Ey ihtiyarsız sür'atle kabre, haşre, ebede giden Said‑i şakì! Bil ki:

Uzun ve kısalığı nisbetinde iki hayatın levâzımatını tahsil etmek için Mâlik‑i Kerîm sana, bir sermâye‑i ömür verdiği hâlde; sen o sermâyenin kısm‑ı a'zamını, hayat‑ı bâkiyeye nisbeti, bir bahrin bir katre serâba nisbeti gibi olan şu hayat‑ı fâniye katresinde zâyi' ettin. Eğer aklın varsa elde kalan kısmının yarısını veya üçte birini veya lâakal onda birisini, deniz gibi hayat‑ı bâkiyeye sarfet. Yoksa “eyvâhlar olsun” diyeceğin bir zaman gelecek. Acâibdendir ki; senin gibi ahmaklara âkıl ve zîfünûn deniliyor.

Şu temsîli dinle.

Meselâ: Şu bir hizmetçi kuldan daha ahmak görünüyorsun ki; onun seyyid‑i kerîmi ona yirmidört altın veriyor. Onu Burdur’dan Antalya’ya, oradan da Şam’a ve Yemen’e gönderiyor. Ve emir ediyor ki:

“O altınları, levâzım‑ı seferinde sarfet! Lâkin Antalya’ya kadar – cebren – iki gün yayan gideceksin. Hem bir nev'i ihtiyarın var. O altınları bir şeyde sarfetsen de etmesen de yine gideceğin yere yetişebilirsin. Lâkin, Antalya’dan sonraki sâir menzillere gitmekte bir cihette ihtiyar senin elindedir. Eğer bir vesika veya bir bilet alabilir ve bir vapura veya bir trene veya bir tayyareye binebilirsen, bir aylık mesâfeyi, bir günde kat'edebilirsin. Yoksa hem yayan, hem yalnız, hem mütehayyir, hem matrûd bir sûrette yoluna devam edeceksin.”

Hâlbuki o ebleh, ahmak yolcu, yirmiüç altınını, iki günlük mesâfede sarfetti. Ona denildi ki:

“Şu bâkî kalan bir altını, o uzun yolun için, bir zâd ve bir bilete ver. Ümîd edilir ki, seyyidin sana merhamet eder, rahatla gidersin.”

O dedi ki:

“Yok, lezzet‑i hâzıramı terketmem. Bir ihtimal var ki, fâide vermez.”

Ona denildi:

“Acaba, bu derece belâhet olur mu ki, senin aklın sana nasıl fetvâ veriyor? Yarı malını, bin adam iştirâk eden bir piyango kumarına atarsın. Hâlbuki o kumarda, bin ihtimalden bir ihtimal ile, belki bin lirayı kazanabilirsin.”

Hem nasıl oluyor ki, şu menfaat‑perest aklın sana fetvâ vermiyor ki; yirmidört parça malından tek bir cüz'ünü verirsen, binde dokuzyüz doksandokuz ihtimal ile, tükenmez hazinelere zafer bulacağın, milyonlar ehl‑i hibre ve ehl‑i ihtisàsın şehâdâtıyla kat'iyyet kesbetmiştir! Hâlbuki böyle cesîm menfaatler için, bir tek âmînin ihbarı dahi nazar‑ı itibara alınır. Hâlbuki muhbirler, nev'‑i beşerin şümûs ve nücûmu hükmünde mütevâtir ehl‑i şühûddurlar ki; o müsbitlerden ikisi, binler ehl‑i nefy ve münkirlere tercih edilir. Çünkü hilâl‑i Ramazan’ın rü'yetini da'vâ eden iki şâhid, binler nâfî fikirlerin hükmünü iskàt eder. Şöyle ehl‑i şühûdun ihbarâtı, nasıl oluyor ki; sana te'sir etmiyor? Cehâlet ve gafletin ne kadar kalınlaşmış!

Ey târikü's‑salât! Misâli anladınsa, hakikati dinle:

O abd‑i misâfir sensin. Burdur, dünyadır. Antalya, kabir; Şam, berzah ve haşirdir. Yemen, mâba'dü'l‑haşirdir. Yirmidört lira da, yirmidört saattir. Sen o yirmidört saatin yirmiüçünü, şu hayat‑ı fâniyeye bilâ‑tereddüd ve bilâ‑pervâ sarfediyorsun. Pek uzun seferin için elzem‑i zâd olan beş vakit namazın edâsına, bir saatin sarfında tehâvün gösteriyorsun. Yani, ağır davranıyorsun. Hattâ sarfettiğin vakit de bir hisse de dünyaya çıkarıyorsun ki, namaz içinde dünyanı da düşünüyorsun.

Hallâk‑ı Kerîm’in bu kadar az bir şeyle şu kadar büyük şeyleri sana verdiği hâlde sen yapmazsan, senin bu insafsızlığın ile Cehennem sana lâyık olmaz mı ve sen ona müstehak olmaz mısın; ey gâfil ve ey târikü's‑salât?

Ey zaafıyla beraber mağrûr ve işlemediği şeyle müftehir bîçâre Said! Senin fahr ve gurura hiç hakkın yok. Çünkü senin nefsinde, kusur ve şerden başka yoktur. Eğer hayır olsa, o hayır da, cüz'‑i ihtiyarın gibi cüz'îdir. Lâkin deme ki; “Şerrim de cüz'îdir”. Hayır! Sen, o cüz'‑i ihtiyarın ile bir şerr‑i küllîyi işleyebilirsin. Çünkü sen, işlediğin bir kusur ile, senin maksûduna müteveccih olan sâir esbâbın semerât‑ı sa'ylerini hükümden iskât ederek bir hasâret‑i külliyeye sebeb ve bir hacâlet‑i dâimîye müstehak olursun. Hakikat böyle iken, şeytanın bir cihette şâkirdi olan nefsin, kaziyenin aksine olarak hayrı küllî, şerri cüz'î tasavvur eder, fir'avunlaşırsın. Bilir misin misâlin neye benzer?

