Kur'ân‑ı Azîmü'ş-Şân; bütün zamanlarda gelip geçen nev'‑i beşerin tabakalarına, milletlerine ve ferdlerine hitâben Arş‑ı A'lâdan îrâd edilen İlâhî ve şümûllü bir nutuk ve umumî, Rabbânî bir hitâbe olduğu gibi; bilinmesi, bir ferdin veya küçük bir cemâatin iktidarından hariç olan ve bilhassa bu zamanda, dünya maddiyâtına ait pek çok fenleri ve ilimleri câmi'dir.

Bu itibarla; zamanca, mekânca, ihtisàsça dâire‑i ihâtası pek dar olan bir ferdin fehminden ve karîhasından çıkan bir tefsir, bihakkın Kur'ân‑ı Azîmü'ş-Şân’a tefsir olamaz… Çünkü, Kur'ânın hitâbına muhâtab olan milletlerin, insanların ahvâl‑i rûhiyelerine ve maddiyâtlarına, câmi' bulunduğu ince fenlere, ilimlere bir ferd, vâkıf ve sâhib‑i ihtisàs olamaz ki, ona göre bir tefsir yapabilsin. Hem bir ferdin mesleği ve meşrebi taassubdan hàlî olamaz ki, hakàik‑ı Kur'âniyeyi görsün, bî‑tarafâne beyân etsin. Hem bir ferdin fehminden çıkan bir da'vâ, kendisine hàs olup, başkası o da'vânın kabûlüne dâvet edilemez… Meğer ki bir nev'i icmâın tasdikine mazhar ola.

Binâenaleyh, Kur'ânın ince mânâlarının ve tefsirlerde dağınık bir sûrette bulunan mehâsininin ve zamanın tecrübesiyle fennin keşfi sâyesinde tecellî eden hakikatlerinin tesbitiyle, herbiri birkaç fende mütehassıs olmak üzere muhakkìkîn‑i ulemâdan yüksek bir hey'etin tedkîkàtıyla, tahkîkatıyla bir tefsirin yapılması lâzımdır. Nitekim, kanunî hükümlerin tanzim ve ıttırâdı, bir ferdin fikrinden değil, yüksek bir hey'etin nazar‑ı dikkat ve tedkîkàtından geçmesi lâzımdır ki, umumî bir emniyeti ve cumhûr‑u nâsın i'timâdını kazanmak üzere millete karşı bir kefâlet‑i zımniye husûle gelsin ve icmâ‑ı millet hücceti elde edebilsin.

Evet, Kur'ân‑ı Azîmü'ş-Şân’ın müfessiri, yüksek bir dehâ sâhibi ve nâfiz bir ictihâda mâlik ve bir velâyet‑i kâmileyi hâiz bir zât olmalıdır. Bilhassa bu zamanlarda, bu şartlar; ancak yüksek ve azîm bir hey'etin tesânüdüyle ve o hey'etin telâhuk‑u efkârından ve rûhlarının tenâsübüyle birbirine yardım etmesinden ve hürriyet‑i fikirlerinden ve taassublarından âzâde olarak tam ihlâslarından doğan dâhî bir şahs‑ı manevîde bulunur. İşte, Kur'ânı, ancak böyle bir şahs‑ı manevî tefsir edebilir.

Çünkü; “Cüz'de bulunmayan, küllde bulunur.” kaidesine binâen, her ferdde bulunmayan bu gibi şartlar, hey'ette bulunur.

Böyle bir hey'etin zuhûrunu çoktan beri bekliyorken, hiss‑i kable'l-vukû' kabîlinden olarak, memleketi yıkıp yakacak büyük bir zelzelenin arefesinde bulunduğumuz zihne geldi. (Hâşiye‑1) “Bir şey tamamıyla elde edilemediği takdirde o şeyi tamamıyla terketmek câiz değildir!” kaidesine binâen, acz ve kusurumla beraber; Kur'ânın bazı hakikatleriyle, nazmındaki i'câzına dair bazı işâretleri tek başıma kaydetmeye başladım. Fakat, Birinci Harb‑i Umumî’nin patlamasıyla Erzurum’un, Pasinler’in dağ ve derelerine düştük. O kıyâmetlerde, o dağ ve tepelerde fırsat buldukça, kalbime gelenleri, birbirine uymayan ibarelerle, o dehşetli ve muhtelif hâllerde yazıyordum. O zamanlarda, o gibi yerlerde, müracaat edilecek tefsirlerin, kitapların bulunması mümkün olmadığından, yazdıklarım, yalnız sünûhât‑ı kalbiyemden ibaret kaldı. Şu sünûhâtım eğer tefsirlere muvâfık ise, nurun alâ nur; şâyet muhâlif cihetleri varsa, benim kusurlarıma atfedilebilir.

Evet, tashihe muhtaç yerleri vardır, fakat hatt‑ı harpte, büyük bir ihlâs ile, şehîdler arasında yazılıp giydirilen o yırtık ibarelerin tebdiline (şehîdlerin kan ve elbiselerinin tebdiline cevâz verilmediği gibi) cevâz veremedim ve kalbim râzı olmadı. Şimdi de râzı değildir; çünkü, o zamandaki ihlâs ve hulûsu şimdi bulamıyorum. (Hâşiye‑2)

Maahazâ, kaleme aldığım şu İşârâtü'l‑İ'câz adlı eserimi, hakîki bir tefsir niyetiyle yapmadım; ancak Ulemâ‑i İslâmdan ehl‑i tahkîkin takdirlerine mazhar olduğu takdirde; uzak bir istikbâlde yapılacak yüksek bir tefsire bir örnek ve bir me'haz olmak üzere o zamanların insanlarına bir yâdigâr maksadıyla yaptım.

