Kur'ân Nedir? Ta'rifi Nasıldır?

Kur'ân;

• Şu kitab‑ı kebîr-i kâinâtın bir tercüme‑i ezeliyesi‥

• ve âyât‑ı tekvîniyeyi okuyan mütenevvi' dillerinin tercümân‑ı ebedîsi‥

• ve şu âlem‑i gayb ve şehâdet kitabının müfessiri‥

• ve zeminde ve gökte gizli esmâ‑i İlâhiye’nin manevî hazinelerinin keşşâfı‥

• ve sutûr‑u hâdisâtın altında muzmer hakàikın miftâhı‥

• ve âlem‑i şehâdette âlem‑i gaybın lisânı‥

• ve şu âlem‑i şehâdet perdesi arkasında olan ve âlem‑i gayb cihetinden gelen iltifatât‑ı ebediye-i Rahmâniye ve hitâbât‑ı ezeliye-i Sübhâniye’nin hazinesi‥

• ve şu İslâmiyet âlem‑i manevîsinin güneşi, temeli, hendesesi‥

• ve avâlim‑i Uhreviye’nin mukaddes haritası‥

• ve zât ve sıfât ve esmâ ve şuûn‑u İlâhiye’nin kavl‑i şârihi, tefsir‑i vâzıhı, bürhân‑ı kàtı'ı, tercümân‑ı sâtı'ı‥

• ve şu âlem‑i insaniyetin mürebbîsi‥ ve insaniyet‑i kübrâ olan İslâmiyetin mâ ve ziyâsı‥

• ve nev'‑i beşerin hikmet‑i hakîkiyesi‥ ve insaniyeti saâdete sevkeden hakîki mürşidi ve hâdîsi‥

• ve insanlara

• hem bir kitab‑ı şerîat,

• hem bir kitab‑ı duâ,

• hem bir kitab‑ı hikmet,

• hem bir kitab‑ı ubûdiyet,

• hem bir kitab‑ı emir ve dâvet,

• hem bir kitab‑ı zikir,

• hem bir kitab‑ı fikir,

• hem insanın bütün hâcât‑ı maneviyesine merci' olacak çok kitapları tazammun eden tek, câmi' bir kitab‑ı mukaddes’tir.

• Hem bütün evliyâ ve sıddıkînin ve urefa ve muhakkìkînin muhtelif meşreblerine ve ayrı ayrı mesleklerine, herbirindeki meşrebin mezâkına lâyık ve o meşrebi tenvir edecek ve herbir mesleğin mesâkına muvâfık ve onu tasvir edecek birer risale ibraz eden mukaddes bir kütübhâne hükmünde bir kitab‑ı semâvîdir.

Kur'ân; Arş‑ı A'zamdan, İsm‑i A'zamdan, her ismin mertebe‑i a'zamından geldiği için, Onikinci Söz’de beyân ve isbât edildiği gibi Kur'ân, bütün âlemlerin Rabbi itibariyle Allah’ın kelâmıdır.

• Hem bütün mevcûdâtın İlâhı ünvânıyla Allah’ın fermânıdır.

• Hem bütün semâvât ve arzın Hàlık’ı nâmına bir hitâbdır.

• Hem Rubûbiyet‑i mutlaka cihetinde bir mükâlemedir.

• Hem saltanat‑ı âmme-i Sübhâniye hesabına bir hutbe‑i ezeliyedir.

• Hem rahmet‑i vâsia-i muhîta nokta‑i nazarında bir defter‑i iltifatât-ı Rahmâniye’dir.

• Hem Ulûhiyetin azamet‑i haşmeti haysiyetiyle, başlarında bazen şifre bulunan bir muhâbere mecmuasıdır.

• Hem İsm‑i A'zamın muhîtinden nüzûl ile Arş‑ı A'zamın bütün muhâtına bakan ve teftiş eden hikmet‑feşân bir kitab‑ı mukaddes’tir. Ve şu sırdandır ki; Kelâmullâh ünvânı, kemâl‑i liyâkatle Kur'ân’a verilmiş ve dâima da veriliyor.

Kur'ân’dan sonra, sâir enbiyânın kütüb ve suhufları derecesi gelir. Sâir nihâyetsiz Kelimât‑ı İlâhiye’nin ise, bir kısmı dahi; hàs bir itibarla, cüz'î bir ünvân ile, hususî bir tecellî ile, cüz'î bir isim ile ve hàs bir rubûbiyet ile ve mahsûs bir saltanat ile ve hususî bir rahmet ile zâhir olan ilhâmât sûretinde bir mükâlemedir. Melek ve beşer ve hayvanatın ilhâmları, külliyet ve hususiyet itibariyle çok muhteliftir.

Kur'ân; asırları muhtelif bütün enbiyânın kitaplarını ve meşrebleri muhtelif bütün evliyânın risalelerini ve meslekleri muhtelif bütün asfiyânın eserlerini icmâlen tazammun eden‥ ve cihât‑ı sittesi parlak‥ ve evhâm ve şübehâtın zulümâtından musaffâ‥ ve nokta‑i istinâdı, bilyakìn vahy‑i semâvî ve kelâm‑ı ezelî‥ ve hedefi ve gayesi bilmüşâhede saâdet‑i ebediye‥ içi, bilbedâhe hàlis hidayet‥ üstü, bizzarûre envâr‑ı îmân‥ altı biilme'l‑yakìn delil ve bürhân‥ sağı, bittecrübe teslîm‑i kalb ve vicdân‥ solu, biayne'l‑yakìn teshìr‑i akıl ve iz'ân‥ meyvesi, bihakka'l‑yakìn Rahmet‑i Rahmân ve dâr‑ı cinân‥ makamı ve revâcı, bilhadsi's‑sâdık makbûl‑ü melek ve ins ve cânn bir kitab‑ı semâvîdir.

Said Nursî

Sûre‑i Fâtiha

﴿﷽﴾

﴿اَلرَّحْمٰنُ ❋ عَلَّمَ الْقُرْاٰنَ ❋ خَلَقَ الْاِنْسَانَ ❋ عَلَّمَهُ الْبَيَانَ﴾

فَنَحْمَدُهُ مُصَلّ۪ينَ عَلٰى نَبِيِّهِ مُحَمَّدٍ الَّذ۪ي اَرْسَلَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَم۪ينَ وَجَعَلَ مُعْجِزَتَهُ الْكُبْرَى الْجَامِعَةَ بِرُمُوزِهَا وَاِشَارَاتِهَا لِحَقَائِقِ الْكَائِنَاتِ بَاقِيَةً عَلٰى مَرِّ الدُّهُورِ اِلٰى يَوْمِ الدّ۪ينِ وَعَلٰى اٰلِهِ عَامَّةً وَاَصْحَابِهِ كَافَّةً

Evvelâ: Şu İşârâtü'l‑İ'câz adlı eserden maksadımız; Kur'ânın nazmına, lafzına ve ibaresine ait i'câz işâretlerini ve remizlerini beyân etmektir. Çünkü, i'câzın mühim bir vechi, nazmından tecellî eder ve en parlak i'câz Kur'ânın nazmındaki nakışlardan ibarettir.