Mağrûr ahmak bir adam, bir gemi ile ticâret eden bir cemâate şerîk olur. O cemâatin herbiri bir kısım sermâye verip, gemide bir vazifeyi derûhde eder. Herkes kendi vazifesini îfâ eder. Yalnız o mağrûr, hareket‑i sefîneye medâr olan vazifesini terkederek, geminin garkına sebebiyet verir. O cemâatin hepsi bin lira zarar ederler. Ona denildi:

“Hak olan odur ki; bütün hasâreti sen çekeceksin. Çünkü bizim sa'yimizi de hebâ ettin.”

O dedi:

“Yok kabûl etmem. Belki bu hasâret taksim edilerek hissem mikdarınca çekebilirim.”

Sonra ikinci seferde, o dahi onlar gibi vazifesini îfâ etti. Bin lira kâr ettiler. Dediler ki:

“Hasâret vazifeye bakar. Kâr, re'sülmala bakar. Öyle ise, re'sülmal nisbetinde taksim edelim.”

O mağrûr dedi ki:

“Yok, belki bütün kâr benimdir. Çünkü çendan evvelce “Hasâret sana râci'dir.” demiştiniz, ben kabûl etmemiştim. Öyle ise, bütün kâr da bana olmalı.”

O vakit ona denildi:

“Ey câhil nâdân! Bir şeyin vücûdu, bütün eczâ ve şerâitinin vücûduna tevakkuf eder. Öyle ise vücûdun semeresi, bütün esbâb‑ı vücûda verilir. Kâr ise, vücûdun semeresidir. Hasâret ise, ademin semeresidir. Hâlbuki bir şeyin ademi, bir cüz'‑i vâhidin ademiyle veya bir şartın fıkdânıyla oluyor. Öyle ise ademin semeresi, in'idâmın sebebine verilecektir.”

Elhâsıl: Yâ Said, – aslahakellâh – senin fahre ve gurura hakkın yoktur. Çünkü:

Evvelen: Şer, senden; hayır ise, gayrıdandır.

Sâniyen: Şerrin küllî, hayrın cüz'îdir.

Sâlisen: Sen amel‑i hayrın ücretini, amelden evvel almışsın. Belki bütün hasenâtın seni, insan‑ı müslim yapan Mün'imin in'âmına karşı, öşr‑i mi'şâr-ı aşrına da, yani onda birin onda birinin onda birine de mukâbil gelmez. Öyle ise, daha gururun nedendir? Fahrin ne içindir? İşte bu sırdandır ki; Cennet’e girmek, mahz‑ı fazıldır. O dehşetli Cehennem, ceza‑yı amel ve ayn‑ı adldir. Çünkü beşer bir şerr‑i cüz'î ile, bir cinayet‑i külliye-i dâimeyi işleyebilir.

Râbian: Hayr, o vakit hayr olur ki Allah için ola… Eğer Allah için olsa, o vakit kat'î O’nun izniyledir. Tevfik O’nundur. Minnet O’nadır. Senin hakkın şükürdür, fahr değildir. Çünkü fahr, irâe yani gösteriş ve riyâ iledir. Riyâ ise, hayrı şer eder. Şer ile iftihar edersen et. İşte bu hakikati bilmediğindendir ki; nefsinden mağrûr, gayrîye de gururlu oldun.

Hem sen, bir cemâatin hasenâtını tutuyorsun. O hasenâtı, müteneffiz bir şahsa vermekle, tefer'una vâsıta ve vesile oluyorsun. Belki Allah’ın malını ve ef'âlini, esbâba ve tâğutlara taksim ediyorsun.

Hem, şu cehildendir ki; nefsin ile sana âidiyeti olan seyyiâtı kadere vererek mes'ûliyetten kaçıyorsun.

Hem, nass ile sâbit olan Fâtır’ın sırf feyz‑i fazlından olan hasenâtı kendi nefsine veriyorsun. Tâ işlemediğin şeylerle medholunasın. Şu edeb‑i Kur'ân ile edeblen. Kur'ân‑ı Kerîm diyor ki: ﴿مَٓا اَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَمَٓا اَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ﴾ Malına sâhib ol. Başkasının malını gasbetme.

Hem Kur'ân‑ı Kerîm diyor ki: ﴿مَنْ جَٓاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ اَمْثَالِهَا وَمَنْ جَٓاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزٰى اِلَّا مِثْلَهَا﴾

Mâdemki hasene on misline çıkar. Seyyie, nefsinde birde münhasır kalır. Sen de haseneden neş'et eden muhabbeti, muhsinden muhsinin müteallikàtına teşmîl et. Uyûbundan iğmâz‑ı ayn et. Seyyieden neş'et eden adâvet‑i müsî'den, müsî'in akàribine veya sâir güzel sıfatlarına tecâvüz ettirme. Bu edeb‑i illiye-i âdile-i Kur'âniye ile edeblen! Kur'ân’ın edebiyle edeblenmeyen, zamanın sillesiyle te'dib olunacağı muhakkaktır.

Ey Said‑i gâfil! Nedendir ki vazifeni terkedip, Hàlıkının vazifesiyle fuzûlî iştigâl ediyorsun? Zalûm ve cehûl vasfına liyâkat kesbediyorsun ki, dâire‑i iktidarında olan hafif ubûdiyet vazifesini terkediyorsun. Hâlbuki zaîf beline, tahammülsüz başına, tâkatsiz kalbine, Hàlık ve Rezzâkına mahsûs vazife‑i rubûbiyeti yükletiyorsun. Saâdet ve istirahat istersen; vazifene sâhib ol; Hàlıkın vazifesini O’na tefvîz et. Yoksa sen, şakì bir âsî, fuzûlî bir hâin olursun. Bilir misin neye benzersin? Misâlin bir nefer asker gibidir ki; o nefer, iki vazife karşısındadır.

Biri: Vazife‑i asliyedir ki; o da, ta'lim ve cihaddır. Sultan ise, şu vazifede ona muâvenet eder. Levâzımatını ihzar eder.

İkinci Vazife: Sultana mahsûs vazifedir ki; o neferin erzâkını ve ta'yinâtları, libâsını ve silâhını, atını ve devâsını vermektir. Lâkin bazen neferi, şu vazife‑i şâhânede istihdam eder ki; o hizmeti de devlet hesabına yapar. Şu sırdandır ki; taamı pişiren veya karavanayı yıkayan nefere denilse: “Arkadaş ne yapıyorsun?” O nefer der: “Hükûmet ve devletin angaryasını çekiyorum…” Demiyor: “Rızkım için çalışıyorum.” Zîra bilir ki, o vazife‑i asliyesi değil; belki rızkı devlete aittir. Hattâ hasta olsa, ağzına lokmayı koymağa kadar devlete aittir.