• Şu kitab‑ı kebîr-i kâinâtın bir tercüme‑i ezeliyesi‥

• ve âyât‑ı tekvîniyeyi okuyan mütenevvi' dillerinin tercümân‑ı ebedîsi‥

• ve şu âlem‑i gayb ve şehâdet kitabının müfessiri‥

• ve zeminde ve gökte gizli esmâ‑i İlâhiye’nin manevî hazinelerinin keşşâfı‥

• ve sutûr‑u hâdisâtın altında muzmer hakàikın miftâhı‥

• ve âlem‑i şehâdette âlem‑i gaybın lisânı‥

• ve şu âlem‑i şehâdet perdesi arkasında olan ve âlem‑i gayb cihetinden gelen iltifatât‑ı ebediye-i Rahmâniye ve hitâbât‑ı ezeliye-i Sübhâniye’nin hazinesi‥

• ve şu İslâmiyet âlem‑i manevîsinin güneşi, temeli, hendesesi‥

• ve avâlim‑i Uhreviye’nin mukaddes haritası‥

• ve zât ve sıfât ve esmâ ve şuûn‑u İlâhiye’nin kavl‑i şârihi, tefsir‑i vâzıhı, bürhân‑ı kàtı'ı, tercümân‑ı sâtı'ı‥

• ve şu âlem‑i insaniyetin mürebbîsi‥ ve insaniyet‑i kübrâ olan İslâmiyetin mâ ve ziyâsı‥

• ve nev'‑i beşerin hikmet‑i hakîkiyesi‥ ve insaniyeti saâdete sevkeden hakîki mürşidi ve hâdîsi‥

• ve insanlara

• hem bir kitab‑ı şerîat,

• hem bir kitab‑ı duâ,

• hem bir kitab‑ı hikmet,

• hem bir kitab‑ı ubûdiyet,

• hem bir kitab‑ı emir ve dâvet,

• hem bir kitab‑ı zikir,

• hem bir kitab‑ı fikir,

• hem insanın bütün hâcât‑ı maneviyesine merci' olacak çok kitapları tazammun eden tek, câmi' bir kitab‑ı mukaddes’tir.

• Hem bütün evliyâ ve sıddıkînin ve urefa ve muhakkìkînin muhtelif meşreblerine ve ayrı ayrı mesleklerine, herbirindeki meşrebin mezâkına lâyık ve o meşrebi tenvir edecek ve herbir mesleğin mesâkına muvâfık ve onu tasvir edecek birer risale ibraz eden mukaddes bir kütübhâne hükmünde bir kitab‑ı semâvîdir.

Kur'ân; Arş‑ı A'zamdan, İsm‑i A'zamdan, her ismin mertebe‑i a'zamından geldiği için, Onikinci Söz’de beyân ve isbât edildiği gibi Kur'ân, bütün âlemlerin Rabbi itibariyle Allah’ın kelâmıdır.

• Hem bütün mevcûdâtın İlâhı ünvânıyla Allah’ın fermânıdır.

• Hem bütün semâvât ve arzın Hàlık’ı nâmına bir hitâbdır.

• Hem Rubûbiyet‑i mutlaka cihetinde bir mükâlemedir.

• Hem saltanat‑ı âmme-i Sübhâniye hesabına bir hutbe‑i ezeliyedir.

• Hem rahmet‑i vâsia-i muhîta nokta‑i nazarında bir defter‑i iltifatât-ı Rahmâniye’dir.

• Hem Ulûhiyetin azamet‑i haşmeti haysiyetiyle, başlarında bazen şifre bulunan bir muhâbere mecmuasıdır.

• Hem İsm‑i A'zamın muhîtinden nüzûl ile Arş‑ı A'zamın bütün muhâtına bakan ve teftiş eden hikmet‑feşân bir kitab‑ı mukaddes’tir. Ve şu sırdandır ki; Kelâmullâh ünvânı, kemâl‑i liyâkatle Kur'ân’a verilmiş ve dâima da veriliyor.

Kur'ân’dan sonra, sâir enbiyânın kütüb ve suhufları derecesi gelir. Sâir nihâyetsiz Kelimât‑ı İlâhiye’nin ise, bir kısmı dahi; hàs bir itibarla, cüz'î bir ünvân ile, hususî bir tecellî ile, cüz'î bir isim ile ve hàs bir rubûbiyet ile ve mahsûs bir saltanat ile ve hususî bir rahmet ile zâhir olan ilhâmât sûretinde bir mükâlemedir. Melek ve beşer ve hayvanatın ilhâmları, külliyet ve hususiyet itibariyle çok muhteliftir.

Kur'ân; asırları muhtelif bütün enbiyânın kitaplarını ve meşrebleri muhtelif bütün evliyânın risalelerini ve meslekleri muhtelif bütün asfiyânın eserlerini icmâlen tazammun eden‥ ve cihât‑ı sittesi parlak‥ ve evhâm ve şübehâtın zulümâtından musaffâ‥ ve nokta‑i istinâdı, bilyakìn vahy‑i semâvî ve kelâm‑ı ezelî‥ ve hedefi ve gayesi bilmüşâhede saâdet‑i ebediye‥ içi, bilbedâhe hàlis hidayet‥ üstü, bizzarûre envâr‑ı îmân‥ altı biilme'l‑yakìn delil ve bürhân‥ sağı, bittecrübe teslîm‑i kalb ve vicdân‥ solu, biayne'l‑yakìn teshìr‑i akıl ve iz'ân‥ meyvesi, bihakka'l‑yakìn Rahmet‑i Rahmân ve dâr‑ı cinân‥ makamı ve revâcı, bilhadsi's‑sâdık makbûl‑ü melek ve ins ve cânn bir kitab‑ı semâvîdir.

Evvelâ: Şu İşârâtü'l‑İ'câz adlı eserden maksadımız; Kur'ânın nazmına, lafzına ve ibaresine ait i'câz işâretlerini ve remizlerini beyân etmektir. Çünkü, i'câzın mühim bir vechi, nazmından tecellî eder ve en parlak i'câz Kur'ânın nazmındaki nakışlardan ibarettir.

Sâniyen: Kur'ân’daki anâsır‑ı esâsiye ve Kur'ânın takib ettiği maksadlar; Tevhid, Nübüvvet, Haşir, Adâlet ile İbâdet olmak üzere dörttür. Bu dört unsuru beyân edeceğiz.