Sâniyen: Kur'ân’daki anâsır‑ı esâsiye ve Kur'ânın takib ettiği maksadlar; Tevhid, Nübüvvet, Haşir, Adâlet ile İbâdet olmak üzere dörttür. Bu dört unsuru beyân edeceğiz.

Suâl: Kur'ânın, şu dört hedefe doğru yürüdüğü neden ma'lûmdur?

Cevab: Evet, benî Âdem, büyük bir kervan ve azîm bir kafile gibi mâzinin derelerinden gelip, vücûd ve hayat sahrâsında misâfir olup, istikbâlin yüksek dağlarına ve müzeyyen bağlarına müteveccihen kafile kafile müteselsilen yürümekte iken, kâinâtın nazar‑ı dikkatini celbetti; “Şu garîb ve acîb mahlûklar kimlerdir? Nereden geliyorlar? Nereye gidiyorlar?” diye ahvâllerini anlamak üzere hilkat hükûmeti, fenn‑i hikmeti karşılarına çıkardı ve aralarında şöyle bir muhâvere başladı:

Hikmet:

— Nereden geliyorsunuz? Nereye gidiyorsunuz? Bu dünyada işiniz nedir? Reisiniz kimdir?

Bu suâle, benî Âdem nâmına, emsâli olan büyük peygamberler gibi, Muhammed‑i Arabî Aleyhissalâtü Vesselâm, nev'‑i beşere vekâleten karşısına çıkarak şöyle cevapta bulundu:

— Ey hikmet! Bu gördüğün insanlar, Sultan‑ı Ezelî’nin kudretiyle, yokluk karanlıklarından, ziyâdâr varlık âlemine çıkarılan mahlûklardır. Sultan‑ı Ezelî, bütün mevcûdâtı içinde biz insanları seçmiş ve emânet‑i kübrâyı bize vermiştir. Biz, haşir yoluyla saâdet‑i ebediyeye müteveccihen hareket etmekteyiz. Dünyadaki işimiz de, o saâdet‑i ebediye yollarını te'min etmekle “re'sülmal”ımız olan isti'dâdlarımızı nemâlandırmaktır. Ve şu azîm insan kervanına, bundan sonra Sultan‑ı Ezelî’den risalet vazifesiyle gelip riyâset eden benim. İşte o Sultan‑ı Ezelî’nin risalet berâtı olarak bana verdiği Kur'ân‑ı Azîmü'ş-Şân elimdedir. Şübhen varsa al, oku!

Muhammed‑i Arabî Aleyhissalâtü Vesselâm’ın verdiği şu cevablar, Kur'ân’dan muktebes ve Kur'ân lisânıyla söylenildiğinden, Kur'ânın anâsır‑ı esâsiyesinin şu dört maksadda temerküz ettiği anlaşılıyor.

S — Şu makàsıd‑ı erbaa, Kur'ânın hangi âyetlerinde bulunuyor?

C — O anâsır‑ı erbaa, Kur'ânın hey'et‑i mecmuasında bulunduğu gibi; Kur'ânın sûrelerinde, âyetlerinde, kelâmlarında, hattâ kelimelerinde bile sarâhaten veya işâreten veya remzen bulunmaktadır. Çünkü, Kur'ânın küllü, cüz'lerinde göründüğü gibi, cüz'leri de, Kur'ânın küllüne âyinedir. Bunun içindir ki Kur'ân, “müşahhas olduğu hâlde, efrâd sâhibi olan küllî” gibi ta'rif edilir.

Bismillahi ﴿(بِسْمِ اللّٰهِ)﴾

S — ﴿بِسْمِ اللّٰهِ﴾ ve اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ gibi âyetlerde makàsıd‑ı erbaaya işâretler var mıdır?

C — Evet, قُلْ kelimesi, Kur'ânın çok yerlerinde mezkûr veya mukadderdir. Bu mezkûr ve mukadder olan قُلْ kelimelerine esâs olmak üzere ﴿بِسْمِ اللّٰهِ﴾ ’dan evvel قُلْ kelimesi mukadderdir. Yani, “Yâ Muhammed! Bu cümleyi insanlara söyle ve ta'lim et!” Demek Besmele’de İlâhî ve zımnî bir emir var. Binâenaleyh, şu mukadder olan قُلْ emri, risalet ve nübüvvete işârettir. Çünkü resûl olmasaydı, tebliğ ve ta'lime memur olmazdı.

Kezâlik, hasrı ifâde eden câr ve mecrûrun takdimi, tevhide îmâdır.

Ve kezâ اَلرَّحْمٰنِ nizâm ve adâlete; اَلرَّح۪يمِ de, haşre delâlet eder.

Ve kezâ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ ’daki ل ihtisàsı ifâde ettiğinden tevhide işârettir.

رَبِّ الْعَالَم۪ينَ adâletle nübüvvete remizdir; çünkü terbiye, resûller vâsıtasıyla olur.

﴿مَالِكِ يَوْمِ الدّ۪ينِ﴾ zâten sarâhaten haşir ve kıyâmete delâlet eder.

Ve kezâ ﴿اِنآَّ اَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ﴾ sadefi de, o makàsıd‑ı erbaa cevherlerini tazammun etmiştir.

﴿بِسْمِ اللّٰهِ﴾ : Bu kelâm, güneş gibidir. Yani, güneş başkalarını gösterdiği gibi, kendini de gösterir, başka bir güneşe ihtiyaç bırakmaz. ﴿بِسْمِ اللّٰهِ﴾ başkalarına yaptığı vazifeyi, kendisine de yapıyor, ikinci bir ﴿بِسْمِ اللّٰهِ﴾ daha lâzım değildir. Evet ﴿بِسْمِ اللّٰهِ﴾ öyle müstakil bir nurdur ki, bu nur, hiçbir şeye bağlı değildir. Hattâ bu nurun câr ve mecrûru bile hiçbir şeye muhtaç değildir.

Ancak ب harfinden müstefâd olan اَسْتَع۪ينُ veya örfen ma'lûm olan اَتَيَمَّنُ veyâhut mukadder olan قُلْ ’ün istilzam ettiği اِقْرَأْ fiillerinden birine mütealliktir.

İhtar: ﴿بِسْمِ اللّٰهِ﴾ ’daki câr ve mecrûra müteallik olarak mezkûr olan fiiller, Besmele’den sonra takdir edilir ki; hasrı ifâde etmekle ihlâs ve tevhidi tazammun etsin. اِسْم: Cenâb‑ı Hakk’ın zâtî isimleri olduğu gibi, fiilî isimleri de vardır. Bu fiilî isimlerin, “Gaffâr” ve “Rezzâk”, “Muhyî” ve “Mümît” gibi pek çok nev'ileri vardır.

S — Bu fiilî isimlerinin kesretle tenevvü'ü neden meydâna geliyor?

C — Kudret‑i Ezeliyenin, kâinâttaki mevcûdâtın nev'ilerine, ferdlerine olan nisbet ve taallukundan husûle gelir. Bu itibarla, ﴿بِسْمِ اللّٰهِ﴾Kudret‑i Ezeliyenin taalluk ve te'sirini celbeder. Ve o taalluk, abdin kesbine ve işine yardım edici bir rûh gibi olur. Öyle ise, hiç kimse, hiçbir işini Besmele’siz bırakmasın!