İşte şöyle bir nefer, rızkını tedârik niyetiyle ticâret ile iştigâl etse, câhil bir şakì olur. Tezyif olunur, te'dib edilir. Ta'lim ve cihadı terkettiği için hâin ve âsî olur. Ta'nif ve darbedilir.

Ey Said‑i şakì! Misâli anladınsa dinle!‥ Sen, o nefersin. Salât ve ibâdâtın, ta'limâttır. Terk‑i kebâir ile, nefis ve şeytan ile mücâheden, harptir. Senin vazife‑i fıtratın budur. Fakat Cenâb‑ı Hak, senin vazifende muvaffık ve muîndir.

Amma rızkın ve hayatın idâmesi, emvâl ve evlâdın muhâfazası, Hàlıkına aittir. Fakat bazen seni şu vazifede istihdam eder ki; hazâin‑i rahmetinin kapılarını kavl ve hâl ile fiil ve suâl ile dakk‑ı bâb etmek (Hâşiye) ile ubûdiyet sûretinde hizmet edersin.

Hem ni'metlerinin matbahlarına vâsıl edecek yollarda sülûk etmekle seni isti'mâl eder. Tâ ki, ya isti'dâd veya ihtiyaç veya fiil veya kàl lisânıyla sen, kader ile ta'yin olunan ta'yinâtları ve levâzımatını alasın. Bununla beraber ne derece bir cehle düştüğünü anla ki, ihtiyarsız ve iktidarsız olduğun tufûliyet zamanında, en lezîz rızkı sana ve hem rızkını tedârik edemeyen bütün zaîf hayvanlara erzâklarını ihsân eden Rezzâk‑ı Hakîki’yi ittiham ediyorsun ki; ol Rezzâk herbir duâyı işitir ve herbir hâcâtı bilir ve herbir şeye kudreti erişir. Öyle bir ganîdir ki; yeryüzünü, yaz zamanında, zîhayat olan misâfirlerine bir matbaha‑i Rabbâniye yapar ki; her bir bostan bir kazandır. Ve her bir müsmir meyveli ağaç, bir kaptır. Bütün onları, – feyz ve rahmetinden – et'ime‑i lezîze ile doldurur. İncecik sicim gibi iplerle indirip bizlere ikram ediyor.

Mâdem iş böyledir. Vazife‑i asliyeni yaptıktan sonra, seni isti'mâl ettiği vakit, O’nun hesabıyla çalış, O’nun nâmıyla başla. İzin verdiği dâirede amel et. Eğer vazife‑i asliyen olan ubûdiyetle vazife‑i ârıziye muâraza etseler, sen vazifene bak. Ötekini, sâhib‑i hakîki olan Cenâb‑ı Hakk’a tefvîz et ve ﴿حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ﴾﴿نِعْمَ الْمَوْلٰى وَنِعْمَ النَّص۪يرُ﴾ de.

Şu âyetler, duânın mühim bir esâs‑ı ubûdiyet olduğunu gösteriyor.

Ey hakikat‑i hâlden gâfil müddeî! Da'vâ ediyorsun ki: “Duâ ediliyor, cevab verilmiyor. Âyet ise âmmdır.”

Evvelen: Cevab vermek ayrıdır, kabûl etmek ayrıdır. Belki cevab vermek dâimîdir. Fakat is'âf‑ı hâcet, mucîbin hikmetine tâbidir. Meselâ sen, tabibi çağırıyorsun. Dersin ki: “Ey hekim!…”

O da cevaben: “Lebbeyk” der.

Sonra dersin: “Bana şu taamı veyâhut şu dermanı ver.”

Hekim bazen münâsib gördüğü matlûbu aynen verir; bazen istediğinden daha a'lâsını verir; bazen de, senin hastalığına zarar olduğu için, cevab verdiği hâlde sana bir şey vermez.

Duâ, bir nev'i ibâdet olduğu için, hàlis olmak gerektir. Tâ ki kabûl olunsun. İbâdetin semerâtı ise uhrevîdir. Dünyevî işler, o ibâdâtın evkàt‑ı mahsûsalarıdır. Meselâ yağmursuzluk, yağmur namazının vaktidir. Namaz, yağmur yağması için vaz' edilmemiştir. Umûr‑u dünyeviye niyet edilse, o ibâdet olan duâ hàlis olmadığı için kabûle lâyık olmaz.

Evet nasıl ki gurûb, mağrib namazının vaktidir. Ay ve Güneş’in tutulmaları da, salâtü'l‑küsuf ve'l-hüsûf denilen iki ibâdât‑ı mahsûsanın vaktidir. Yoksa gaye değil ki, namaz kılmakla, tâ Güneş ve Kamer açılsınlar. Çünkü Güneş ve Kamer’in açılmaları zamanı muayyendir. Fâtır‑ı Zülcelâl, bu iki âyât‑ı azîmin nikâbı zamanında yani perdelendikleri zamanda ibâdını, ibâdete dâvet eder.

Onun gibi, yağmursuzluk da yağmur namazının vaktidir. Yağmurun gelmesinin gayesi değil. Yağmursuzluk devam ettikçe – ol vechile – Allah’a ibâdet devam eder. Yağmur geldiği vakit, vakti kazâ olur.

Onun gibi, zâlimlerin tasallutu ve beliyelerin nüzûlü zamanları, bazı ed'iye‑i mahsûsanın evkàtıdır. Belki de o beliyeler, o duâları söylettirmek içindir. Yoksa o duâlar, sırf o beliyelerin def'i için değildir. Belki bir nev'i ubûdiyet olan o duâlar, o beliyelerin devamı müddetince devam ederler. Eğer duâların berekâtıyla beliyeler def' ve ref' olunsalar “nurun alâ nur…” Şâyet ref' olunmazlarsa, denilemez ki: “Duâ kabûl olunmadı.” Belki “Duânın vakti bitmedi” denilir.