Suâl: Kur'ânın, şu dört hedefe doğru yürüdüğü neden ma'lûmdur?

Cevab: Evet, benî Âdem, büyük bir kervan ve azîm bir kafile gibi mâzinin derelerinden gelip, vücûd ve hayat sahrâsında misâfir olup, istikbâlin yüksek dağlarına ve müzeyyen bağlarına müteveccihen kafile kafile müteselsilen yürümekte iken, kâinâtın nazar‑ı dikkatini celbetti; “Şu garîb ve acîb mahlûklar kimlerdir? Nereden geliyorlar? Nereye gidiyorlar?” diye ahvâllerini anlamak üzere hilkat hükûmeti, fenn‑i hikmeti karşılarına çıkardı ve aralarında şöyle bir muhâvere başladı:

Bu suâle, benî Âdem nâmına, emsâli olan büyük peygamberler gibi, Muhammed‑i Arabî Aleyhissalâtü Vesselâm, nev'‑i beşere vekâleten karşısına çıkarak şöyle cevapta bulundu:

— Ey hikmet! Bu gördüğün insanlar, Sultan‑ı Ezelî’nin kudretiyle, yokluk karanlıklarından, ziyâdâr varlık âlemine çıkarılan mahlûklardır. Sultan‑ı Ezelî, bütün mevcûdâtı içinde biz insanları seçmiş ve emânet‑i kübrâyı bize vermiştir. Biz, haşir yoluyla saâdet‑i ebediyeye müteveccihen hareket etmekteyiz. Dünyadaki işimiz de, o saâdet‑i ebediye yollarını te'min etmekle “re'sülmal”ımız olan isti'dâdlarımızı nemâlandırmaktır. Ve şu azîm insan kervanına, bundan sonra Sultan‑ı Ezelî’den risalet vazifesiyle gelip riyâset eden benim. İşte o Sultan‑ı Ezelî’nin risalet berâtı olarak bana verdiği Kur'ân‑ı Azîmü'ş-Şân elimdedir. Şübhen varsa al, oku!

Muhammed‑i Arabî Aleyhissalâtü Vesselâm’ın verdiği şu cevablar, Kur'ân’dan muktebes ve Kur'ân lisânıyla söylenildiğinden, Kur'ânın anâsır‑ı esâsiyesinin şu dört maksadda temerküz ettiği anlaşılıyor.

S — Şu makàsıd‑ı erbaa, Kur'ânın hangi âyetlerinde bulunuyor?

C — O anâsır‑ı erbaa, Kur'ânın hey'et‑i mecmuasında bulunduğu gibi; Kur'ânın sûrelerinde, âyetlerinde, kelâmlarında, hattâ kelimelerinde bile sarâhaten veya işâreten veya remzen bulunmaktadır. Çünkü, Kur'ânın küllü, cüz'lerinde göründüğü gibi, cüz'leri de, Kur'ânın küllüne âyinedir. Bunun içindir ki Kur'ân, “müşahhas olduğu hâlde, efrâd sâhibi olan küllî” gibi ta'rif edilir.

S — ﴿بِسْمِ اللّٰهِ﴾ ve اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ gibi âyetlerde makàsıd‑ı erbaaya işâretler var mıdır?

C — Evet, قُلْ kelimesi, Kur'ânın çok yerlerinde mezkûr veya mukadderdir. Bu mezkûr ve mukadder olan قُلْ kelimelerine esâs olmak üzere ﴿بِسْمِ اللّٰهِ﴾ ’dan evvel قُلْ kelimesi mukadderdir. Yani, “Yâ Muhammed! Bu cümleyi insanlara söyle ve ta'lim et!” Demek Besmele’de İlâhî ve zımnî bir emir var. Binâenaleyh, şu mukadder olan قُلْ emri, risalet ve nübüvvete işârettir. Çünkü resûl olmasaydı, tebliğ ve ta'lime memur olmazdı.

Kezâlik, hasrı ifâde eden câr ve mecrûrun takdimi, tevhide îmâdır.

Ve kezâ اَلرَّحْمٰنِ nizâm ve adâlete; اَلرَّح۪يمِ de, haşre delâlet eder.

Ve kezâ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ ’daki ل ihtisàsı ifâde ettiğinden tevhide işârettir.

رَبِّ الْعَالَم۪ينَ adâletle nübüvvete remizdir; çünkü terbiye, resûller vâsıtasıyla olur.

﴿مَالِكِ يَوْمِ الدّ۪ينِ﴾ zâten sarâhaten haşir ve kıyâmete delâlet eder.

Ve kezâ ﴿اِنآَّ اَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ﴾ sadefi de, o makàsıd‑ı erbaa cevherlerini tazammun etmiştir.

﴿بِسْمِ اللّٰهِ﴾ : Bu kelâm, güneş gibidir. Yani, güneş başkalarını gösterdiği gibi, kendini de gösterir, başka bir güneşe ihtiyaç bırakmaz. ﴿بِسْمِ اللّٰهِ﴾ başkalarına yaptığı vazifeyi, kendisine de yapıyor, ikinci bir ﴿بِسْمِ اللّٰهِ﴾ daha lâzım değildir. Evet ﴿بِسْمِ اللّٰهِ﴾ öyle müstakil bir nurdur ki, bu nur, hiçbir şeye bağlı değildir. Hattâ bu nurun câr ve mecrûru bile hiçbir şeye muhtaç değildir.

Ancak ب harfinden müstefâd olan اَسْتَع۪ينُ veya örfen ma'lûm olan اَتَيَمَّنُ veyâhut mukadder olan قُلْ ’ün istilzam ettiği اِقْرَأْ fiillerinden birine mütealliktir.

