna memnun olsa, insafsızdır.” Hem zarar eder. Çünkü haklı çıktığı vakit, o münâzarada bilmediği bir şeyi öğrenmiyor. Belki gurur ihtimaliyle zarar edebilir. Eğer hak hasmının elinde çıksa, zararsız, bilmediği bir mes'eleyi öğrenip menfaatdâr olur, nefsin gururundan kurtulur.
Demek insaflı hak‑perest, hakkın hatırı için nefsin hatırını kırıyor. Hasmının elinde hakkı görse, yine rızâ ile kabûl edip tarafdâr çıkar, memnun olur.
İşte bu düsturu; ehl‑i din, ehl‑i hakikat, ehl‑i tarîkat, ehl‑i ilim kendilerine rehber ittihàz etseler, ihlâsı kazanırlar. Ve vazife‑i uhreviyelerinde muvaffak olurlar. Ve bu fecî sukùt ve musîbet‑i hâzıradan Rahmet‑i İlâhiye ile kurtulurlar.
﴿سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ﴾
267

Yirmibirinci Lem'aİhlâs Hakkında

Onyedinci Lem'anın Onyedinci Notasının Yedi Mes'elesinden Dördüncü Mes'elesi iken, ihlâs münâsebetiyle Yirminci Lem'anın İkinci Noktası oldu. Nurâniyetine binâen Yirmibirinci Lem'a olarak Lemeâta girdi.
Bu Lem'a lâakal her onbeş günde bir defa okunmalı.
﴿﷽﴾
﴿وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ ر۪يحُكُمْ﴾﴿وَقُومُوا لِلّٰهِ قَانِت۪ينَ﴾﴿قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰيهَا ❋ وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسّٰيهَا﴾﴿وَلَا تَشْتَرُوا بِاٰيَات۪ي ثَمَنًا قَل۪يلًا﴾
Ey âhiret kardeşlerim ve ey Hizmet‑i Kur'âniye’de arkadaşlarım! Bilirsiniz ve biliniz: Bu dünyada, hususan uhrevî hizmetlerde; en mühim bir esâs, en büyük bir kuvvet, en makbûl bir şefâatçi, en metîn bir nokta‑i istinâd, en kısa bir tarîk‑ı hakikat, en makbûl bir duâ‑yı manevî, en kerâmetli bir vesile‑i makàsıd, en yüksek bir haslet, en sâfî bir ubûdiyet, ihlâstır.
268
Mâdem ihlâsta mezkûr hàssalar gibi çok nurlar var ve çok kuvvetler var. Ve mâdem bu müdhiş zamanda ve dehşetli düşmanlar mukâbilinde ve şiddetli tazyîkat karşısında ve savletli bid'alar, dalâletler içerisinde bizler gayet az ve zaîf ve fakir ve kuvvetsiz olduğumuz hâlde; gayet ağır ve büyük ve umumî ve kudsî bir vazife‑i îmâniye ve Hizmet‑i Kur'âniye omuzumuza ihsân‑ı İlâhî tarafından konulmuş. Elbette herkesten ziyâde bütün kuvvetimizle ihlâsı kazanmağa mecbur ve mükellefiz. Ve ihlâsın sırrını kendimizde yerleştirmek için gayet derecede muhtacız.
Yoksa, hem şimdiye kadar kazandığımız hizmet‑i kudsiye kısmen zâyi' olur, devam etmez; hem şiddetli mes'ûl oluruz. ﴿وَلَا تَشْتَرُوا بِاٰيَات۪ي ثَمَنًا قَل۪يلًا﴾ âyetindeki şiddetli tehdidkârâne nehy‑i İlâhîye mazhar olup; saâdet‑i ebediye zararına, mânâsız, lüzumsuz, zararlı, kederli, hodfürûşâne, sakîl, riyâkârâne bazı hissiyat‑ı süfliye ve menâfi'‑i cüz'iyenin hatırı için ihlâsı kırmakla; hem bu hizmetteki umum kardeşlerimizin hukukuna tecâvüz, hem Hizmet‑i Kur'âniye’nin hürmetine taarruz, hem hakàik‑ı îmâniyenin kudsiyetine hürmetsizlik etmiş oluruz.
Ey kardeşlerim! Mühim ve büyük bir umûr‑u hayriyenin çok muzır mânileri olur. Şeytanlar o hizmetin hàdimleriyle çok uğraşır. Bu mânilere ve bu şeytanlara karşı ihlâs kuvvetine dayanmak gerektir. İhlâsı kıracak esbâbdan, yılandan, akrepten çekindiğiniz gibi çekininiz. Hazret‑i Yûsuf Aleyhisselâm ﴿اِنَّ النَّفْسَ لَاَمَّارَةٌ بِالسُّٓوءِ اِلَّا مَا رَحِمَ رَبّ۪ي﴾ demesiyle, nefs‑i emmâreye i'timâd edilmez. Enâniyet ve nefs‑i emmâre sizi aldatmasın.
İhlâsı kazanmak ve muhâfaza etmek ve mânileri def'etmek için, gelecek düsturlar rehberiniz olsun.
269