İnsanın, en cüz'î bir küçük cüz'den tâ en küllî bir küll‑ü ekbere kadar alâkât ve hâcâtı intişar ettiğinden; o insana lâyık değil ki; herşeyin melekûtu elinde, herşeyin hazâini yanında, hiçbir mekânda olmadığı ve hiçbir şey O’nun yanında bulunmadığı hâlde; her mekânda ve herşeyin yanında olan Zât‑ı Zülcelâl’den başka şeylere ibâdet etsin. Zîra; nihâyetsiz hâcât‑ı insaniyeyi îfâya muktedir, ancak nihâyetsiz bir kudret ve nihâyetsiz bir ilim sâhibi olabilir. Öyle de, ubûdiyete şâyân dahi yalnız O’dur.

İnsanda iki cihet var:

Birinci Cihet: Vücûd ve icâd, hayır ve fiil cihetidir.

İkinci Cihet: Naks ve kusur cihetidir.

İnsan, birinci cihette karınca ve arıdan daha aşağı, ankebût ve sivrisinekten daha zaîftir. Fakat ikinci cihette; adem ve tahrib, şer ve infiâl cihetinde; semâvât ve arz ve cibâlden daha büyüktür. Meselâ: İyilik ettiği vakitte, yalnız vüs'ati nisbetinde eli ulaşır; kuvveti yettiği mikdarınca iyilik edebilir. Fakat fenâlık ettiği vakitte, fenâlığı tecâvüz ve intişar eder.

İşte küfür, bir seyyiedir. Fakat, mecmû kâinâtın tahkîrini tazammun eder. Çünkü şu mevcûdâtı ve şu mektûbat‑ı Rabbâniye’yi derecelerinden ve kıymetlerinden düşürüp, abesiyet ve tesâdüfün oyuncağı ve zevâl ve firâk ile sür'atle müteğayyir mevâdd‑ı vâhiye derekesine ve hiçliğe sukùt ettirir. Ve insan denilen ve Esmâ‑i Kudsiye-i İlâhiye’nin cilvelerini ilân eden ve bir kaside‑i mevzûne-i manzûme-i hikmet ve bir şecere‑i bâkiyenin cihâzâtını câmi' olan mu'cize‑i kudret bir çekirdeği ve haml‑i emânetle, a'zam‑ı mevcûdâta tefevvuk eden bir halife‑i arzı, en zelîl bir hayvan‑ı fânî-i zâilden daha zelîl ve daha zaîf, daha âciz, daha fakir ve serîü'z‑zevâl ve't-tahavvül bir levha derekesine indirir.

Demek nefs‑i emmâre, şer cihetinde nihâyetsiz cinayet işleyebilir. Hayır ve vücûdda iktidarı pek cüz'îdir. Fakat enâniyeti bırakıp hayrı, vücûdu ve tevfiki Allah’tan istese, şerden ve tahribden ve i'timâd‑ı nefisten ictinâb edip istiğfar ederek tam bir abd olsa, ﴿يُبَدِّلُ اللّٰهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ﴾ sırrınca, nihâyetsiz kàbiliyet‑i şer, nihâyetsiz kàbiliyet‑i hayra inkılâb eder; a'lâ‑yı illiyîne çıkar.

İnsanda iki vecih var. İnsan, şu hayata nâzır birinci vechiyle öyle bir mahlûktur ki; ona ihtiyardan bir şa're (yani, saç gibi cüz'î), iktidardan bir zerre, hayattan bir şu'le, ömürden bir dakika, mevcûdiyetten bir cüz'‑ü cüz'î verilmiş ki; tabakàt‑ı kâinâtta serilmiş hadsiz envâ'dan, adedsiz efrâddan küçük, nâzik, zaîf bir ferddir.

Fakat ubûdiyete nâzır ikinci vechiyle, hususan acz ve fakr cihetinde, pek büyük bir vüs'ati var. Çünkü mâhiyet‑i maneviye-i insanîde nihâyetsiz azîm bir acz, hadsiz cesîm bir fakr mündericdir ki; bu cihetle, kudreti nihâyetsiz bir kadîrin, gınâsı nihâyetsiz ganî bir zâtın hadsiz tecelliyâtına câmi' geniş bir âyine olmuştur.

İnsan hayat‑ı hayvaniye-i maddiye-i dünyeviye cihetinde öyle bir çekirdeğe benzer ki; kudretten mühim cihâzlar, kaderden dakîk programlar insana verilmiş. Tâ ki insan, toprak altında dar âlemden çıkıp, geniş olan âlem‑i fezâda bir ağaç olmasını Hàlıkından o isti'dâd lisânıyla istesin. Hâlbuki o insan sû‑i mizâcından, o cihâzâtı ve o programları bazı mevâdd‑ı muzırra-i vâhiyenin celbine sarfedip‥ o dar yerde, cüz'î bir telezzüz içinde, kısa bir zamanda faydasız tefessüh ettirir. Mes'ûliyet‑i maneviyeyi yüklenip gider. Fakat insan hayat‑ı maneviye-i ubûdiyet cihetinde âmâlinin dalları ebede uzanmış bir şecere‑i bâkiyenin makinesi ve şu şecere‑i kâinâtın bir münevver meyvesidir.

İnsanın fiil ve sa'y‑i maddî cihetiyle dâire‑i tasarruf ve mâlikiyeti, bir hayvan‑ı zaîf ve âcizin dâire‑i tasarruf ve mâlikiyetinden daha dardır. Çünkü insan, elini uzatsa ona yetişir. Fakat insan, infiâl ve duâ ve suâl cihetinde şu misâfirhâne‑i dünyada, bir misâfir‑i azîzdir. Hem öyle bir Kerîm’e misâfirdir ki; O Kerîm, bütün hazâin‑i rahmetini insana açmış ve bedâyi'‑i san'atını ona musahhar etmiş. Hem öyle bir dâire‑i azîmeyi onun tenezzühüne müheyyâ etmiş ki; nısf‑ı kutru, medd‑i nazarı kadar kılmış. Yani gözü gidinceye kadar geniştir, belki hayâlinin gittiği yere kadar kàbiliyet vermiş, belki daha geniş kılmış.