İhtar: ﴿بِسْمِ اللّٰهِ﴾ ’daki câr ve mecrûra müteallik olarak mezkûr olan fiiller, Besmele’den sonra takdir edilir ki; hasrı ifâde etmekle ihlâs ve tevhidi tazammun etsin. اِسْم: Cenâb‑ı Hakk’ın zâtî isimleri olduğu gibi, fiilî isimleri de vardır. Bu fiilî isimlerin, “Gaffâr” ve “Rezzâk”, “Muhyî” ve “Mümît” gibi pek çok nev'ileri vardır.

S — Bu fiilî isimlerinin kesretle tenevvü'ü neden meydâna geliyor?

C — Kudret‑i Ezeliyenin, kâinâttaki mevcûdâtın nev'ilerine, ferdlerine olan nisbet ve taallukundan husûle gelir. Bu itibarla, ﴿بِسْمِ اللّٰهِ﴾Kudret‑i Ezeliyenin taalluk ve te'sirini celbeder. Ve o taalluk, abdin kesbine ve işine yardım edici bir rûh gibi olur. Öyle ise, hiç kimse, hiçbir işini Besmele’siz bırakmasın!

اَللّٰهُ Lafza‑i Celâl’i, bütün sıfât‑ı kemâliyeyi tazammun eden bir sadeftir. Çünkü lafza‑i Celâl, Zât‑ı Akdes’e delâlet eder; Zât‑ı Akdes de, bütün sıfât‑ı kemâliyeyi istilzam eder. Öyle ise, o lafza‑i mukaddese, delâlet‑i iltizamiye ile bütün sıfât‑ı kemâliyeye delâlet eder.

İhtar: Başka ism‑i hàslarda bu delâlet yoktur. Çünkü, başka zâtlarda sıfât‑ı kemâliyeyi istilzam etmek yoktur.

﴿اَلرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ﴾ :

Bu iki sıfatın lafza‑i Celâl’den sonra zikirlerini icâb eden münâsebetlerden birisi şudur ki: Lafza‑i Celâl’den, celâl silsilesi tecellî ettiği gibi, bu iki sıfattan dahi cemâl silsilesi tecellî ediyor. Evet, herbir âlemde emir ve nehiy‥ sevâb ve azâb‥ terğîb ve terhîb‥ tesbih ve tahmîd‥ havf ve recâ gibi pek çok fürûât, celâl ve cemâlin tecellîsiyle teselsül edegelmektedir.

İkincisi, Cenâb‑ı Hakk’ın ismi, Zât‑ı Akdes’ine ayn olduğu cihetle, lafza‑i Celâl, sıfât‑ı ayniyeye işârettir. اَلرَّح۪يمِ ’de, fiilî olan sıfât‑ı gayriyeye îmâdır. اَلرَّحْمٰنِ dahi, ne ayn ne gayr olan sıfât‑ı seb'aya remizdir. Zîra Rahmân, Rezzâk mânâsınadır. Rızık, bekàya sebebdir.

Bekà, tekerrür‑ü vücûddan ibarettir. Vücûd ise;

Birincisi mümeyyize;

İkincisi muhassısa;

Üçüncüsü müessire olmak üzere “İlim, İrâde, Kudret” sıfatlarını istilzam eder. Bekà dahi, semere‑i rızık mahsulü olduğu için, “Basar, Sem', Kelâm” sıfatlarını iktiza eder ki; merzûk, istediği zaman ihtiyacını görsün; istediği zaman işitsin; aralarında vâsıta bulunduğu takdirde o vâsıta ile konuşsun. Bu altı sıfat, şüphesiz yedinci sıfatı olan “Hayat”ı istilzam ederler.

S — Rahmân, büyük ni'metlere; Rahîm, küçük ni'metlere delâlet ettikleri cihetle; Rahîm’in, Rahmân’dan sonra zikri, yukarıdan aşağıya inmek mânâsına olan “San'atü't‑tedellî” kaidesine dâhildir. Bu ise, belâğatça makbûl değildir?

C — Evet, kaşlar göze; gem ata, mütemmim oldukları ve onların noksanlarını ikmal ettikleri gibi; küçük ni'metler de, büyük ni'metlere mütemmimdirler. Bu itibarla, mütemmim olan, hadd‑i zâtında küçük de olsa, fâideyi ikmal ettiğinden, büyükten daha büyük olması icâb eder.

Ve kezâ, büyükten beklenilen menfaat, küçüğe mütevakkıf ise o küçük, büyük sırasına geçer; o büyük dahi küçük hükmünde kalır. Kilit ile anahtar, lisân ile rûh gibi…

Ve kezâ, bu makam, ni'metlerin ta'dâdı veya ni'metler ile imtinan makamı değildir. Ancak, insanları, gizli ve küçük ni'metlere tenbih ve îkaz etmek makamıdır. Evvelki makamlardaki “tedellî” şu tenbih makamında “terakkî” sayılır. Çünkü, gizli ve küçük ni'metleri insanlara göstermek ve insanları onların vücûduna îkaz etmek, daha lâyık ve daha lâzımdır. Bu itibarla, şu mes'elemizde tedellî değil, terakkî vardır.

S — Mebde' ve me'haz itibariyle “rikkatü'l‑kalb” mânâsını ifâde eden bu iki sıfatın Cenâb‑ı Hak hakkında kullanılması câiz değildir. Eğer mânâ‑yı hakikatlerinin lâzımı ve neticesi olan in'âm ve ihsân kasdedilirse, mecâzda ne hikmet vardır?

C — Bu iki sıfat – “yed” gibi – mânâ‑yı hakîkileriyle Cenâb‑ı Hak hakkında kullanılması muhâl olan müteşâbihâttandır. Müteşâbihâtta, mânâ‑yı mecâzînin, mânâ‑yı hakîkinin lafzıyla, üslûbuyla gösterilmesindeki hikmet; insanların me'lûf ve ma'lûmları olmayan mânâları ve hakikatleri zihinlerine yakınlaştırıp kabûl ettirmekten ibarettir. Meselâ “yed”in mânâ‑yı mecâzîsi insanlara me'nûs olmadığından, mânâ‑yı hakîkinin şekliyle, lafzıyla gösterilmesi zarûreti vardır.