اَللّٰهُ Lafza‑i Celâl’i, bütün sıfât‑ı kemâliyeyi tazammun eden bir sadeftir. Çünkü lafza‑i Celâl, Zât‑ı Akdes’e delâlet eder; Zât‑ı Akdes de, bütün sıfât‑ı kemâliyeyi istilzam eder. Öyle ise, o lafza‑i mukaddese, delâlet‑i iltizamiye ile bütün sıfât‑ı kemâliyeye delâlet eder.

İhtar: Başka ism‑i hàslarda bu delâlet yoktur. Çünkü, başka zâtlarda sıfât‑ı kemâliyeyi istilzam etmek yoktur.

Er‑Rahmânir-Rahîm ﴿(اَلرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ)﴾

﴿اَلرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ﴾ :

Bu iki sıfatın lafza‑i Celâl’den sonra zikirlerini icâb eden münâsebetlerden birisi şudur ki: Lafza‑i Celâl’den, celâl silsilesi tecellî ettiği gibi, bu iki sıfattan dahi cemâl silsilesi tecellî ediyor. Evet, herbir âlemde emir ve nehiy‥ sevâb ve azâb‥ terğîb ve terhîb‥ tesbih ve tahmîd‥ havf ve recâ gibi pek çok fürûât, celâl ve cemâlin tecellîsiyle teselsül edegelmektedir.

İkincisi, Cenâb‑ı Hakk’ın ismi, Zât‑ı Akdes’ine ayn olduğu cihetle, lafza‑i Celâl, sıfât‑ı ayniyeye işârettir. اَلرَّح۪يمِ ’de, fiilî olan sıfât‑ı gayriyeye îmâdır. اَلرَّحْمٰنِ dahi, ne ayn ne gayr olan sıfât‑ı seb'aya remizdir. Zîra Rahmân, Rezzâk mânâsınadır. Rızık, bekàya sebebdir.

Bekà, tekerrür‑ü vücûddan ibarettir. Vücûd ise;

Birincisi mümeyyize;

İkincisi muhassısa;

Üçüncüsü müessire olmak üzere “İlim, İrâde, Kudret” sıfatlarını istilzam eder. Bekà dahi, semere‑i rızık mahsulü olduğu için, “Basar, Sem', Kelâm” sıfatlarını iktiza eder ki; merzûk, istediği zaman ihtiyacını görsün; istediği zaman işitsin; aralarında vâsıta bulunduğu takdirde o vâsıta ile konuşsun. Bu altı sıfat, şüphesiz yedinci sıfatı olan “Hayat”ı istilzam ederler.

S — Rahmân, büyük ni'metlere; Rahîm, küçük ni'metlere delâlet ettikleri cihetle; Rahîm’in, Rahmân’dan sonra zikri, yukarıdan aşağıya inmek mânâsına olan “San'atü't‑tedellî” kaidesine dâhildir. Bu ise, belâğatça makbûl değildir?

C — Evet, kaşlar göze; gem ata, mütemmim oldukları ve onların noksanlarını ikmal ettikleri gibi; küçük ni'metler de, büyük ni'metlere mütemmimdirler. Bu itibarla, mütemmim olan, hadd‑i zâtında küçük de olsa, fâideyi ikmal ettiğinden, büyükten daha büyük olması icâb eder.

Ve kezâ, büyükten beklenilen menfaat, küçüğe mütevakkıf ise o küçük, büyük sırasına geçer; o büyük dahi küçük hükmünde kalır. Kilit ile anahtar, lisân ile rûh gibi…

Ve kezâ, bu makam, ni'metlerin ta'dâdı veya ni'metler ile imtinan makamı değildir. Ancak, insanları, gizli ve küçük ni'metlere tenbih ve îkaz etmek makamıdır. Evvelki makamlardaki “tedellî” şu tenbih makamında “terakkî” sayılır. Çünkü, gizli ve küçük ni'metleri insanlara göstermek ve insanları onların vücûduna îkaz etmek, daha lâyık ve daha lâzımdır. Bu itibarla, şu mes'elemizde tedellî değil, terakkî vardır.

S — Mebde' ve me'haz itibariyle “rikkatü'l‑kalb” mânâsını ifâde eden bu iki sıfatın Cenâb‑ı Hak hakkında kullanılması câiz değildir. Eğer mânâ‑yı hakikatlerinin lâzımı ve neticesi olan in'âm ve ihsân kasdedilirse, mecâzda ne hikmet vardır?

C — Bu iki sıfat – “yed” gibi – mânâ‑yı hakîkileriyle Cenâb‑ı Hak hakkında kullanılması muhâl olan müteşâbihâttandır. Müteşâbihâtta, mânâ‑yı mecâzînin, mânâ‑yı hakîkinin lafzıyla, üslûbuyla gösterilmesindeki hikmet; insanların me'lûf ve ma'lûmları olmayan mânâları ve hakikatleri zihinlerine yakınlaştırıp kabûl ettirmekten ibarettir. Meselâ “yed”in mânâ‑yı mecâzîsi insanlara me'nûs olmadığından, mânâ‑yı hakîkinin şekliyle, lafzıyla gösterilmesi zarûreti vardır.

El‑Hamdü ﴿(اَلْحَمْدُ)﴾

﴿اَلْحَمْدُ﴾

Evvelâ: Bu kelimeyi mâkabline bağlattıran cihet‑i münâsebet; “Rahmân” ve “Rahîm”in delâlet ettikleri ni'metlerin hamd ve şükür ile karşılanması lüzumundan ibarettir.

Sâniyen: Şu اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ cümlesi, herbiri niam‑ı esâsiyeden birine işâret olmak üzere, Kur'ânın dört sûresinde tekerrür etmiştir. O ni'metler de, “neş'e‑i ûlâ ile neş'e‑i ûlâda bekà, neş'e‑i uhrâ ile neş'e‑i uhrâda bekà” ni'metlerinden ibarettir.

Sâlisen: Bu cümlenin Kur'ânın başlangıcı olan Fâtiha Sûresi’ne “fâtiha” yani başlangıç yapılması neye binâendir?

C — Kâinâtın ve dolayısıyla insanların hilkatindeki hikmet ve gaye; ﴿وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْاِنْسَ اِلَّا لِيَعْبُدُونِ﴾fermân‑ı celîlince, ibâdettir. Hamd ise, ibâdetin icmâlî bir sûreti ve küçük bir nüshasıdır. اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ ’ın bu makamda zikri, hilkatin gayesini tasavvur etmeye işârettir.