Birinci Düsturunuz

Amelinizde rızâ‑yı İlâhî olmalı.
Eğer O râzı olsa, bütün dünya küsse ehemmiyeti yok. Eğer O kabûl etse, bütün halk reddetse te'siri yok. O râzı olduktan ve kabûl ettikten sonra, isterse ve hikmeti iktiza ederse, sizler istemek talebinde olmadığınız hâlde, halklara da kabûl ettirir. Onları da râzı eder. Onun için, bu hizmette, doğrudan doğruya, yalnız Cenâb‑ı Hakk’ın rızâsını esâs maksad yapmak gerektir.

İkinci Düsturunuz

Bu Hizmet‑i Kur'âniye’de bulunan kardeşlerinizi tenkid etmemek ve onların üstünde fazilet‑fürûşluk nev'inden gıbta damarını tahrîk etmemektir.
Çünkü; nasıl insanın bir eli diğer eline rekabet etmez, bir gözü bir gözünü tenkid etmez, dili kulağına i'tirâz etmez, kalb rûhun ayıbını görmez. Belki birbirinin noksanını ikmal eder, kusurunu örter, ihtiyacına yardım eder, vazifesine muâvenet eder. Yoksa o vücûd‑u insanın hayatı söner, rûhu kaçar, cismi de dağılır.
Hem nasıl ki, bir fabrikanın çarkları birbiriyle rekabetkârâne uğraşmaz, birbirinin önüne tekaddüm edip tahakküm etmez, birbirinin kusurunu görerek tenkid edip, sa'ye şevkini kırıp, atâlete uğratmaz. Belki bütün isti'dâdlarıyla birbirinin hareketini umumî maksada tevcîh etmek için yardım ederler; hakîki bir tesânüd, bir ittifak ile gaye‑i hilkatlerine yürürler. Eğer zerre mikdar bir taarruz, bir tahakküm karışsa; o fabrikayı karıştıracak, neticesiz, akîm bırakacak. Fabrika sâhibi de o fabrikayı bütün bütün kırıp dağıtacak.
İşte, ey Risale‑i Nur şâkirdleri ve Kur'ân’ın hizmetkârları! Sizler ve bizler öyle bir insan‑ı kâmil ismine lâyık bir şahs‑ı manevînin a'zâlarıyız. Ve hayat‑ı ebediye içindeki saâdet‑i ebediyeyi netice veren bir fabrikanın çarkları hükmündeyiz. Ve sâhil‑i selâmet olan Dârü's‑Selâm’a Ümmet‑i Muhammediye’yi (A.S.M.) çıkaran bir sefîne‑i Rabbâniye’de çalışan hademeleriz. Elbette, dört ferdden bin yüz onbir kuvvet‑i maneviyeyi te'min eden sırr‑ı ihlâsı kazanmak ile tesânüd ve ittihâd‑ı hakîkiye muhtacız ve mecburuz.
270
Evet, üç elif ittihâd etmezse, üç kıymeti var. Sırr‑ı adediyet ile ittihâd etse, yüzonbir kıymet alır. Dört kere dört ayrı ayrı olsa, onaltı kıymeti var. Eğer sırr‑ı uhuvvet ve ittihâd‑ı maksad ve ittifak‑ı vazife ile tevâfuk edip bir çizgi üstünde omuz omuza verseler, o vakit dörtbin dörtyüz kırkdört kuvvetinde ve kıymetinde olduğu gibi; hakîki sırr‑ı ihlâs ile, on altı fedâkâr kardeşlerin kıymet ve kuvvet‑i maneviyesi dörtbinden geçtiğine, pek çok vukûât‑ı tarihiye şehâdet ediyor.
Bu sırrın sırrı şudur ki: Hakîki, samîmî bir ittifakta herbir ferd, sâir kardeşlerin gözüyle de bakabilir ve kulaklarıyla da işitebilir. Güyâ on hakîki müttehid adamın herbiri; yirmi gözle bakıyor, on akılla düşünüyor, yirmi kulakla işitiyor, yirmi elle çalışıyor bir tarzda manevî kıymeti ve kuvvetleri vardır. (Hâşiye)