Evvelâ: Bu kelimeyi mâkabline bağlattıran cihet‑i münâsebet; “Rahmân” ve “Rahîm”in delâlet ettikleri ni'metlerin hamd ve şükür ile karşılanması lüzumundan ibarettir.

Sâniyen: Şu اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ cümlesi, herbiri niam‑ı esâsiyeden birine işâret olmak üzere, Kur'ânın dört sûresinde tekerrür etmiştir. O ni'metler de, “neş'e‑i ûlâ ile neş'e‑i ûlâda bekà, neş'e‑i uhrâ ile neş'e‑i uhrâda bekà” ni'metlerinden ibarettir.

Sâlisen: Bu cümlenin Kur'ânın başlangıcı olan Fâtiha Sûresi’ne “fâtiha” yani başlangıç yapılması neye binâendir?

C — Kâinâtın ve dolayısıyla insanların hilkatindeki hikmet ve gaye; ﴿وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْاِنْسَ اِلَّا لِيَعْبُدُونِ﴾fermân‑ı celîlince, ibâdettir. Hamd ise, ibâdetin icmâlî bir sûreti ve küçük bir nüshasıdır. اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ ’ın bu makamda zikri, hilkatin gayesini tasavvur etmeye işârettir.

Râbian: Hamdin en meşhûr mânâsı, sıfât‑ı kemâliyeyi izhâr etmektir. Şöyle ki:

Cenâb‑ı Hak, insanı, kâinâta câmi' bir nüsha ve onsekiz bin âlemi hâvî şu büyük âlemin kitabına bir fihrist olarak yaratmıştır. Ve Esmâ‑i Hüsnâ’dan herbirisinin tecellîgâhı olan herbir âlemden bir örnek, bir nümûne, insanın cevherinde vedîa bırakmıştır. Eğer insan, maddî ve manevî herbir uzvunu Allah’ın emrettiği yere sarfetmekle hamdin şûbelerinden olan şükr‑ü örfîyi îfâ ve şerîata imtisal ederse, insanın cevherinde vedîa bırakılan o örneklerin herbirisi, kendi âlemine bir pencere olur. İnsan, o pencereden, o âleme bakar ve o âleme tecellî eden sıfatla, o âlemden tezâhür eden isme bir mir'ât ve bir âyine olur. O vakit insan; rûhuyla, cismiyle âlem‑i şehâdet ve âlem‑i gayba bir hülâsa olur ve her iki âleme tecellî eden, insana da tecellî eder.

İşte bu cihetle insan, sıfât‑ı kemâliye-i İlâhiye’ye hem mazhar olur, hem muzhir olur.

Nitekim Muhyiddin‑i Arabî,كُنْتُ كَنْزًا مَخْفِيًّا فَخَلَقْتُ الْخَلْقَ لِيَعْرِفُون۪ي hadîs‑i Şerîfinin beyânında; “Mahlûkatı yarattım ki, bana bir âyine olsun ve o âyinede cemâlimi göreyim” demiştir.

لِلّٰهِ:ل burada ihtisàs içindir. Hamdin Zât‑ı Akdes’e hàs ve münhasır olduğunu ifâde eder. Bu ل ’ın mütealliki olan ihtisàs hazf olduktan sonra ona intikal etmiştir ki, ihlâs ve tevhidi ifâde etsin.

İhtar: Müşahhas olan bir şeyin umumî bir mefhûm ile mülâhaza edildiğine binâen; Zât‑ı Akdes de müşahhas olduğu hâlde, Vâcibü'l‑Vücûd mefhûmuyla tasavvur edilebilir.

رَبِّ : Yani: Herbir cüz'ü bir âlem mesâbesinde bulunan şu âlemi bütün eczâsıyla terbiye ve yıldızlar hükmünde olan o cüz'lerin zerrâtını kemâl‑i intizamla tahrîk eder.

Evet, Cenâb‑ı Hak, herşey için bir nokta‑i kemâl ta'yin etmiştir ve o noktayı elde etmek için o şeye bir meyil vermiştir. Herşey, o nokta‑i kemâle doğru hareket etmek üzere, sanki manevî bir emir almış gibi muntazaman o noktaya müteveccihen hareket etmektedir. Esnâ‑yı harekette onlara yardım eden ve mânilerini def'eden, şüphesiz Cenâb‑ı Hakk’ın terbiyesidir.

Evet, kâinâta dikkatle bakıldığı zaman, insanların tâife ve kabileleri gibi, kâinâtın zerrâtı, münferiden ve müctemian Hàlıklarının kanununa imtisalen, muayyen olan vazifelerine koşmakta oldukları hissedilir. (Yalnız bedbaht insanlar müstesnâ!)

اَلْعَالَم۪ينَ : Bu kelimenin sonundaki (ى، ن) yalnız i'râb alâmetidir, عِشْر۪ينَ، ثَلَاث۪ينَ gibi. Veya cem' alâmetidir; çünkü, âlemin ihtiva ettiği cüz'lerin herbirisi bir âlemdir. Veyâhut, yalnız manzûme‑i şemsiyeye münhasır değildir. Cenâb‑ı Hakk’ın, şu gayr‑ı mütenâhî fezâda çok âlemleri vardır. Evet, اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ كَمْ لِلّٰهِ مِنْ فَلَكٍ ❋ تَجْرِي النُّجُومُ بِهِ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُVe ﴿رَاَيْتُهُمْ ل۪ي سَاجِد۪ينَ﴾ ’de olduğu gibi, burada da ukalâya mahsûs cem' sîgasıyla gayr‑ı ukalâ cem'lendirilmiştir. Bu ise, kavâide muhâliftir?