Râbian: Hamdin en meşhûr mânâsı, sıfât‑ı kemâliyeyi izhâr etmektir. Şöyle ki:

Cenâb‑ı Hak, insanı, kâinâta câmi' bir nüsha ve onsekiz bin âlemi hâvî şu büyük âlemin kitabına bir fihrist olarak yaratmıştır. Ve Esmâ‑i Hüsnâ’dan herbirisinin tecellîgâhı olan herbir âlemden bir örnek, bir nümûne, insanın cevherinde vedîa bırakmıştır. Eğer insan, maddî ve manevî herbir uzvunu Allah’ın emrettiği yere sarfetmekle hamdin şûbelerinden olan şükr‑ü örfîyi îfâ ve şerîata imtisal ederse, insanın cevherinde vedîa bırakılan o örneklerin herbirisi, kendi âlemine bir pencere olur. İnsan, o pencereden, o âleme bakar ve o âleme tecellî eden sıfatla, o âlemden tezâhür eden isme bir mir'ât ve bir âyine olur. O vakit insan; rûhuyla, cismiyle âlem‑i şehâdet ve âlem‑i gayba bir hülâsa olur ve her iki âleme tecellî eden, insana da tecellî eder.

İşte bu cihetle insan, sıfât‑ı kemâliye-i İlâhiye’ye hem mazhar olur, hem muzhir olur.

Nitekim Muhyiddin‑i Arabî,كُنْتُ كَنْزًا مَخْفِيًّا فَخَلَقْتُ الْخَلْقَ لِيَعْرِفُون۪ي hadîs‑i Şerîfinin beyânında; “Mahlûkatı yarattım ki, bana bir âyine olsun ve o âyinede cemâlimi göreyim” demiştir.

Lillahi (لِلّٰهِ)

لِلّٰهِ:ل burada ihtisàs içindir. Hamdin Zât‑ı Akdes’e hàs ve münhasır olduğunu ifâde eder. Bu ل ’ın mütealliki olan ihtisàs hazf olduktan sonra ona intikal etmiştir ki, ihlâs ve tevhidi ifâde etsin.

İhtar: Müşahhas olan bir şeyin umumî bir mefhûm ile mülâhaza edildiğine binâen; Zât‑ı Akdes de müşahhas olduğu hâlde, Vâcibü'l‑Vücûd mefhûmuyla tasavvur edilebilir.

Rabbi (رَبِّ)

رَبِّ : Yani: Herbir cüz'ü bir âlem mesâbesinde bulunan şu âlemi bütün eczâsıyla terbiye ve yıldızlar hükmünde olan o cüz'lerin zerrâtını kemâl‑i intizamla tahrîk eder.

Evet, Cenâb‑ı Hak, herşey için bir nokta‑i kemâl ta'yin etmiştir ve o noktayı elde etmek için o şeye bir meyil vermiştir. Herşey, o nokta‑i kemâle doğru hareket etmek üzere, sanki manevî bir emir almış gibi muntazaman o noktaya müteveccihen hareket etmektedir. Esnâ‑yı harekette onlara yardım eden ve mânilerini def'eden, şüphesiz Cenâb‑ı Hakk’ın terbiyesidir.

Evet, kâinâta dikkatle bakıldığı zaman, insanların tâife ve kabileleri gibi, kâinâtın zerrâtı, münferiden ve müctemian Hàlıklarının kanununa imtisalen, muayyen olan vazifelerine koşmakta oldukları hissedilir. (Yalnız bedbaht insanlar müstesnâ!)

El‑Âlemîn (اَلْعَالَم۪ينَ)

اَلْعَالَم۪ينَ : Bu kelimenin sonundaki (ى، ن) yalnız i'râb alâmetidir, عِشْر۪ينَ، ثَلَاث۪ينَ gibi. Veya cem' alâmetidir; çünkü, âlemin ihtiva ettiği cüz'lerin herbirisi bir âlemdir. Veyâhut, yalnız manzûme‑i şemsiyeye münhasır değildir. Cenâb‑ı Hakk’ın, şu gayr‑ı mütenâhî fezâda çok âlemleri vardır. Evet, اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ كَمْ لِلّٰهِ مِنْ فَلَكٍ ❋ تَجْرِي النُّجُومُ بِهِ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُVe ﴿رَاَيْتُهُمْ ل۪ي سَاجِد۪ينَ﴾ ’de olduğu gibi, burada da ukalâya mahsûs cem' sîgasıyla gayr‑ı ukalâ cem'lendirilmiştir. Bu ise, kavâide muhâliftir?

Evet, âlemin ihtiva ettiği uzuvların birer âkıl, birer mütekellim sûretinde tasavvur edilmesi, belâğatın en makbûl bir prensibidir. Zîra, kâinâtın “âlem” ile tesmiyesi, kâinâtın Sâni'ine olan delâleti, şehâdeti, işâreti içindir. Binâenaleyh kâinâtın uzuvları da Sâni'a olan delâletleri, şehâdetleri için birer âlem olmaları icâb eder. Öyle ise, Sâni'in, o uzuvları terbiyesinden ve o uzuvların da Sâni'i i'lâm etmelerinden anlaşılır ki; o uzuvlar; birer hayy, birer âkıl, birer mütekellim sûretinde tasavvur edilmiştir. Binâenaleyh bu cem'de, kavâide muhâlefet yoktur.

Er‑Rahmânir-Rahîm ﴿(اَلرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ)﴾

﴿اَلرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ﴾ : Mâkabliyle bu iki sıfatın nazmını icâb eden şöyle bir münâsebet vardır ki: Biri menfaatleri celb, diğeri mazarratları def'etmek üzere terbiyenin iki esâsı vardır. “Rezzâk” mânâsına olan اَلرَّحْمٰنِ birinci esâsa, “Gaffâr” mânâsını ifâde eden اَلرَّح۪يمِ de ikinci esâsa işâretleri için birbiriyle bağlanmıştır.

Mâliki Yevmi'd‑dîn ﴿(مَالِكِ يَوْمِ الدّ۪ينِ)﴾

﴿مَالِكِ يَوْمِ الدّ۪ينِ﴾ : Mâkabliyle şu sıfatın nazmını iktiza eden sebeb şudur ki:Şu sıfat, “Rahmet”i ifâde eden mâkabline neticedir. Zîra, kıyâmetle saâdet‑i ebediyenin geleceğine en büyük delil, rahmettir. Evet, rahmetin rahmet olması ve ni'metin ni'met olması, ancak ve ancak haşir ve saâdet‑i ebediyeye bağlıdır. Evet, saâdet‑i ebediye olmasa, en büyük ni'metlerden sayılan aklın, insanın kafasında yılan vazifesini görmekten başka bir işi kalmaz. Kezâlik; en latîf ni'metlerden sayılan şefkat ve muhabbet, ebedî bir ayrılık düşüncesiyle, en büyük elemler sırasına geçerler.

S — Cenâb‑ı Hakk’ın, herşeye mâlik olduğu bir hakikat iken, burada haşir ve ceza gününün tahsîsi neye binâendir?

C — Şu âlemin, insanlarca, hakîr ve hasîs sayılan bazı şeylerine Kudret‑i Ezeliyenin bizzat mübâşereti, azamet‑i İlâhiye’ye münâsib görülmediğinden, vaz'edilen esbâb‑ı zâhiriyenin o gün ref'iyle; herşeyin şeffâf, parlak iç yüzüyle tecellî edip Sâni'ini, Hàlık’ını vâsıtasız göreceğine işârettir.