Üçüncü Düsturunuz

Bütün kuvvetinizi ihlâsta ve hakta bilmelisiniz.
Evet, kuvvet haktadır ve ihlâstadır. Haksızlar dahi, haksızlıkları içinde gösterdikleri ihlâs ve samîmiyet yüzünden kuvvet kazanıyorlar.
Evet, kuvvet hakta ve ihlâsta olduğuna bir delil, şu hizmetimizdir. Bu hizmetimizde bir parça ihlâs, bu da'vâyı isbât eder ve kendi kendine delil olur. Çünkü; yirmi seneden fazla kendi memleketimde ve İstanbul’da ettiğimiz hizmet‑i ilmiye ve diniyeye mukâbil, burada sizinle, yedi‑sekiz senede yüz derece fazla edildi.
Hâlbuki, kendi memleketimde ve İstanbul’da, burada benimle çalışan kardeşlerimden yüz, belki bin derece fazla yardımcılarım varken, burada ben; yalnız, kimsesiz, garîb, yarım ümmî; insafsız memurların tarassudât ve tazyîkatları altında, yedi‑sekiz sene sizinle ettiğim hizmet, yüz derece eski hizmetten fazla muvaffakıyeti gösteren manevî kuvvet, sizlerdeki ihlâstan geldiğine kat'iyyen şübhem kalmadı.
271
Hem itiraf ediyorum ki; samîmî ihlâsınızla, şân ve şeref perdesi altında nefsimi okşayan riyâdan beni bir derece kurtardınız. İnşâallâh tam ihlâsa muvaffak olursunuz; beni de tam ihlâsa sokarsınız.
Bilirsiniz ki; Hazret‑i Ali (R.A.) o mu'cizevâri kerâmetiyle ve Hazret‑i Gavs-ı A'zam (K.S.) o hàrika kerâmet‑i gaybiyesiyle, sizlere bu sırr‑ı ihlâsa binâen iltifat ediyorlar. Ve himâyetkârâne tesellî verip hizmetinizi ma'nen alkışlıyorlar. Evet, hiç şübhe etmeyiniz ki, bu teveccühleri ihlâsa binâen gelir. Eğer bilerek bu ihlâsı kırsanız, onların tokadını yersiniz. Onuncu Lem'adaki şefkat tokatlarını tahattur ediniz.
Böyle manevî kahramanları arkanızda zahîr, başınızda üstad bulmak isterseniz, ﴿وَيُؤْثِرُونَ عَلٰٓى اَنْفُسِهِمْ﴾ sırrıyla ihlâs‑ı tâmmı kazanınız. Kardeşlerinizin nefislerini nefsinize – şerefte, makamda, teveccühte, hattâ menfaat‑i maddiye gibi nefsin hoşuna giden şeylerde – tercih ediniz.
Hattâ, en latîf ve güzel bir hakikat‑i îmâniyeyi muhtaç bir mü'mine bildirmek ki, en masûmâne, zararsız bir menfaattir; mümkünse, nefsinize bir hodgâmlık gelmemek için, istemeyen bir arkadaş ile yaptırması hoşunuza gitsin. Eğer “Ben sevâb kazanayım, bu güzel mes'eleyi ben söyleyeyim.” arzunuz varsa, çendan onda bir günah ve zarar yoktur; fakat mâbeyninizdeki sırr‑ı ihlâsa zarar gelebilir.

Dördüncü Düsturunuz

Kardeşlerinizin meziyetlerini şahıslarınızda ve faziletlerini kendinizde tasavvur edip, onların şerefleriyle şâkirâne iftihar etmektir.
Ehl‑i tasavvufun mâbeyninde “fenâ fişşeyh, fenâ firresûl” ıstılahâtı var. Ben sofî değilim. Fakat onların bu düsturu, bizim meslekte “fenâ fil'ihvân” sûretinde güzel bir düsturdur. Kardeşler arasında buna “tefânî” denilir. Yani; birbirinde fânî olmaktır. Yani; kendi hissiyat‑ı nefsâniyesini unutup, kardeşlerinin meziyât ve hissiyatıyla fikren yaşamaktır.
272
Zâten mesleğimizin esâsı uhuvvettir. Peder ile evlâd, şeyh ile mürîd mâbeynindeki vâsıta değildir. Belki hakîki kardeşlik vâsıtalarıdır. Olsa olsa bir üstadlık ortaya girer. Mesleğimiz “Halîliye” olduğu için, meşrebimiz “hıllet”tir. Hıllet ise; en yakın dost ve en fedâkâr arkadaş ve en güzel takdir edici yoldaş ve en civanmerd kardeş olmak iktiza eder. Bu hılletin üssü'l‑esâsı, samîmî ihlâstır. Samîmî ihlâsı kıran adam, bu hılletin gayet yüksek kulesinin başından sukùt eder. Gayet derin bir çukura düşmek ihtimali var; ortada tutunacak yer bulamaz.
Evet, yol iki görünüyor. Cadde‑i Kübrâ-yı Kur'âniye olan şu mesleğimizden şimdi ayrılanlar, bize düşman olan dinsizlik kuvvetine bilmeyerek yardım etmek ihtimali var. İnşâallâh, Risale‑i Nur yoluyla Kur'ân‑ı Mu'cizü'l-Beyân’ın dâire‑i kudsiyesine girenler, dâima nura, ihlâsa, îmâna kuvvet verecekler ve öyle çukurlara sukùt etmeyeceklerdir.