Evet, âlemin ihtiva ettiği uzuvların birer âkıl, birer mütekellim sûretinde tasavvur edilmesi, belâğatın en makbûl bir prensibidir. Zîra, kâinâtın “âlem” ile tesmiyesi, kâinâtın Sâni'ine olan delâleti, şehâdeti, işâreti içindir. Binâenaleyh kâinâtın uzuvları da Sâni'a olan delâletleri, şehâdetleri için birer âlem olmaları icâb eder. Öyle ise, Sâni'in, o uzuvları terbiyesinden ve o uzuvların da Sâni'i i'lâm etmelerinden anlaşılır ki; o uzuvlar; birer hayy, birer âkıl, birer mütekellim sûretinde tasavvur edilmiştir. Binâenaleyh bu cem'de, kavâide muhâlefet yoktur.

﴿اَلرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ﴾ : Mâkabliyle bu iki sıfatın nazmını icâb eden şöyle bir münâsebet vardır ki: Biri menfaatleri celb, diğeri mazarratları def'etmek üzere terbiyenin iki esâsı vardır. “Rezzâk” mânâsına olan اَلرَّحْمٰنِ birinci esâsa, “Gaffâr” mânâsını ifâde eden اَلرَّح۪يمِ de ikinci esâsa işâretleri için birbiriyle bağlanmıştır.

﴿مَالِكِ يَوْمِ الدّ۪ينِ﴾ : Mâkabliyle şu sıfatın nazmını iktiza eden sebeb şudur ki:Şu sıfat, “Rahmet”i ifâde eden mâkabline neticedir. Zîra, kıyâmetle saâdet‑i ebediyenin geleceğine en büyük delil, rahmettir. Evet, rahmetin rahmet olması ve ni'metin ni'met olması, ancak ve ancak haşir ve saâdet‑i ebediyeye bağlıdır. Evet, saâdet‑i ebediye olmasa, en büyük ni'metlerden sayılan aklın, insanın kafasında yılan vazifesini görmekten başka bir işi kalmaz. Kezâlik; en latîf ni'metlerden sayılan şefkat ve muhabbet, ebedî bir ayrılık düşüncesiyle, en büyük elemler sırasına geçerler.

S — Cenâb‑ı Hakk’ın, herşeye mâlik olduğu bir hakikat iken, burada haşir ve ceza gününün tahsîsi neye binâendir?

C — Şu âlemin, insanlarca, hakîr ve hasîs sayılan bazı şeylerine Kudret‑i Ezeliyenin bizzat mübâşereti, azamet‑i İlâhiye’ye münâsib görülmediğinden, vaz'edilen esbâb‑ı zâhiriyenin o gün ref'iyle; herşeyin şeffâf, parlak iç yüzüyle tecellî edip Sâni'ini, Hàlık’ını vâsıtasız göreceğine işârettir.

يَوْمِ tâbiri ise, haşrin vukû'unu gösteren emârelerden birine işârettir. Şöyle ki:

Sâniye, dakika, saat ve günleri gösteren haftalık bir saatin millerinden birisi devrini tamam ettiği zaman, behemehal ötekiler de devirlerini ikmal edeceklerine kanâat hâsıl olur. Kezâlik, yevm, sene, ömr‑ü beşer ve ömr‑ü dünya için de ta'yin edilen manevî millerden birisi devrini tamam ettiğinde, ötekilerin de – velev uzun bir zamandan sonra olsun – devirlerini ikmal edeceklerine hükmedilir.

Ve kezâ, bir gün veya bir sene zarfında vukû'a gelen küçük küçük kıyâmetleri, haşirleri gören bir adam, saâdet‑i ebediyenin – haşrin tulû'‑u fecriyle, şahsî bir nev' hükmünde olan – insanlara ihsân edileceğine şübhe edemez.

د۪ينْ kelimesinden maksad; ya cezadır, çünkü o gün hayır ve şerlere ceza verilecek bir gündür‥ veya hakàik‑ı diniyedir, çünkü hakàik‑ı diniye o gün tam mânâsıyla meydâna çıkar. Ve dâire‑i i'tikàdın, dâire‑i esbâba galebe edeceği bir gündür.

Evet, Cenâb‑ı Hak, müsebbebâtı esbâba bağlamakla, intizamı te'min eden bir nizâmı kâinâtta vaz' etmiş. Ve herşeyi, o nizâma mürâat etmeğe ve o nizâmla kalmaya tevcîh etmiştir. Ve bilhassa insanı da, o dâire‑i esbâba mürâat ve merbûtiyet etmeğe mükellef kılmıştır. Her ne kadar dünyada, dâire‑i esbâb, dâire‑i i'tikàda gâlib ise de; âhirette, hakàik‑ı i'tikàdiye tamamen tecellî etmekle, dâire‑i esbâba galebe edecektir.

Buna binâen, bu dâirelerin herbirisi için ayrı ayrı makamlar, ayrı ayrı hükümler vardır. Ve her makamın iktiza ettiği hükme göre hareket lâzımdır. Aksi takdirde, dâire‑i esbâbda iken; tabiatıyla, vehmiyle, hayâliyle dâire‑i i'tikàda bakan Mu'tezile olur ki, te'siri esbâba verir.

Ve kezâ, dâire‑i i'tikàdda iken, rûhuyla, îmânıyla dâire‑i esbâba bakan da, esbâba kıymet vermeyerek Cebriye Mezhebi gibi tenbelcesine bir tevekkül ile nizâm‑ı âleme muhâlefet eder.

﴿اِيَّاكَ نَعْبُدُ﴾ :

كَ zamîrinde iki nükte vardır.

Birincisi: Mâkablinde zikredilen sıfât‑ı kemâliyenin كَ zamîrinde müstetir ve mutazammın olduğuna işârettir. Çünkü, o sıfatların birer birer ta'dâdından hâsıl olan büyük bir şevk ile, gaybetten hitâba, yani ism‑i zâhirden şu كَ zamîrine iltifat ve intikal olmuştur. Demek كَ zamîrinin merci'i, geçen sıfât‑ı kemâliye ile mevsuf olan zâttır.