يَوْمِ tâbiri ise, haşrin vukû'unu gösteren emârelerden birine işârettir. Şöyle ki:

Sâniye, dakika, saat ve günleri gösteren haftalık bir saatin millerinden birisi devrini tamam ettiği zaman, behemehal ötekiler de devirlerini ikmal edeceklerine kanâat hâsıl olur. Kezâlik, yevm, sene, ömr‑ü beşer ve ömr‑ü dünya için de ta'yin edilen manevî millerden birisi devrini tamam ettiğinde, ötekilerin de – velev uzun bir zamandan sonra olsun – devirlerini ikmal edeceklerine hükmedilir.

Ve kezâ, bir gün veya bir sene zarfında vukû'a gelen küçük küçük kıyâmetleri, haşirleri gören bir adam, saâdet‑i ebediyenin – haşrin tulû'‑u fecriyle, şahsî bir nev' hükmünde olan – insanlara ihsân edileceğine şübhe edemez.

د۪ينْ kelimesinden maksad; ya cezadır, çünkü o gün hayır ve şerlere ceza verilecek bir gündür‥ veya hakàik‑ı diniyedir, çünkü hakàik‑ı diniye o gün tam mânâsıyla meydâna çıkar. Ve dâire‑i i'tikàdın, dâire‑i esbâba galebe edeceği bir gündür.

Evet, Cenâb‑ı Hak, müsebbebâtı esbâba bağlamakla, intizamı te'min eden bir nizâmı kâinâtta vaz' etmiş. Ve herşeyi, o nizâma mürâat etmeğe ve o nizâmla kalmaya tevcîh etmiştir. Ve bilhassa insanı da, o dâire‑i esbâba mürâat ve merbûtiyet etmeğe mükellef kılmıştır. Her ne kadar dünyada, dâire‑i esbâb, dâire‑i i'tikàda gâlib ise de; âhirette, hakàik‑ı i'tikàdiye tamamen tecellî etmekle, dâire‑i esbâba galebe edecektir.

Buna binâen, bu dâirelerin herbirisi için ayrı ayrı makamlar, ayrı ayrı hükümler vardır. Ve her makamın iktiza ettiği hükme göre hareket lâzımdır. Aksi takdirde, dâire‑i esbâbda iken; tabiatıyla, vehmiyle, hayâliyle dâire‑i i'tikàda bakan Mu'tezile olur ki, te'siri esbâba verir.

Ve kezâ, dâire‑i i'tikàdda iken, rûhuyla, îmânıyla dâire‑i esbâba bakan da, esbâba kıymet vermeyerek Cebriye Mezhebi gibi tenbelcesine bir tevekkül ile nizâm‑ı âleme muhâlefet eder.

İyyâke Na'büdü ﴿(اِيَّاكَ نَعْبُدُ)﴾

﴿اِيَّاكَ نَعْبُدُ﴾ :

كَ zamîrinde iki nükte vardır.

Birincisi: Mâkablinde zikredilen sıfât‑ı kemâliyenin كَ zamîrinde müstetir ve mutazammın olduğuna işârettir. Çünkü, o sıfatların birer birer ta'dâdından hâsıl olan büyük bir şevk ile, gaybetten hitâba, yani ism‑i zâhirden şu كَ zamîrine iltifat ve intikal olmuştur. Demek كَ zamîrinin merci'i, geçen sıfât‑ı kemâliye ile mevsuf olan zâttır.

İkincisi: Elfâz okunurken mânâlarını düşünmek, belâğat mezhebinde vâcib olduğuna işârettir. Çünkü, mânâlar düşünülürse, nâzil olduğu gibi okunur ve o okuyuş; tabiatıyla, zevkiyle hitâba incirâr eder. Hattâ ﴿اِيَّاكَ نَعْبُدُ﴾ ’yu okuyan adam, sanki اُعْبُدْ رَبَّكَ كَاَنَّكَ تَرَاهُ cümlesindeki emre imtisalen okuyor gibi olur.

Cem' sîgasıyla zikredilen ﴿نَعْبُدُ﴾ ’deki zamîr, üç tâifeye işârettir.

Birincisi, insanın vücûdundaki bütün a'zâ ve zerrâta râci'dir ki, bu itibarla şükr‑ü örfîyi edâ etmiş olur.

İkincisi, bütün ehl‑i tevhidin cemâatlerine aittir; bu cihetle Şerîat’a itâat etmiş olur.

Üçüncüsü, kâinâtın ihtiva ettiği mevcûdâta işârettir; bu itibarla, şerîat‑ı fıtriye-i kübrâya tâbi olarak hayret ve muhabbetle kudret ve azametin arşı altında sâcid ve âbid olmuş olur.

Bu cümlenin mâkabliyle vech‑i nazmı; ﴿نَعْبُدُ﴾ ’nun ﴿اَلْحَمْدُ﴾ ’ye tefsir ve beyân olmakla ﴿مَالِكِ يَوْمِ الدّ۪ينِ﴾ ’e de, bir netice ve bir lâzım olmasıdır.

İhtar: اِيَّاكَ ’nin takdimi, ihlâsı vikàye etmek içindir; ve zamîr‑i hitâb da, ibâdetin sebeb ve illetine işârettir. Çünkü; hitâba incirâr eden, geçen sıfatla muttasıf olan Zât, elbette ibâdete müstehaktır.

Ve İyyâke Nesteîn ﴿(وَاِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ)﴾

﴿وَاِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ﴾ : ﴿نَسْتَع۪ينُ﴾ ’de müstetir zamîr, ﴿نَعْبُدُ﴾ ’nun fâili gibi, o üç cemâatten herbirine râci'dir. Yani:

Bizim vücûdumuzun zerrâtı veya ehl‑i tevhid cemâati veyâhut kâinât mevcûdâtı, bütün hâcât ve maksadlarımıza, bilhassa en ehemm olan ibâdetimize, Senden iâne ve tevfik istiyoruz.

اِيَّاكَ kelimesinin tekrarlanmasındaki hikmetin;

Birincisi, hitâb ve huzurdaki lezzetin artırılmasına;

İkincisi, ayân makamının bürhân makamından daha yüksek olduğuna;

Üçüncüsü, huzurda sıdk olup kizbin ihtimali olmadığına;

Dördüncüsü, ibâdetle istiânenin ayrı ve müstakil maksadlar olduklarına işârettir.

Bu iki fiili birbiriyle bağlayan münâsebet, ücretle hizmet arasındaki münâsebettir. Zîra ibâdet, abdin Allah’a karşı bir hizmetidir. İâne de, o hizmete karşı bir ücret gibidir. Veya mukaddime ile maksûd arasındaki alâkadır. Çünkü iâne ve tevfik, ibâdete mukaddimedir.

اِيَّاكَ kelimesinin takdiminden doğan hasr, abdin, Cenâb‑ı Hakk’a karşı yaptığı ibâdet ve hizmetle, vesâit ve esbâba olan tezellülden kurtuluşuna işârettir. Lâkin, esbâbı tamamen ihmal ve terketmek iyi değildir. Çünkü o zaman, Cenâb‑ı Hakk’ın hikmet ve meşîetiyle kâinâtta vaz' edilen nizâma karşı bir temerrüd çıkar. Evet, dâire‑i esbâbda iken tevekkül etmek, bir nev'i tenbellik ve atâlettir.