İnsan, hayat‑ı hayvaniye lezzetinde ve kemâlinde ve selâmetinde ve metânetinde, serçe kuşundan üç derece aşağıdır. Zîra geçmiş zamanın hüzünleri, gelecek zamanın korkuları insanın herbir lezzetinde bir elem izi bırakıyor. Hayvanda ise o yok. Lezzeti, elemsizdir. Fakat insan, sermâye cihetinde çok derece en a'lâ kuştan daha àlî, daha zengindir. Zîra cihâzât‑ı maneviyesi pek çok ve akıl vâsıtasıyla, hàssalarında bir inkişaf, bir tafsîl, bir vüs'at var. Ve kesret‑i hâcât vâsıtasıyla hayvanda bulunmayan fevkalâde bir tenevvü'‑ü hissiyat ve câmiiyet‑i fıtrat içinde kesret‑i makàsıd ve vezâif vâsıtasıyla inbisat‑ı âlât ve envâ'‑ı ibâdâta müstaid; ve her bir tohuma câmi' isti'dâdâtında, ekser‑i merâtib peydâ olmuş.

İnsandaki şu tarz‑ı zenginlik gösteriyor ki; insanın vazife‑i asliyesi: Aczini ve fakrını ve kusurunu derkederek ubûdiyetle ilân etmek ve hâcâtının celbi için duâ etmek ve mevcûdâtın tesbihâtını görüp müşâhede ederek şehâdet etmek ve ni'metleri görüp tefekkür içinde şükretmek ve ibret içinde bakmaktır. En ednâ aklı olan anlar ki; şu cihâzât, şu hayat‑ı fâniyenin idâmesi için verilmemiştir.

Belki bir hayat‑ı bâkiyenin sermâyesidir. Temsîl, hakikati fehme takrib eder. Meselâ:

Bir zât, bir hàdimine on altun verdi. Tâ mahsûs güzel bir kumaştan kendine bir kat libâs satın alsın. O hàdim gitti, o kumaşın en a'lâsından mükemmel bir libâs aldı. Sonra o zât, diğer bir hàdimine bin altun verdi. Bir kağıt içinde bazı şeyler yazdı, cebine koydu. Bir ticârete gönderdi. Her aklı başında olan bilir ki; o sermâye, bir kat libâs almak için değil… Zîra evvelki hàdim, on altun ile en a'lâ kumaştan bir kat libâs almış. Bu bin altun bir kat libâsa sarfedilmez. Şâyet bu hàdim kâğıdı okumayıp, evvelki hàdime bakarak bütün parayı bir kat libâsa verse; hem o kumaşın en çürüğünden, hem evvelkinin daha ednâsından alsa; elbette böyle yapan ahmak hàdim şiddetle tâzib ve hiddetle te'dib edilecektir.

Ey Said! Aklını başına topla. Sermâye‑i ömrünü ve hayat‑ı isti'dâdını hayvan gibi; belki hayvandan daha aşağı şu hayat‑ı fâniye-i maddiyeye sarf ve hasretme. Yoksa, en a'lâ hayvandan yüz derece yüksek olduğun hâlde; en ednâ hayvandan yüz derece aşağı düşersin.

İnsan bir nâzik, nâzenîn çocuğa benzer. Za'fında büyük bir kuvvet, aczinde büyük bir kudret vardır. Eğer zaafını anlayıp duâ etse, aczini bilip istimdâd etse, metâlibine öyle muvaffak olur ve makàsıdı ona öyle musahhar olur ki; iktidar‑ı zâtîsiyle, öşr‑i mi'şârına muvaffak olamaz. Nasıl ki nâzdâr bir çocuğun ağlamasıyla matlûbuna öyle muvaffak olur ve öyle kavîler ona musahhar olurlar ki, bin defa kendi kuvvetçiğiyle onlara yetişemez. Demek ki; saltanat‑ı insaniyet, celb ve gasbetmekle ve gâlib olmakla değildir. Belki insana bu derece musahhariyetin sebebi: Şefkat ve rahmet ve hikmet‑i Hàlıktır ki; eşyayı, insana musahhar etmiş. Bir gözsüz akrep ve bir ayaksız yılan gibi haşerâta mağlûb olan insana, bir kurttan ipeği giydiren ve bir böcekten balı yediren, zaafının semeresi olan teshìr‑i Rabbânîdir. Yoksa netice‑i iktidarı değildir.

Ey Said! Mâdemki iş böyledir; gurur ve enâniyeti bırak. Dergâh‑ı Ulûhiyet’inde, acz ve zaafını, fakr ve fâkatini istimdâd ve lisân‑ı tazarru ve ubûdiyetle ve duâ ile ilân et. Ve de: ﴿حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ﴾

Evet insan, çendan nefsinde ve sûretinde hiçtir ve hiç hükmündedir. Fakat vazife ve mertebe noktasında, şu kâinât‑ı muhteşemenin seyircisi ve şu mevcûdâtın lisân‑ı nâtıkı ve şu kitab‑ı âlemin mütâlaacısı ve şu müsebbih ve âbid mahlûkatın nâzırı ve ustabaşısı hükmündedir.

Evet insan, şu dünyaya bir misâfir olarak gönderilmiş. Ve insana mühim isti'dâdât ve o isti'dâdâta göre mühim vezâif tevdî' edilmiş. Hem insan – insan olmak için – kendine göre bir derece bu gayeye çalışmalıdır. Bu gayeler ise:

Evvelen: Şu kâinâtta Saltanat‑ı Rubûbiyet’ini tasdik ile, mehâsin‑i kemâlâtına nezâret etmektir.

Sâniyen: Esmâ‑i Kudsiye-i İlâhiye’nin nukùş‑u bedâyi'kârânelerini birbirine gösterip dellâllık etmektir.

Sâlisen: Künûz‑u mahfiye olan esmâ‑i Rabbâniye’nin cevherlerini mîzan‑ı idrak ile tartmak ve kıymet vermektir.

Râbian: Kalem‑i kudretin mektûbatını mütâlaa ile tefekkür etmektir.

Hâmisen: Fıtratın letâif ve müzeyyenâtını temâşâ etmekle, Fâtır’ın mârifetine ve rü'yetinin temâşâsına iştiyak göstermektir.

Sâdisen: Sâni'‑i Zülcelâl’in san'atının mu'cizeleriyle kendini tanıttırmasına ve bildirmesine mukâbil, îmân ve mârifet ile mukàbele etmektir.

Sâbian: Rahîm‑i Kerîm’in semerât‑ı rahmetinin müzeyyenâtı ile kendini teveddüd sûretinde sevdirmesine mukâbil, ona hasr‑ı muhabbet ve taabbüd ile tahabbüb etmektir.