İhlâsı Kazanmanın ve Muhâfaza Etmenin İki Müessir Sebebi

Ey Hizmet‑i Kur'âniye’de arkadaşlarım! İhlâsı kazanmanın ve muhâfaza etmenin en müessir bir sebebi, “râbıta‑i mevt”tir.
Evet, ihlâsı zedeleyen ve riyâya ve dünyaya sevk eden tûl‑i emel olduğu gibi; riyâdan nefret veren ve ihlâsı kazandıran, râbıta‑i mevttir. Yani; ölümünü düşünüp, dünyanın fânî olduğunu mülâhaza edip, nefsin desîselerinden kurtulmaktır.
273
Evet, ehl‑i tarîkat ve ehl‑i hakikat, Kur'ân‑ı Hakîm’in, ﴿كُلُّ نَفْسٍ ذَٓائِقَةُ الْمَوْتِ﴾﴿اِنَّكَ مَيِّتٌ وَاِنَّهُمْ مَيِّتُونَ﴾ gibi âyetlerinden aldığı dersle râbıta‑i mevti sülûklerinde esâs tutmuşlar, tûl‑i emelin menşe'i olan tevehhüm‑ü ebediyeti o râbıta ile izâle etmişler. Onlar farazî ve hayâlî bir sûrette kendilerini ölmüş tasavvur ve tahayyül edip ve yıkanıyor, kabre konuyor farz edip, düşüne düşüne, nefs‑i emmâre o tahayyül ve tasavvurdan müteessir olup, uzun emellerinden bir derece vazgeçer. Bu râbıtanın fevâidi pek çoktur. Hadîste, اَكْثِرُوا ذِكْرَ هَادِمِ اللَّذَّاتِ (ev kemâ kàl) yani: “Lezzetleri tahrib edip acılaştıran ölümü çok zikrediniz!” diye bu râbıtayı ders veriyor.
Fakat mesleğimiz tarîkat olmadığı, belki hakikat olduğu için, bu râbıtayı ehl‑i tarîkat gibi farazî ve hayâlî sûretinde yapmağa mecbur değiliz. Hem meslek‑i hakikate uygun gelmiyor. Belki, âkıbeti düşünmek sûretinde müstakbeli zaman‑ı hâzıra getirmek değil; belki hakikat noktasında, zaman‑ı hâzırdan istikbâle fikren gitmek, nazaran bakmaktır.
Evet, hiç hayâle, faraza lüzum kalmadan, bu kısa ömür ağacının başındaki tek meyvesi olan kendi cenazesine bakabilir. Onunla yalnız kendi şahsının mevtini gördüğü gibi, bir parça öbür tarafa gitse asrının ölümünü de görür; daha bir parça öbür tarafa gitse dünyanın ölümünü de müşâhede eder, ihlâs‑ı etemme yol açar.
İkinci sebeb; îmân‑ı tahkîkînin kuvvetiyle ve mârifet‑i Sâni'i netice veren masnûâttaki tefekkür‑ü îmânîden gelen lemeât ile bir nev'i huzur kazanıp, Hàlık‑ı Rahîm’in hâzır, nâzır olduğunu düşünüp, O’ndan başkasının teveccühünü aramayarak; huzurunda başkalarına bakmak, medet aramak o huzurun edebine muhâlif olduğunu düşünmekle o riyâdan kurtulup ihlâsı kazanır. Her ne ise, bunda çok derecât, merâtib var. Herkes kendi hissesine göre ne kadar istifade edebilse, o kadar kârdır.
Risale‑i Nurda riyâdan kurtaracak, ihlâsı kazandıracak çok hakàik zikredildiğinden, ona havâle edip burada kısa kesiyoruz.
274

İhlâsı Kıran Mâniler

İhlâsı kıran ve riyâya sevk eden pek çok esbâbdan iki‑üçünü muhtasaran beyân edeceğiz.