İhdinâ ﴿(اِهْدِنَا)﴾

﴿اِهْدِنَا﴾ :

Hidayeti taleb etmekle iâneyi istemek arasında ne münâsebet vardır?

Evet; biri suâl, diğeri cevab olduklarından birbiriyle bağlanılmıştır. Şöyle ki:

﴿نَسْتَع۪ينُ﴾ ile iâne taleb edilirken makam iktizasıyla “Ne istiyorsun?” diye vârid olan mukadder suâl, ﴿اِهْدِنَا﴾ ile cevablandırılmıştır.

﴿اِهْدِنَا﴾ ile istenilen şeylerin ayrı ayrı ve müteaddid olması ﴿اِهْدِنَا﴾ mânâsının da ayrı ayrı ve müteaddid olmasını icâb eder. Sanki ﴿اِهْدِنَا﴾ dört masdardan müştâktır.

Meselâ, bir mü'min hidayeti isterse, ﴿اِهْدِنَا﴾ sebat ve devam mânâsını ifâde eder. Zengin olan isterse, ziyâde mânâsını; fakir olan isterse, i'tâ mânâsını; zaîf olan isterse, iâne ve tevfik mânâsını ifâde eder.

Ve kezâ, “Herşeyi halk ve hidayet etmiştir.” mânâsında bulunan وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهَدٰى hükmünce, zâhirî ve bâtınî duygular, âfâkî ve haricî deliller, enfüsî ve dâhilî bürhânlar, Peygamberlerin irsâliyle, kitapların inzâli gibi vâsıtalar itibariyle de hidayetin mânâsı taaddüd eder.

İhtar: En büyük hidayet, hicâbın kaldırılmasıyla hakkı hak, bâtılı bâtıl göstermektir.

اَللّٰهُمَّ اَرِنَا الْحَقَّ حَقًّا وَارْزُقْنَا اِتِّبَاعَهُ وَاَرِنَا الْبَاطِلَ بَاطِلًا وَارْزُقْنَا اِجْتِنَابَهُ اٰم۪ينَ

Es‑Sırâta'l-Müstekîm ﴿(اَلصِّرَاطَ الْمُسْتَق۪يمَ)﴾

﴿اَلصِّرَاطَ الْمُسْتَق۪يمَ﴾ :

Sırat‑ı Müstakîm; şecâat, iffet, hikmetin mezcinden ve hülâsasından hâsıl olan adl ve adâlete işârettir. Şöyle ki:

Tağayyür, inkılâb ve felâketlere ma'rûz ve muhtaç şu insan bedeninde iskân edilen rûhun yaşayabilmesi için üç kuvvet ihdâs edilmiştir.

Bu kuvvetlerin, Birincisi, menfaatleri celb ve cezb için kuvve‑i şeheviye-i behîmiye…

İkincisi, zararlı şeyleri def' için kuvve‑i sebuiye-i gadabiye…

Üçüncüsü, nef' ve zararı, iyi ve kötüyü birbirinden temyiz için kuvve‑i akliye-i melekiyedir.

Lâkin, insandaki bu kuvvetlere Şerîatça bir had ve bir nihâyet ta'yin edilmiş ise de, fıtraten ta'yin edilmemiş olduğundan, bu kuvvetlerin herbirisi, “tefrit, vasat, ifrat” nâmıyla üç mertebeye ayrılırlar.

Meselâ: Kuvve‑i şeheviyenin tefrit mertebesi, humûddur ki, ne helâle ve ne de harama şehveti, iştihâsı yoktur. İfrat mertebesi, fücûrdur ki, nâmusları ve ırzları pâyimal etmek iştihâsında olur. Vasat mertebesi ise, iffettir ki, helâline şehveti var, harama yoktur.

İhtar: Kuvve‑i şeheviyenin; yemek, içmek, uyumak ve konuşmak gibi fürûâtında da bu üç mertebe mevcûddur.

Ve kezâ, kuvve‑i gadabiyenin tefrit mertebesi, cebânettir ki korkulmayan şeylerden bile korkar. İfrat mertebesi, tehevvürdür ki, ne maddî ve ne manevî hiçbir şeyden korkmaz. Bütün istibdâdlar, tahakkümler, zulümler bu mertebenin mahsulüdür. Vasat mertebesi ise şecâattir ki, hukuk‑u diniye ve dünyeviyesi için canını fedâ eder; meşrû olmayan şeylere karışmaz.

İhtar: Bu kuvve‑i gadabiyenin fürûâtında da şu üç mertebenin yeri vardır.

Ve kezâ; kuvve‑i akliyenin tefrit mertebesi, gabâvettir ki, hiçbir şeyden haberi olmaz. İfrat mertebesi cerbezedir ki; hakkı bâtıl, bâtılı hak sûretinde gösterecek kadar aldatıcı bir zekâya mâlik olur. Vasat mertebesi ise, hikmettir ki; hakkı hak bilir, imtisal eder; bâtılı bâtıl bilir, ictinâb eder.

﴿وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ اُوتِيَ خَيْرًا كَث۪يرًا﴾

İhtar: Bu kuvvetin şu üç mertebeye inkısamı gibi; fürûâtı da, o üç mertebeyi hâvîdir. Meselâ: Halk‑ı ef'âl mes'elesinde Cebr Mezhebi ifrattır ki, bütün bütün insanı mahrum eder. İ'tizâl Mezhebi de tefrittir ki, te'siri insana verir. Ehl‑i Sünnet Mezhebi vasattır. Çünkü bu mezheb, beyne‑beynedir ki, o fiillerin bidâyetini, irâde‑i cüz'iyeye; nihâyetini, irâde‑i külliyeye veriyor.

Ve kezâ, i'tikàdda da ta'tîl ifrattır; teşbih, tefrittir; Tevhid, vasattır.

Hülâsa: Şu dokuz mertebenin altısı zulümdür, üçü adl ve adâlettir. Sırat‑ı müstakîmden murad, şu üç mertebedir.

Sırâtallezine En'amte Aleyhim ﴿(صِرَاطَ الَّذ۪ينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ)﴾

﴿صِرَاطَ الَّذ۪ينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ﴾ :

Kur'ânın inci gibi lafızlarının dizilmesi; bir hayta, bir çeşide, bir nakşa münhasır değildir. Belki; zuhûrca, hafâca, yakınlıkça, uzaklıkça mütefâvit çok tenâsüblerden hâsıl olan pek çok nakışlar üzerine dizilmişlerdir, nazmedilmişlerdir. Zâten i'câzın esâsı, ihtisardan sonra ancak böyle nakışlardadır.

Evet, ﴿صِرَاطَ الَّذ۪ينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ﴾ ile mâkablindeki herbir kelime arasında bir münâsebet vardır.

Meselâ: اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ ile münâsebeti vardır; çünkü ni'met, hamde delil ve karînedir.