Sâminen: Mün'im‑i Hakîki’nin maddî ve manevî ni'metleri lezâizi ile, insanı perverde etmesine mukâbil, fiil ve hâl ve kàl ile hattâ elinden gelse bütün havâssı ve letâifi ile O Mün'im‑i Hakîki’ye şükür ve hamdetmektir.

Tâsian: Celîl‑i Mutlak’ın (Celle Celâlühû) ve Cemîl‑i Mutlak’ın (Azze Cemâlühü) kâinâtın mezâhirinde ve mevcûdâtın âyinelerinde kibriyâ ve kemâlini, celâl ve cemâlini izhâr etmesine mukâbil; tekbir ve tesbih ile ve mahviyet içinde ubûdiyet ile ve hayret ve muhabbet içinde secde ile mukàbele etmektir.

Âşiren: O Rahmân’ın rahmetinin derece‑i vüs'atini ve servetinin derece‑i kesretini ve ittikan ve intizam içinde cûd‑u mutlakını göstermesine mukâbil, tahmîd ve ta'zîm içinde iftikàr ile suâl etmektir.

Hem san'atının letâif ve antikalarını sath‑ı zeminde teşhîr etmesine mukâbil, takdir ve tahsin ve istihsân ile mukàbele etmektir. Hem şu kasr‑ı kâinâtta, taklid edilmez sikkeleriyle ve O’na mahsûs hâtemleriyle ve O’na münhasır tuğrâlarıyla ve O’na hàs fermânlarıyla bütün mevcûdâta damga‑i vahdet koymasına ve âyât‑ı tevhidi nakşetmesine ve aktâr‑ı âfâkta bayrak‑ı vahdâniyetini ilân etmesine mukâbil; tasdik ile, îmân ve tevhid ile, iz'ân ve şehâdet ve ubûdiyet ile mukàbele etmektir.

İşte, bunlar gibi vücûh‑u ibâdât ve tefekkürât ile insan hakîki insan olur. Ahsen‑i takvîmde olduğunu gösterir. Yümn‑i îmân ile emânete mâlik emin bir halife‑i arz olur.

İnsan, cismâniye‑i nebâtiye ve maddiye‑i hayvaniye cihetinde; sağîr bir cüz'î, hakîr bir cüz', fakir bir mahlûk, zaîf bir hayvandır ki; mevcûdât‑ı dehhâşe-i seyyâle-i mütemevvicenin dalgaları içinde çalkanıp gidiyor. Fakat Muhabbetullâhı tazammun eden îmânın nuruyla münevver olan İslâmiyetin terbiyesiyle tekemmül eden insaniyet cihetinde, ubûdiyeti içinde bir sultan; ve cüz'iyeti içinde bir küllî; hakareti içinde makamı pek büyük ve dâire‑i nezâreti pek geniş bir nâzırdır ki; diyebilir: “Dünya hânemdir; Güneş lambamdır; bu nebâtât ve hayvanat, hattâ insanlar, şu hânemin levâzımatı ve müzeyyenâtıdır.” Eğer ubûdiyetinde tam bu kasra mâlik olsa, sultanlar ve güneşler, onun kasrının eczâ ve ahcârı hükmüne girerler.

İşte şu sırdandır ki; bazı böyle fakir bir kimse kendini, kendinden çok mertebe a'lâ olandan a'lâ görür. Nasıl ki bir adam elindeki bir âyineyi güneş ile mütele'le olan, yani parlayan bir denize mukâbil tutsa; hem deniz, hem güneş, hem dağlar âyinesinin içine girer. Eğer, aşk veya istiğrak ile bir nev'i sekri de varsa, avucundaki âyinesini, denizden daha büyük tevehhüm eder. Hem her makamın bazı zılleri bulunur. Zılli, asıl zannetse; şatahata düşer.

Şu tahkîkattan anlaşıldı ki, insanın önünde iki yol var. O yoldan birinde nefsi ve şeytanı dinleyip gitse, esfel‑i sâfilîne düşer. Diğerinde, Hak ve Kur'ân’ı dinleyip gitse, a'lâ‑yı illiyîne çıkar. Kâinâtın bir takvîm‑i zîşanı olur.

Şu âyetin hazinesinden bir cevherine temsîl ile bir işârettir.

Ey nefsini unutmuş, vazife‑i hayatını anlamamış ve hilkat‑i insanın hikmetinden gaflet etmiş ve şu masnûât‑ı müzeyyenede Sâni'‑i Hakîm’in tevdî' ettiği ve şu kitab‑ı kebîrde nakşettiği âyâtına câhil kalmış Said‑i bîçâre! Şu temsîli güzel dinle: Bu âlemin halk ve binası ve insanı içine idhal etmesi, bunun misâli şuna benzer ki:

Bir zaman bir sultan varmış. Onun çok hazineleri varmış. O hazinelerde her çeşit cevâhir bulunurmuş. Hem o sultanın gizli mühim kenzleri (hazineleri) varmış. Hem sanâyi‑i garîbede mehâreti, hem hesabsız fünûn‑u acîbeye mârifeti ve ihâtası, hem nihâyetsiz ulûm‑u bedîaya ilim ve ıttılâ'ı varmış. Her cemâl ve kemâl sâhibi, kendi cemâl ve kemâlini görüp göstermek istemesi sırrınca, o sultan dahi istedi ki bir meşher açsın; enzâr‑ı nâsta saltanatının haşmetini, servetinin şa'şaasını, san'atının hàrikalarını, mârifetinin garîbelerini izhâr edip göstersin. Tâ kendi cemâl ve kemâl‑i manevîsini iki vecihle müşâhede etsin. Biri: Bizzat nazar‑ı dekàik-âşinâsıyla baksın. Diğeri: Başkaların nazarlarıyla baksın.

İşte, bu hikmete binâen, gayet cesîm ve gayet geniş bir kasrı yapmağa başladı. O kasrı öyle şâhâne bir sûrette dâirelere ve menzillere taksim etti. Ve o menzilleri hazinelerinin envâ'‑ı murassaâtıyla tezyîn etti. Ve san'atının en latîf, en güzel eserleriyle süslendirdi. Ve fünûn‑u hikmetinin en dakîkleriyle tanzim ve ulûmunun âsâr‑ı mu'cizekârâneleriyle tersîm ve tekmîl etti.