Birincisi

Menfaat‑i maddiye cihetinden gelen rekabet, yavaş yavaş ihlâsı kırar. Hem, netice‑i hizmeti de zedeler. Hem o maddî menfaati de kaçırır.
Evet, hakikat ve âhiret için çalışanlara karşı bu millet, bir hürmet ve bir muâvenet fikrini dâima beslemiş. Ve bilfiil onların hakikat‑i ihlâslarına ve sâdıkane olan hizmetlerine bir cihette iştirâk etmek niyetiyle, onların hâcât‑ı maddiyelerinin tedârikiyle meşgul olup vakitlerini zâyi' etmemek için, sadaka ve hediye gibi maddî menfaatlerle yardım edip hürmet etmişler. Fakat bu muâvenet ve menfaat istenilmez, belki verilir. Hem kalben arzu edip muntazır kalmakla, lisân‑ı hâl ile dahi istenilmez. Belki ummadığı bir hâlde verilir. Yoksa ihlâsı zedelenir. Hem ﴿وَلَا تَشْتَرُوا بِاٰيَات۪ي ثَمَنًا قَل۪يلًا﴾ âyetinin nehyine yanaşır, ameli kısmen yanar.
İşte bu maddî menfaati arzu edip muntazır kalmak, sonra nefs‑i emmâre, hodgâmlık cihetiyle o menfaati başkasına kaptırmamak için, hakîki bir kardeşine ve o hususî hizmette arkadaşına karşı bir rekabet damarı uyandırır. İhlâsı zedelenir; hizmette kudsiyeti kaybeder, ehl‑i hakikat nazarında sakîl bir vaziyet alır. Ve maddî menfaati de kaybeder. Her ne ise...
Bu hamur çok su götürür. Kısa kesip, yalnız, hakîki kardeşlerimin içinde sırr‑ı ihlâsı ve samîmî ittifakı kuvvetleştirecek iki misâl söyleyeceğim.
Birinci Misâl: Ehl‑i dünya, büyük bir servet ve şiddetli bir kuvvet elde etmek için, hattâ bir kısım ehl‑i siyaset ve hayat‑ı ictimâiye-i beşeriyenin mühim âmilleri ve komiteleri, iştirâk‑i emvâl düsturunu kendilerine rehber etmişler. Bütün sû‑i isti'mâlât ve zararlarıyla beraber, hàrika bir kuvvet, bir menfaat elde ediyorlar. Hâlbuki, iştirâk‑i emvâlin, çok zararlarıyla beraber, iştirâkle mâhiyeti değişmez. Herbirisi umuma gerçi bir cihette ve nezârette mâlik hükmündedir; fakat istifade edemez. Her ne ise…
275
Bu iştirâk‑i emvâl düsturu a'mâl‑i uhreviyeye girse, zararsız azîm menfaate medârdır. Çünkü bütün emvâl, o iştirâk eden herbir ferdin eline tamamen geçmesinin sırrını taşıyor. Çünkü; nasıl ki dört‑beş adamdan – iştirâk niyetiyle – biri gazyağı, biri fitil, biri lamba, biri şişe, biri kibrit getirip lambayı yaktılar. Herbiri tam bir lambaya mâlik oluyor. O iştirâk edenlerin herbirinin bir duvarda büyük bir aynası varsa, herbirinin noksansız, parçalanmadan, birer lamba, oda ile beraber aynasına girer.
Aynen öyle de; emvâl‑i uhreviyede sırr‑ı ihlâs ile iştirâk ve sırr‑ı uhuvvet ile tesânüd ve sırr‑ı ittihâd ile teşrîkü'l‑mesâî, o iştirâk‑i a'mâlden hâsıl olan umum yekûn ve umum nur; herbirinin defter‑i a'mâline bitamâmihâ gireceği, ehl‑i hakikat mâbeyninde meşhûd ve vâkidir. Ve vüs'at‑i rahmet ve kerem‑i İlâhî’nin muktezâsıdır.
İşte, ey kardeşlerim! Sizleri inşâallâh menfaat‑i maddiye rekabete sevk etmeyecek. Fakat menfaat‑i uhreviye noktasında bir kısım ehl‑i tarîkat aldandıkları gibi, sizin de aldanmanız mümkündür. Fakat şahsî, cüz'î bir sevâb nerede, mezkûr misâl hükmündeki iştirâk‑i a'mâl noktasında tezâhür eden sevâb ve nur nerede?
İkinci Misâl: Ehl‑i san'at, netice‑i san'atı ziyâde kazanmak için, iştirâk‑i san'at cihetinde mühim bir servet elde ediyorlar. Hattâ dikiş iğneleri yapan on adam, ayrı ayrı yapmağa çalışmışlar. O ferdî çalışmanın, her günde yalnız üç iğne, o ferdî san'atın meyvesi olmuş. Sonra teşrîkü'l‑mesâî düsturuyla on adam birleşmişler. Biri demir getirip, biri ocak yandırıp, biri delik açar, biri ocağa sokar, biri ucunu sivriltir ve hâkezâ… Herbirisi iğne yapmak san'atında yalnız cüz'î bir işle meşgul olup, iştigâl ettiği hizmet basit olduğundan vakit zâyi' olmayıp, o hizmette meleke kazanarak gayet sür'atle işini görmüş. Sonra, o teşrîk‑i mesâî ve taksim‑i a'mâl düsturuyla olan san'atın semeresini taksim etmişler. Herbirisine – bir günde üç iğneye bedel – üçyüz iğne düştüğünü görmüşler. Bu hâdise, ehl‑i dünyanın san'atkârları arasında, onları teşrîk‑i mesâîye sevk etmek için dillerinde destan olmuştur.
276
İşte, ey kardeşlerim! Mâdem umûr‑u dünyeviyede, kesif maddelerde böyle ittihâd, ittifak ile neticeler, böyle azîm yekûn faydalar verir. Acaba, uhrevî ve nurânî ve tecezzî ve inkısama muhtaç olmayarak ve fazl‑ı İlâhî ile herbirisinin âyinesine umum nur in'ikâs etmek ve herbiri umumun kazandığı misil sevâba mâlik olmak, ne kadar büyük bir kâr olduğunu kıyâs edebilirsiniz. Bu azîm kâr, rekabetle ve ihlâssızlık ile kaçırılmaz.