İkincisi: Elfâz okunurken mânâlarını düşünmek, belâğat mezhebinde vâcib olduğuna işârettir. Çünkü, mânâlar düşünülürse, nâzil olduğu gibi okunur ve o okuyuş; tabiatıyla, zevkiyle hitâba incirâr eder. Hattâ ﴿اِيَّاكَ نَعْبُدُ﴾ ’yu okuyan adam, sanki اُعْبُدْ رَبَّكَ كَاَنَّكَ تَرَاهُ cümlesindeki emre imtisalen okuyor gibi olur.

Cem' sîgasıyla zikredilen ﴿نَعْبُدُ﴾ ’deki zamîr, üç tâifeye işârettir.

Birincisi, insanın vücûdundaki bütün a'zâ ve zerrâta râci'dir ki, bu itibarla şükr‑ü örfîyi edâ etmiş olur.

İkincisi, bütün ehl‑i tevhidin cemâatlerine aittir; bu cihetle Şerîat’a itâat etmiş olur.

Üçüncüsü, kâinâtın ihtiva ettiği mevcûdâta işârettir; bu itibarla, şerîat‑ı fıtriye-i kübrâya tâbi olarak hayret ve muhabbetle kudret ve azametin arşı altında sâcid ve âbid olmuş olur.

Bu cümlenin mâkabliyle vech‑i nazmı; ﴿نَعْبُدُ﴾ ’nun ﴿اَلْحَمْدُ﴾ ’ye tefsir ve beyân olmakla ﴿مَالِكِ يَوْمِ الدّ۪ينِ﴾ ’e de, bir netice ve bir lâzım olmasıdır.

İhtar: اِيَّاكَ ’nin takdimi, ihlâsı vikàye etmek içindir; ve zamîr‑i hitâb da, ibâdetin sebeb ve illetine işârettir. Çünkü; hitâba incirâr eden, geçen sıfatla muttasıf olan Zât, elbette ibâdete müstehaktır.

﴿وَاِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ﴾ : ﴿نَسْتَع۪ينُ﴾ ’de müstetir zamîr, ﴿نَعْبُدُ﴾ ’nun fâili gibi, o üç cemâatten herbirine râci'dir. Yani:

Bizim vücûdumuzun zerrâtı veya ehl‑i tevhid cemâati veyâhut kâinât mevcûdâtı, bütün hâcât ve maksadlarımıza, bilhassa en ehemm olan ibâdetimize, Senden iâne ve tevfik istiyoruz.

اِيَّاكَ kelimesinin tekrarlanmasındaki hikmetin;

Birincisi, hitâb ve huzurdaki lezzetin artırılmasına;

İkincisi, ayân makamının bürhân makamından daha yüksek olduğuna;

Üçüncüsü, huzurda sıdk olup kizbin ihtimali olmadığına;

Dördüncüsü, ibâdetle istiânenin ayrı ve müstakil maksadlar olduklarına işârettir.

Bu iki fiili birbiriyle bağlayan münâsebet, ücretle hizmet arasındaki münâsebettir. Zîra ibâdet, abdin Allah’a karşı bir hizmetidir. İâne de, o hizmete karşı bir ücret gibidir. Veya mukaddime ile maksûd arasındaki alâkadır. Çünkü iâne ve tevfik, ibâdete mukaddimedir.

اِيَّاكَ kelimesinin takdiminden doğan hasr, abdin, Cenâb‑ı Hakk’a karşı yaptığı ibâdet ve hizmetle, vesâit ve esbâba olan tezellülden kurtuluşuna işârettir. Lâkin, esbâbı tamamen ihmal ve terketmek iyi değildir. Çünkü o zaman, Cenâb‑ı Hakk’ın hikmet ve meşîetiyle kâinâtta vaz' edilen nizâma karşı bir temerrüd çıkar. Evet, dâire‑i esbâbda iken tevekkül etmek, bir nev'i tenbellik ve atâlettir.

﴿اِهْدِنَا﴾ :

Hidayeti taleb etmekle iâneyi istemek arasında ne münâsebet vardır?

Evet; biri suâl, diğeri cevab olduklarından birbiriyle bağlanılmıştır. Şöyle ki:

﴿نَسْتَع۪ينُ﴾ ile iâne taleb edilirken makam iktizasıyla “Ne istiyorsun?” diye vârid olan mukadder suâl, ﴿اِهْدِنَا﴾ ile cevablandırılmıştır.

﴿اِهْدِنَا﴾ ile istenilen şeylerin ayrı ayrı ve müteaddid olması ﴿اِهْدِنَا﴾ mânâsının da ayrı ayrı ve müteaddid olmasını icâb eder. Sanki ﴿اِهْدِنَا﴾ dört masdardan müştâktır.

Meselâ, bir mü'min hidayeti isterse, ﴿اِهْدِنَا﴾ sebat ve devam mânâsını ifâde eder. Zengin olan isterse, ziyâde mânâsını; fakir olan isterse, i'tâ mânâsını; zaîf olan isterse, iâne ve tevfik mânâsını ifâde eder.

Ve kezâ, “Herşeyi halk ve hidayet etmiştir.” mânâsında bulunan وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهَدٰى hükmünce, zâhirî ve bâtınî duygular, âfâkî ve haricî deliller, enfüsî ve dâhilî bürhânlar, Peygamberlerin irsâliyle, kitapların inzâli gibi vâsıtalar itibariyle de hidayetin mânâsı taaddüd eder.

İhtar: En büyük hidayet, hicâbın kaldırılmasıyla hakkı hak, bâtılı bâtıl göstermektir.

﴿اَلصِّرَاطَ الْمُسْتَق۪يمَ﴾ :

Sırat‑ı Müstakîm; şecâat, iffet, hikmetin mezcinden ve hülâsasından hâsıl olan adl ve adâlete işârettir. Şöyle ki:

Tağayyür, inkılâb ve felâketlere ma'rûz ve muhtaç şu insan bedeninde iskân edilen rûhun yaşayabilmesi için üç kuvvet ihdâs edilmiştir.