Sonra, her taam ve ni'metlerin bütün envâ'ından en lezîzlerini câmi' sofralar kurdu. Herkese lâyık bir sofra ta'yin etti. Gayet sehàvetkârâne ve san'at‑perverâne bir sûrette, her bir lokma yüz sanâyi‑i latîfenin eseri ile vücûd bulmuş gibi musanna' bir ziyâfet‑i âmme ihzar ettirip; aktâr‑ı memleketindeki raiyetini seyre, tenezzühe, ziyâfete dâvet etti.

Sonra, bir üstad‑ı alîm ta'yin etti. Tâ kasrın sâni'ini kasrın müştemilâtıyla nâsa ta'rif etsin. Ve kasrın nakışlarının remizlerini ve san'atlarının işâretlerini ve murassaâtının manzûmelerini ve nukùşunun mevzûnelerini ve ne olduklarını ve ne cihetler ile kasrın sâhibinin kemâlâtına ve hünerlerine delâlet ettiklerini seyircilere ta'lim etsin. Hem, âdâb‑ı duhûlü ve seyri ve sultana karşı marziyâtı dâiresinde teşrîfatı ta'rif etsin.

İşte o üstad, herbir dâirede bulunan avaneleri içinde ve büyük dâirede şâkirdleri içinde durmuş. Bütün seyircilere şöyle bir tebliğâtta bulunuyor; diyor ki:

“Ey ahâli! Şu kasrın meliki, bu şeylerin izhârıyla, kendini sizlere tanıttırmak istiyor. Siz de onu tanıyınız. Hem bu tezyînâtıyla, kendini size sevdirmek istiyor. Siz dahi takdir ve istihsân ile kendinizi ona sevdiriniz. Hem şu ihsânatıyla, size muhabbetini gösteriyor. Siz dahi ona muhabbet ediniz. Hem bu in'âmlar ve ikramlarla, size şefkat ve rahmetini gösteriyor. Siz dahi ona şükür ile hürmet ediniz. Hem şu âsâr‑ı kemâlâtıyla, cemâl‑i manevîsini size göstermek istiyor. Siz de rü'yetine iştiyakınızı gösteriniz. Hem bütün gördüğünüz masnûât ve müzeyyenât üstünde birer sikke, birer hâtem, birer tuğrâ koymakla, herşey ona hàs ve kendisinin tek olduğunu ve istiklâl ve infiradını size göstermek istiyor. Siz de onu, tek ve yektâ ve misilsiz tanıyınız ve kabûl ediniz.” Daha bunlar gibi o sultana münâsib ve o makama lâyık sözleri seyircilere söyledi.

Sonra, o kasra dâhil olanlar iki gürûha ayrıldılar.

Bir Gürûh: Kendini tanımış aklı başında olanlardır. Kasır içindeki acâibe baktılar, dediler ki: “Bunda büyük bir iş var.” Ve o acâibin beyhûde olmadığını anladılar. Merak ettiler. “Acaba nedir?” dediler. Birden o üstad‑ı muallimin bahsettiğimiz nutkunu işittiler. Anladılar ki; bütün esrârın miftâhı ondadır. Ona müteveccih oldular. Dediler: “Esselâmü aleyke ya üstad! Şöyle bir kasrın, senin gibi bir muarrifi lâzım ki; seyyidimiz, sana ne bildirmiş ise, bize de bildir.” O da, onun evvelce bahsettiğimiz nutkunu onlara dedi. Onlar da dinlediler. Kabûl edip istifade ettiler. Melikin marziyâtı dâiresinde amel ettiler.

Onların şu edebli muâmeleleri melikin hoşuna gitti. Melik de, hàs ve yüksek ve tavsif edilmez diğer bir kasra onları dâvet etti. Öyle bir Cevvâd‑ı Melik’e lâyık ve öyle mutî' ve edebli misâfirlere hàs ve öyle àlî bir kasra lâyık bir tarzda onlara ikramlar etti.

İkinci Gürûh ise; kasra girdikleri vakit, nefislerine mağlûb oldukları için, et'ime‑i lezîzeden başka bir şeye iltifat etmediler. Mehâsinden gözlerini kapadılar. İrşadât ve îkazâttan kulaklarını tıkadılar. Uykuya daldılar. Bazı şeyler için ihzar edilmiş olan ve içilmeyen iksîrlerden içtiler. Sarhoş olup öyle bağırdılar ki, seyirci misâfirleri bütün tâciz ettiler. Sâhib‑i kasrın askerleri de onları tutup öyle edebsizlere lâyık olan hapislere attılar.

Ey Said! Biliyorsun ki; o melik, bu kasrı, şu mezkûr maksadlar için bina etmiştir. Şu makàsıdın husûlü ise, iki şeye mütevakkıftır:

Biri, şu gördüğümüz üstadın vücûdudur. Çünkü o üstad olmazsa, maksad beyhûde olur.

İkincisi, insanların onun sözlerini kabûl edip dinlemesidir.

Demek vücûd‑u üstad, vücûd‑u kasrın dâîsi; istimâ‑ı nâs, kasrın bekàsının sebebidir. Öyle ise denilebilir ki: “Eğer şu üstad olmasaydı, melik şu kasrı bina etmezdi. Hem o üstad‑ı mübelliğin ta'limâtını raiyet dinlemediği vakit, o kasır tahrib ve tebdil edilir.”

Ey Said‑i gâfil! Eğer şu temsîlin sırrını anladınsa, bak hakikatin yüzünü de gör. O kasır, şu âlemdir ki; sakfı, mütebessim misbâhlarla tenvir edilmiş semâ yüzüdür. Zemini, gûnâ‑gûn çiçeklerle tezyîn edilmiş zemin yüzüdür. O melik ise, ezel ve ebed sultanı olan öyle bir Zât‑ı Mukaddes’tir ki; yedi kat semâvât ve arz ve onlarda olan herşey elsine‑i mahsûsalarıyla O’nu takdis ve tesbih ediyorlar.