رَبِّ الْعَالَم۪ينَ ile münâsebetdârdır. Çünkü, terbiyenin kemâli, ni'metlerin tevâlî ve teâkubu ile olur.

﴿اَلرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ﴾ ile alâkadardır; çünkü اَلَّذ۪ينَ ’den irâde edilen “Enbiyâ, şühedâ, sulehâ, ulemâ” rahmettirler.

﴿مَالِكِ يَوْمِ الدّ۪ينِ﴾ ile alâkası vardır; çünkü, ni'met‑i kâmile, ancak dindir.

﴿نَعْبُدُ﴾ ile alâkası var; çünkü, ibâdette imâmlar, bunlardır.

﴿نَسْتَع۪ينُ﴾ ile var; çünkü, tevfike ve iâneye mazhar bunlardır.

﴿اِهْدِنَا﴾ ile var; çünkü, hidayette muktedâ‑bih onlardır.

﴿اَلصِّرَاطَ الْمُسْتَق۪يمَ﴾ ile vardır; çünkü, doğru yol, ancak onların mesleğidir.

طَر۪يقْ veya سَب۪يلْ kelimelerine صِرَاطْ kelimesinin tercihi, mesleklerinin etrafı mahdûd ve işlek bir cadde olduğuna ve o caddeye girenlerin bir daha çıkmamalarına işârettir.

Ma'hud ve ma'lûm olan şeylerde kullanılması usûl ittihàz edilen esmâ‑i mevsûleden اَلَّذ۪ينَ tâbiri, onların zulümât‑ı beşeriye içinde elmas gibi parladıklarına işârettir ki, onları taharrî ve taleb etmeye ve aramaya lüzum yoktur. Onlar, herkesin gözü önünde hâzır olduklarını te'min eden bir ulüvv‑ü şâna mâliktirler.

Cem' sîgasıyla اَلَّذ۪ينَ ’nin zikri, onlara iktidâ ve tâbi olmak imkânının mevcûdiyetine ve onların mesleklerinde butlân olmadığına işârettir. Çünkü, ferdî olmayan bir meslekte tevâtür vardır; tevâtürde, butlân yoktur.

Mâzi sîgasıyla اَنْعَمْتَ ’nin zikri; tekrar ni'meti taleb etmeye bir vesile olduğuna ve Allah’a râci' olan zamîri de bir yardımcı ve bir şefâatçi vazifesini gördüğüne işârettir. Yani: “Ey Rabbim! Mâdemki in'âm senin fiilindir ve evvelce de in'âmı yapmışsın; istihkakım olmadığı hâlde in'âmı tekrarlamak, senin şe'nindendir!”

عَلَيْهِمْ ’deki عَلٰى enbiyâya yükletilen risalet ve teklif yükünün pek ağır olduğuna ve sahrâları faydalandırmak için yağmur, kar ve fırtınaların şedâidine ma'rûz kalan yüksek dağlar gibi, peygamberlerin de ümmetlerini feyizlendirmek için risalet zahmetlerine ma'rûz kaldıklarına işârettir.

İhtar: Başka bir sûrede zikredilen ﴿فَاُولٰٓئِكَ مَعَ الَّذ۪ينَ اَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيّ۪نَ وَالصِّدّ۪يق۪ينَ وَالشُّهَدَٓاءِ وَالصَّالِح۪ينَ﴾ olan âyet‑i kerîme, buradaki ﴿اَلَّذ۪ينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ﴾ âyet‑i celîlesini beyân eder. Zâten Kur'ânın bir kısmı, bir kısmını tefsir eder.

S — Peygamberlerin meslekleri birbirine uymadığı gibi, ibâdetleri de birbirine muhâliftir. Bunun esbâbı nedir?

C — İ'tikàd ve amelde, usûl ve ahkâm‑ı esâsiyede peygamberlerin hepsi dâimdirler, sâbittirler, müttehiddirler. İhtilâf ve tefâvütleri, ancak fürûâttadır. Zâten, zamanların tebeddülüyle fürûâtın da tebeddül ve tağayyürü tabîi bir şeydir. Evet, mevâsim‑i erbaada tedâvi ve telebbüs gibi çok şeyler tebeddüle uğrar. Meselâ; kışın giyilen kalın elbise yazın tebeddüle uğrar veya kışın güzel te'siri olan bir ilâcın, yazın fenâ te'siri olur, kullanılmaz. Kezâlik, kalb ve rûhların gıdâsı olan ahkâm‑ı diniyenin fürûâtı da, ömr‑ü beşerin devreleri itibariyle tebeddüle uğrar.

Ğayri'l‑Mağdûbi Aleyhim ﴿(غَيْرِالْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ)﴾

﴿غَيْرِالْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ﴾ :

Havf ve firar makamı olan şu sıfatın mâkablindeki makamlarla münâsebâtı ise, bu makamın hayret ve dehşet nazarıyla celâl ve cemâl ile muttasıf olan makam‑ı Rubûbiyete baktırması ve ilticâ ve dehàlet nazarıyla ﴿نَعْبُدُ﴾ ’deki makam‑ı ubûdiyete baktırması ve acz nazarıyla ﴿نَسْتَع۪ينُ﴾ ’deki tevekkül makamına baktırması ve tesellî nazarıyla refîk‑i dâimî olan makam‑ı recâya baktırmasıdır. Çünkü, korkunç bir şeyi gören adam, korku ve hayret içinde kalır; sonra firar etmeye meyleder. Âciz olduğu takdirde tevekkül eder, sonra tesellî yollarını arar.

S — Cenâb‑ı Hak, Ganiyy‑i Mutlaktır; âlemde bu kadar dalâletleri ve pek çirkin fenâ şeyleri yapan nev'‑i beşerin yaratılışında ne hikmet vardır?

C — Kâinâtta, maksûd‑u bizzat ve küllî ve şümûllü olarak yaratılan, ancak kemâller, hayırlar, hüsünlerdir. Şerler, kubuhlar, noksanlar ise; hüsünlerin, hayırların, kemâllerin arasında görülmeyecek kadar dağınık ve cüz'iyet kabîlinden tebeî olarak yaratılmışlardır ki; hayırların, hüsünlerin, kemâllerin mertebelerini, nev'ilerini, kısımlarını göstermeye vesile olsunlar ve hakàik‑ı nisbiyenin vücûduna veya zuhûruna bir mukaddime ve bir vâhid‑i kıyâsî olsunlar.

S — Hakàik‑ı nisbiyenin ne kıymeti var ki, onun için şerler istihsân edilecek?

C — Hakàik‑ı nisbiye denilen şeyler, kâinâtın eczâsı arasında bulunan râbıtalardır. Ve kâinâttaki nizâm, ancak hakàik‑ı nisbiyeden doğmuştur. Ve hakàik‑ı nisbiyeden kâinâtın envâ'ına bir vücûd‑u vâhid in'ikâs etmiştir. Hakàik‑ı nisbiye, büyük bir ölçüde hakàik‑ı hakîkiyeden çoktur. Hattâ bir zâtın hakàik‑ı hakîkiyesi yedi ise, hakàik‑ı nisbiyesi yediyüzdür. Binâenaleyh kubuh ve şerde şer varsa da kalîldir. Ma'lûmdur ki, şerr‑i kalîl için hayr‑ı kesîr terkedilmez. Terkedilirse, şerr‑i kesîr olur. Zekât ve cihadda olduğu gibi.