Bu kuvvetlerin, Birincisi, menfaatleri celb ve cezb için kuvve‑i şeheviye-i behîmiye…

İkincisi, zararlı şeyleri def' için kuvve‑i sebuiye-i gadabiye…

Üçüncüsü, nef' ve zararı, iyi ve kötüyü birbirinden temyiz için kuvve‑i akliye-i melekiyedir.

Lâkin, insandaki bu kuvvetlere Şerîatça bir had ve bir nihâyet ta'yin edilmiş ise de, fıtraten ta'yin edilmemiş olduğundan, bu kuvvetlerin herbirisi, “tefrit, vasat, ifrat” nâmıyla üç mertebeye ayrılırlar.

Meselâ: Kuvve‑i şeheviyenin tefrit mertebesi, humûddur ki, ne helâle ve ne de harama şehveti, iştihâsı yoktur. İfrat mertebesi, fücûrdur ki, nâmusları ve ırzları pâyimal etmek iştihâsında olur. Vasat mertebesi ise, iffettir ki, helâline şehveti var, harama yoktur.

İhtar: Kuvve‑i şeheviyenin; yemek, içmek, uyumak ve konuşmak gibi fürûâtında da bu üç mertebe mevcûddur.

Ve kezâ, kuvve‑i gadabiyenin tefrit mertebesi, cebânettir ki korkulmayan şeylerden bile korkar. İfrat mertebesi, tehevvürdür ki, ne maddî ve ne manevî hiçbir şeyden korkmaz. Bütün istibdâdlar, tahakkümler, zulümler bu mertebenin mahsulüdür. Vasat mertebesi ise şecâattir ki, hukuk‑u diniye ve dünyeviyesi için canını fedâ eder; meşrû olmayan şeylere karışmaz.

İhtar: Bu kuvve‑i gadabiyenin fürûâtında da şu üç mertebenin yeri vardır.

Ve kezâ; kuvve‑i akliyenin tefrit mertebesi, gabâvettir ki, hiçbir şeyden haberi olmaz. İfrat mertebesi cerbezedir ki; hakkı bâtıl, bâtılı hak sûretinde gösterecek kadar aldatıcı bir zekâya mâlik olur. Vasat mertebesi ise, hikmettir ki; hakkı hak bilir, imtisal eder; bâtılı bâtıl bilir, ictinâb eder.

İhtar: Bu kuvvetin şu üç mertebeye inkısamı gibi; fürûâtı da, o üç mertebeyi hâvîdir. Meselâ: Halk‑ı ef'âl mes'elesinde Cebr Mezhebi ifrattır ki, bütün bütün insanı mahrum eder. İ'tizâl Mezhebi de tefrittir ki, te'siri insana verir. Ehl‑i Sünnet Mezhebi vasattır. Çünkü bu mezheb, beyne‑beynedir ki, o fiillerin bidâyetini, irâde‑i cüz'iyeye; nihâyetini, irâde‑i külliyeye veriyor.

Ve kezâ, i'tikàdda da ta'tîl ifrattır; teşbih, tefrittir; Tevhid, vasattır.

Hülâsa: Şu dokuz mertebenin altısı zulümdür, üçü adl ve adâlettir. Sırat‑ı müstakîmden murad, şu üç mertebedir.

﴿صِرَاطَ الَّذ۪ينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ﴾ :

Kur'ânın inci gibi lafızlarının dizilmesi; bir hayta, bir çeşide, bir nakşa münhasır değildir. Belki; zuhûrca, hafâca, yakınlıkça, uzaklıkça mütefâvit çok tenâsüblerden hâsıl olan pek çok nakışlar üzerine dizilmişlerdir, nazmedilmişlerdir. Zâten i'câzın esâsı, ihtisardan sonra ancak böyle nakışlardadır.

Evet, ﴿صِرَاطَ الَّذ۪ينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ﴾ ile mâkablindeki herbir kelime arasında bir münâsebet vardır.

Meselâ: اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ ile münâsebeti vardır; çünkü ni'met, hamde delil ve karînedir.

رَبِّ الْعَالَم۪ينَ ile münâsebetdârdır. Çünkü, terbiyenin kemâli, ni'metlerin tevâlî ve teâkubu ile olur.

﴿اَلرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ﴾ ile alâkadardır; çünkü اَلَّذ۪ينَ ’den irâde edilen “Enbiyâ, şühedâ, sulehâ, ulemâ” rahmettirler.

﴿مَالِكِ يَوْمِ الدّ۪ينِ﴾ ile alâkası vardır; çünkü, ni'met‑i kâmile, ancak dindir.

﴿نَعْبُدُ﴾ ile alâkası var; çünkü, ibâdette imâmlar, bunlardır.

﴿نَسْتَع۪ينُ﴾ ile var; çünkü, tevfike ve iâneye mazhar bunlardır.

﴿اِهْدِنَا﴾ ile var; çünkü, hidayette muktedâ‑bih onlardır.

﴿اَلصِّرَاطَ الْمُسْتَق۪يمَ﴾ ile vardır; çünkü, doğru yol, ancak onların mesleğidir.

طَر۪يقْ veya سَب۪يلْ kelimelerine صِرَاطْ kelimesinin tercihi, mesleklerinin etrafı mahdûd ve işlek bir cadde olduğuna ve o caddeye girenlerin bir daha çıkmamalarına işârettir.

Ma'hud ve ma'lûm olan şeylerde kullanılması usûl ittihàz edilen esmâ‑i mevsûleden اَلَّذ۪ينَ tâbiri, onların zulümât‑ı beşeriye içinde elmas gibi parladıklarına işârettir ki, onları taharrî ve taleb etmeye ve aramaya lüzum yoktur. Onlar, herkesin gözü önünde hâzır olduklarını te'min eden bir ulüvv‑ü şâna mâliktirler.

Cem' sîgasıyla اَلَّذ۪ينَ ’nin zikri, onlara iktidâ ve tâbi olmak imkânının mevcûdiyetine ve onların mesleklerinde butlân olmadığına işârettir. Çünkü, ferdî olmayan bir meslekte tevâtür vardır; tevâtürde, butlân yoktur.