İhlâsı Kıran İkinci Mâni

Hubb‑u câhtan gelen şöhret‑perestlik sâikasıyla ve şân ü şeref perdesi altında teveccüh‑ü âmmeyi kazanmak, nazar‑ı dikkati kendine celb etmekle enâniyeti okşamak ve nefs‑i emmâreye bir makam vermektir ki, en mühim bir maraz‑ı rûhî olduğu gibi, “şirk‑i hafî” tâbir edilen riyâkârlığa, hodfürûşluğa kapı açar, ihlâsı zedeler.
Ey kardeşlerim! Kur'ân‑ı Hakîm’in hizmetindeki mesleğimiz, hakikat ve uhuvvet olduğu ve uhuvvetin sırrı; şahsiyetini kardeşler içinde fânî edip (Hâşiye) onların nefislerini kendi nefsine tercih etmek olduğundan, mâbeynimizde bu nev'i hubb‑u câhtan gelen rekabet te'sir etmemek gerektir. Çünkü; mesleğimize bütün bütün münâfîdir. Mâdem kardeşlerin şerefi umumiyetle her ferde ait olabilir; o büyük şeref‑i manevîyi şahsî, hodfürûşâne, rekabetkârâne, cüz'î bir şerefe ve şöhrete fedâ etmek, Risale‑i Nur şâkirdlerinden yüz derece uzak olduğu ümîdindeyim.
Evet, Risale‑i Nur şâkirdlerinin kalbi, aklı, rûhu böyle aşağı, zararlı, süflî şeylere tenezzül etmez. Fakat herkeste nefs‑i emmâre bulunur. Bazı da hissiyat‑ı nefsiye damarlara ilişir; bir derece hükmünü kalb, akıl ve rûhun rağmına olarak icra eder. Sizlerin kalb ve rûh ve aklınızı ittiham etmem. Risale‑i Nurun verdiği te'sire binâen i'timâd ediyorum. Fakat nefis ve hevâ ve his ve vehim bazen aldatıyorlar. Onun için, bazen şiddetli îkaz olunuyorsunuz. Bu şiddet, nefis ve hevâ ve his ve vehme bakıyor; ihtiyatlı davranınız.
277
Evet, eğer mesleğimiz şeyhlik olsa idi, makam bir olurdu veyâhut mahdûd makamlar bulunurdu. O makama müteaddid isti'dâdlar namzed olurdu. Gıbtakârâne bir hodgâmlık olabilirdi. Fakat mesleğimiz uhuvvettir. Kardeş, kardeşe peder olamaz; mürşid vaziyetini takınamaz. Uhuvvetteki makam geniştir; gıbtakârâne müzâhemeye medâr olamaz. Olsa olsa; kardeş, kardeşe muâvin ve zahîr olur; hizmetini tekmîl eder.
Pederâne, mürşidâne mesleklerdeki gıbtakârâne hırs‑ı sevâb ve ulüvv‑ü himmet cihetiyle çok zararlı ve hatarlı neticeler vücûda geldiğine delil; ehl‑i tarîkatın o kadar mühim ve azîm kemâlâtları ve menfaatleri içindeki ihtilâfâtın ve rekabetin verdiği vahîm neticelerdir ki, onların o azîm, kudsî kuvvetleri bid'a rüzgârlarına karşı dayanamıyor.