Evet, اِنَّمَا تُعْرَفُ الْاَشْيَاءُ بِاَضْدَادِهَا meşhûr kaziyeden maksad, bir şeyin zıddı, o şeyin hakàik‑ı nisbiyesinin vücûd veya zuhûruna sebebdir. Meselâ kubuh olmasaydı ve hüsünlerin arasına girmeseydi, hüsnün gayr‑ı mütenâhî olan mertebeleri tezâhür etmezdi.

S — اَنْعَمْتَ fiil, مَغْضُوبِ ism‑i mef'ûl, ضَٓالّ۪ينَ ism‑i fâil olarak zikirlerinde ve kezâ, üçüncü fırkanın sıfatını ve ikinci fırkanın sıfatına terettüb eden âkıbetini ve birinci fırkanın ünvân‑ı sıfatını aynen zikretmekte ne gibi bir hikmet vardır?

C — “Ni'met” ünvânı, nefsin dâima meylettiği bir lezzet olduğundan ihtiyar edilmiştir. Fiil‑i mâzi olarak zikrindeki sebeb, evvelce beyân edilmiştir.

İkinci fırka ise, kuvve‑i gadabiyenin galebe ve tecâvüzüyle tecâvüz ederek ahkâmın terkiyle zulüm ve fıska düşmüşlerdir; Yahudîlerin temerrüdü gibi.

Zulüm ve fıskta hasîs ve hayırsız bir lezzet görüldüğünden, onlardan nefis teneffür etmez. Kur'ân‑ı Kerîm, o zulmün âkıbeti olan gadab‑ı İlâhîyi zikretmiştir ki, nefisleri, o zulüm ve fısktan tenfîr ettirsin.

İstimrar ve devam şe'ninde olan isimlerden ism‑i mef'ûl olarak zikredilmesi ise, şer ve isyanların devam edip, tevbe ve af ile inkıtâ' etmedikleri takdirde kat'îleşeceğine ve silinmez bir damga şekline geçeceğine işârettir.

Ve Le'd‑Dâllîn ﴿(وَلَا ٱلضَّآلِّينَ)﴾

Üçüncü fırka ise, vehim ve hevâ‑yı nefsin, akıl ve vicdânlarına galebesiyle, bâtıl bir i'tikàda tâbi olarak nifâka düşen Nasâra’dır. Dalâlet, nefisleri tenfîr ve rûhları inciten bir elem olduğundan, Kur'ân‑ı Kerîm, o fırkayı aynı o sıfatla zikretmiştir.

Ve ism‑i fâil olarak zikrindeki sebeb ise; dalâletin dalâlet olması, devam etmesine mütevakkıf olup, inkıtâ'a uğradığı zaman affa dâhil olacağına işârettir.

Ey arkadaş! Bütün lezzetler îmânda olduğu gibi, bütün elemler de dalâlettedir.

Bunun izâhı ise: Bir şahıs, Kudret‑i Ezeliye tarafından, adem zulümâtından şu korkunç dünya sahrâsına atılırken gözünü açar, bakar. Bir lütûf beklediği zaman, birdenbire – düşmanlar gibi – hastalıklar, elemler, belâlar hücum etmeye başlarlar. Bir medet, bir yardım için müsterhimâne tabiata ve anâsıra baktığı vakit, kasâvet‑i kalble, merhametsizlikle karşılaşır. Ecrâm‑ı semâviyeden istimdâd etmek üzere başını havaya kaldırır. O ecrâm, atom bombaları gibi dehşetli ve heybetli hâlleriyle gözüne görünür. Hemen gözünü yumar, başını eğer, düşünmeye başlar. Bakar ki, hayatî hâcetleri bağırıp çağırmaya başlarlar. Bütün bütün tevahhuş ederek hemen kulaklarını tıkar, vicdânına ilticâ eder. Bakar ki; vicdânı, binler âmâl (emeller) ve emânî ile dolu gürültülerinden cinnet getirecek bir hâle gelir.

Acaba, hiçbir cihetten hiçbir tesellî çaresini bulamayan o zavallı şahıs, mebde' ile meâdi, Sâni' ile haşri i'tikàd etmezse, onun o vaziyetinden Cehennem daha serin olmaz mı? Evet, o bîçâre, havf ve heybetten, acz ve ra'şetten, vahşet ve gönül darlığından, yetîmlikle me'yûsiyetten mürekkeb bir vaziyet içinde olup, kudretine bakar; kudreti âciz ve nâkıs‥ hâcetlerine bakar; def'edilecek bir durumda değildir. Çağırıp yardım istese, yardımına gelen yok. Herşeyi düşman, herşeyi garîb görür. Dünyaya geldiğine bin defa nedâmet eder, lânet okur.

Fakat o şahsın, Sırat‑ı Müstakîm’e girmekle kalbi ve rûhu nur‑u îmânla ışıklanırsa, o zulmetli evvelki vaziyeti nurânî bir hâlete inkılâb eder. Şöyle ki:

O şahıs, hücum eden belâları, musîbetleri gördüğü zaman, Cenâb‑ı Hakk’a istinâd eder, müsterih olur.

Yine o şahıs, ebede kadar uzanıp giden emellerini, isti'dâdlarını düşündüğü zaman, saâdet‑i ebediyeyi tasavvur eder. O saâdet‑i ebediyenin mâü'l‑hayatından bir yudum içer, kalbindeki emellerini teskin eder.

Yine o şahıs, başını kaldırıp semâya ve etrafa bakar; herşeyle ünsiyet peydâ eder.

Yine o şahıs, semâdaki ecrâma bakar; hareketlerinden dehşet değil, ünsiyet ve emniyet peydâ eder ve onların o hareketlerini, ibret ve hayretle tefekkür eder.

Yine o şahıs, ecrâm‑ı ulviye ile öyle bir kesb‑i muârefe eder ki, hangi bir cirme bakarsa baksın, o cirmlerden: “Ey arkadaş! Bizden tevahhuş etme! Hareketlerimizden korkma! Hepimiz bir Hàlık’ın memurlarıyız.” diye, me'nûs ve emniyet verici sesleri kalben işitmeye başlar.

Hülâsa: O şahıs, evvelki vaziyetinde; vicdânındaki o dehşetli ve vahşetli ve korkunç âlâm‑ı şedîdeden kurtulmak için, tesellîler ile hissini ibtal ve sarhoşlukla o hâlleri unutmak ister.

İkinci hâletinde ise; rûhunda yüksek lezzetleri ve saâdetleri hisseder, kalbini îkaz, vicdânını tahrîk edip rûhunu ihsâs ettikçe, o saâdetler ziyâdeleşir ve ona manevî Cennetlerin kapıları açılır.

اَللّٰهُمَّ بِحُرْمَةِ هٰذِهِ السُّورَةِ اِجْعَلْنَا مِنْ اَصْحَابِ الصِّرَاطِ الْمُسْتَق۪يمِ اٰم۪ينَ