Üçüncü Mâni

Korku ve tama'dır. Bu mâni, diğer bir kısım mânilerle beraber “Hücumât‑ı Sitte”de tamamıyla izâh edildiğinden, ona havâle edip, Cenâb‑ı Erhamürrâhimîn’den bütün Esmâ‑i Hüsnâ’sını şefâatçi yapıp niyâz ediyoruz ki, bizleri ihlâs‑ı tâmme muvaffak eylesin. Âmîn!
اَللّٰهُمَّ بِحَقِّ سُورَةِ الْاِخْلَاصِ اِجْعَلْنَا مِنْ عِبَادِكَ الْمُخْلِص۪ينَ الْمُخْلَص۪ينَ اٰم۪ينَ اٰم۪ينَ
﴿سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ﴾
278

Bir Kısım Kardeşlerime Hususî Bir Mektûbdur

Yazıda usanan ve ibâdet ayları olan şühûr‑u selâsede sâir evrâdı, beş cihetle ibâdet sayılan (Hâşiye) Risale‑i Nur yazısına tercih eden kardeşlerime iki Hadîs‑i Şerîfin bir nüktesini söyleyeceğim.
Birincisi: يُوزَنُ مِدَادُ الْعُلَمَاءِ بِدِمَاءِ الشُّهَدَاءِ (ev kemâ kàl). Yani; “Mahşerde, ulemâ‑i hakikatin sarf ettikleri mürekkeb şehîdlerin kanıyla muvâzene edilir, o kıymette olur.”
İkincisi: مَنْ تَمَسَّكَ بِسُنَّت۪ي عِنْدَ فَسَادِ اُمَّت۪ي فَلَهُ اَجْرُ مِائَةِ شَه۪يدٍ (ev kemâ kàl). Yani; “Bid'aların ve dalâletlerin istilâsı zamanında Sünnet‑i Seniye’ye ve hakikat‑i Kur'âniye’ye temessük edip hizmet eden, yüz şehîd sevâbını kazanabilir.”
Ey tenbellik damarıyla yazıdan usanan ve ey sofî‑meşreb kardeşler! Bu iki hadîsin mecmûu gösterir ki; böyle zamanda hakàik‑ı îmâniyeye ve esrâr‑ı Şerîat ve Sünnet‑i Seniye’ye hizmet eden mübârek, hàlis kalemlerden akan siyah nur veya âb‑ı hayat hükmünde olan mürekkeblerin bir dirhemi, şühedânın yüz dirhem kanı hükmünde yevm‑i mahşerde size fayda verebilir. Öyle ise, onu kazanmaya çalışınız.
279
Eğer deseniz: Hadîste “âlim” tâbiri var; bir kısmımız yalnız kâtibiz.
Elcevab: Bir sene bu risaleleri ve bu dersleri anlayarak ve kabûl ederek okuyan, bu zamanın mühim, hakikatli bir âlimi olabilir. Eğer anlamasa da, mâdem Risale‑i Nur şâkirdlerinin bir şahs‑ı manevîsi var; şüphesiz o şahs‑ı manevî bu zamanın bir âlimidir. Sizin kalemleriniz ise, o şahs‑ı manevînin parmaklarıdır. Kendi nokta‑i nazarımda liyâkatsiz olduğum hâlde, haydi hüsn‑ü zannınıza binâen bu fakire bir üstadlık ve tebaiyet noktasında bir âlim vaziyetini verdiğinizden bağlanmışsınız. Ben ümmî ve kalemsiz olduğum için, sizin kalemleriniz benim kalemim sayılır; hadîste gösterilen ecri alırsınız.
Said Nursî
280

Yirmiikinci Lem'a

بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
Isparta’nın âdil vâlisine ve adliyesine ve zâbıtasına, en mahrem ve en hàs ve hàlis kardeşlerime mahsûs olarak yirmiiki sene evvel Isparta’nın Barla nahiyesinde iken yazdığım gayet mahrem bu risaleciğimi, Isparta milletiyle ve hükûmetiyle alâkadarlığını gösterdiği için takdim ediyorum. Eğer münâsib görülse, ya yeni veya eski harfle daktilo ile birkaç nüsha yazılsın ki, yirmibeş otuz senedir esrârımı arayanlar ve tarassud edenler de anlasınlar ki, gizli hiçbir sırrımız yok. Ve en gizli bir sırrımız işte bu risaledir; bilsinler!
Said Nursî

İşârât‑ı Selâse

Onyedinci Lem'anın Onyedinci Notasının Üçüncü Mes'elesi iken, suâllerinin şiddet ve şümûlüne ve cevablarının kuvvet ve parlaklığına binâen, Otuzbirinci Mektûb’un Yirmiikinci Lem'ası olarak Lemeât’a karıştı. Lem'alar bu Lem'aya yer vermelidirler. Mahremdir, en hàs ve hàlis ve sâdık kardeşlerimize mahsûstur.
﴿﷽﴾
﴿وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللّٰهِ فَهُوَ حَسْبُهُ اِنَّ اللّٰهَ بَالِغُ اَمْرِه۪ قَدْ جَعَلَ اللّٰهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا﴾
281
Bu mes'ele “Üç İşâret”tir.

Birinci İşâret

Şahsıma ve Risale‑i Nura ait mühim bir suâl
Çoklar tarafından deniliyor ki; “Sen ehl‑i dünyanın dünyasına karışmadığın hâlde, nedendir ki, her fırsatta onlar senin âhiretine karışıyorlar? Hâlbuki hiçbir hükûmetin kanunu, târikü'd‑dünya ve münzevîlere karışmıyor.”
Elcevab: Yeni Said’in bu suâle karşı cevabı sükûttur. Yeni Said, “Benim cevabımı kader‑i İlâhî versin” der. Bununla beraber, mecburiyetle, emâneten istiâre ettiği Eski Said’in kafası diyor ki: Bu suâle cevab verecek, Isparta Vilâyetinin hükûmetidir ve şu vilâyetin milletidir. Çünkü bu hükûmet ve şu millet, benden çok ziyâde bu suâlin altındaki mânâ ile alâkadardırlar. Mâdem binler efrâdı bulunan bir hükûmet ve yüz binler efrâdı bulunan bir millet benim bedelime düşünmeye ve müdafaa etmeye mecburdur; ben neden lüzumsuz olarak müddeîlerle konuşup müdafaa edeyim? Çünkü dokuz senedir ben bu vilâyetteyim; gittikçe daha ziyâde dünyalarına arkamı çeviriyorum. Hiçbir hâlim de mestûr kalmamış. En gizli, en mahrem risalelerim dahi hükûmetin ve bazı meb'ûsların ellerine geçmiş.
Eğer ehl‑i dünyayı telâşa ve endişeye düşürecek dünyevî bir karışmak hâlim ve karıştırmak teşebbüsüm ve fikrim olsaydı, bu vilâyet ve kazalardaki hükûmet, dokuz sene dikkat ve tecessüs ettikleri hâlde ve ben de çekinmeyerek yanıma gelenlere esrârımı beyân ettiğim hâlde, hükûmet bana karşı sükût edip ilişmediler.
Eğer milletin ve vatanın saâdetine ve istikbâline zarar verecek bir kabahatim varsa, dokuz seneden beri vâlisinden tut, köy karakol kumandanına kadar kendilerini mes'ûl eder. Onlar kendilerini mes'ûliyetten kurtarmak için, hakkımda habbeyi kubbe yapanlara karşı, kubbeyi habbe yapıp beni müdafaa etmeye mecburdurlar. Öyle ise, bu suâlin cevabını onlara havâle ediyorum.
282
Amma şu vilâyetin milleti, umumiyetle benden ziyâde beni müdafaa etmek mecburiyetleri şundandır ki; bu dokuz senedir hem kardeş, hem dost, hem mübârek olan bu milletin hayat‑ı ebediyesine ve kuvvet‑i îmâniyesine ve saâdet‑i hayatiyesine bilfiil ve maddeten te'sirini gösteren yüzer risalelerle çalıştığımızı ve hiçbir dağdağa ve zarar, hiç kimseye o risaleler yüzünden gelmediği ve hiçbir garazkârâne tereşşuhât‑ı siyâsiye ve dünyeviye görülmediği ve Lillâhi'l‑Hamd şu Isparta Vilâyeti, eski zamanın Şam‑ı Şerîf’inin mübârekiyeti ve Âlem‑i İslâmın medrese‑i umumîsi olan Mısır’ın Câmiü'l‑Ezher’i mübârekiyeti nev'inden, kuvvet‑i îmâniye ve salâbet‑i diniye cihetinde bir mübârekiyet makamını Risale‑i Nur vâsıtasıyla kazanarak; bu vilâyette, îmânın kuvveti lâkaydlığa ve ibâdetin iştiyakı, sefâhete hâkim olmasını ve umum vilâyetlerin fevkınde bir meziyet‑i dindarâneyi Risale‑i Nur bu vilâyete kazandırdığından, elbette bu vilâyetteki umum insanlar hattâ farazâ dinsizi de olsa, beni ve Risale‑i Nuru müdafaaya mecburdur. Onların çok ehemmiyetli müdafaa hakları içinde, benim gibi vazifesini bitirmiş ve Lillâhi'l‑Hamd, binlerle şâkirdler benim gibi bir âcizin yerinde çalışmış ve çalıştığı hengâmda, ehemmiyetsiz cüz'î hakkım beni müdafaaya sevketmiyor. Bu kadar binlerle da'vâ vekilleri bulunan bir adam, kendi da'vâsını kendi müdafaa etmez.

İkinci İşâret