Hem o melik, öyle bir meliktir ki; semâvât ve arzı altı günde halkederek, Arş‑ı Rubûbiyet’inde kàim, gece ve gündüzü birbirinin arkasında döndürür. Şems ve Kamer ve nücûm emrine musahhar zîhaşmet ve zîkudret bir Zât’tır. O kasrın menâzili ise, şu onsekiz bin âlemdir ki; herbiri kendine lâyık bir tarz ile tezyîn ve tanzim edilmiş. Kasırda gördüğün sanâyi‑i garîbe ise, şu âlemdeki kudretin mu'cizeleridir. Orada gördüğün et'ime ise, rahmetinin semerât‑ı hàrikalarına işârettir. Oradaki tandır ve matbah ise, burada arz ve sath‑ı arzdır. Orada gördüğün künûz‑u mahfiye cevherleri ise, burada esmâ‑i kudsiye’ye ve cilvelerine misâldir. Oradaki nukùş ve o nukùşun rumûzları ise, burada manzûme ve mevzûne olan masnûâtın nakkàşlarının esmâsına delâletlerine misâldir.

Amma üstad ve muallim ve avaneleri ve tilmizleri ise, Seyyidimiz Muhammedüni'l‑Mustafa ve sâir enbiyâlar عَلَيْهِ وَعَلَيْهِمْ اَفْضَلُ الصَّلَوَاتِ وَالسَّلَامِve evliyâ (Radıyallahu Anhüm) hazerâtına misâldirler. Kasırdaki melikin hizmetkârları ise, melâike (Aleyhimüsselâma) işârettir. Seyir ve ziyâfete dâvet edilen misâfirler ise, cin ve insan ve insanlara hizmetkâr olan hayvanlara işârettir. O iki fırka ise; birisi, ehl‑i îmân ve kitab‑ı kâinâtın âyâtlarının müfessir‑i àlîşânı olan Kur'ân‑ı Hakîm’in tilmizleridir. Diğer fırka ise; ehl‑i küfür ve tuğyan, nefis ve şeytana tâbi ve yalnız hayat‑ı dünyeviyeyi tanıyan ve hayvan gibi belki daha aşağı ﴿صُمٌّ بُكْمٌ﴾ sağır‑dilsiz olan mağdûb ve dâllîn gürûhudur.

Birinci kafile olan süedâ ve ebrâr, zülcenâheyn olan üstadı dinlediler. O üstad, hem abddir; ubûdiyet noktasında, Cevşenü'l‑Kebîr ve emsâli ile Rabbini tavsif ve ta'rif eder. Hem resûldür; risalet noktasında, Rabbinin ahkâmını Kur'ân vâsıtasıyla tebliğ eder.

Şu fırka, resûlü dinleyip Kur'ân’a kulak vermekle kendilerini çok makàmât‑ı àliye içinde, çok vezâif‑i latîfe ile mütelebbis gördüler.

Evvelen: Saltanat‑ı Rubûbiyet’in mehâsinini temâşâger makamında, tekbir ve tesbih vazifesini edâ ettiler.

Sâniyen: Esmâ‑i kudsiye cilvelerinin bedâyi'ine dellâllık makamında, takdis ve tahmîd vazifesini îfâ ettiler.

Sâlisen: Rahmetin hazinelerindeki müdahharâtı zâhir ve bâtın hàssalarıyla tartıp fehmetmek makamında, şükür ve senâ vazifesini edâya başladılar.

Râbian: Esmâ‑i mütecelliye-i İlâhiye’nin definelerindeki cevherleri, cihâzât‑ı maneviyelerinin mîzanlarıyla tartıp bilmek makamında, tenzîh ve takdis ve medih vazifesine başladılar.

Hâmisen: Mistar‑ı kader üstünde kalem‑i kudret ile yazılan mektûbat‑ı Rabbâniye’yi mütâlaa makamında tefekkür ve istihsân vazifesine başladılar.

Sâdisen: Fıtrat ve san'atındaki latîf incelikleri ve güzellikleri temâşâ ile tenzîh makamında Fâtır‑ı Zülcelâl’lerine ve Sâni'‑i Zülcemâl’lerine muhabbet ve iştiyak vazifesine girdiler.

Sonra, Sâni'‑i Hakîm’in san'atının mu'cizeleriyle kendini tanıttırmasına karşı – hayret içinde – mârifet ile mukàbele ettiler. Dediler ki: سُبْحَانَكَ “Ey Sübhânımız!‥ Seni hakk‑ı mârifetinle nasıl tanıyabiliriz? Senin ta'rif edicilerin, bütün masnûâtındaki mu'cizelerindir.”

Sonra, rahmetinin meyvelerinin müzeyyenleriyle kendini sevdirmesine karşı, aşk ve muhabbet ile mukàbele ettiler.

Sonra, ni'metinin lezîzleriyle terahhum ve tâattufunu göstermesine karşı, şükür ve hamd ile dediler ki: سُبْحَانَكَ “Ey Sübhânımız!‥ Senin hakk‑ı şükrünü nasıl edâ ederiz?” diyerek, bütün kâinâttaki bütün ihsânatın fasîh lisân‑ı hâlleriyle ettikleri şükür ve senâlarını, hem çarşı‑yı âlemde dizilmiş ve zeminin yüzüne serpilmiş bütün ni'metlerin ilânatıyla yaptıkları hamd ve medihlerini, hem rahmet ve ni'metin semerât‑ı manzûme ve mevzûnelerinin cûd ve keremine şehâdetleriyle ettikleri şükürlerini, kendi nâmlarına enzâr‑ı mahlûkat önünde edâ ederler.

Sonra, şu kâinâtın mezâhirinde ve şu mevcûdât‑ı seyyâlenin âyinelerinde cemâl ve celâl ve kemâl‑i kibriyâsının izhârına karşı, mahviyet içinde muhabbet ve hayretle secde edip mukàbele ettiler.

Sonra, servetinin kesretini ve rahmetinin vüs'atini irâe etmesine karşı, fakr ve hâcetlerini izhâr ve suâl etmekle mukàbele ettiler.

Hem san'atının latîfelerini ve hàrikalarını ve antikalarını sergilerle meşhergâh‑ı enâmda teşhîr etmesine karşı, takdir ve istihsân ve müşâhede ve şehâdet ve işhâd ile mukàbele ettiler.

Hem kâinâtın aktârında, rubûbiyetinin saltanatını ilân etmesine karşı; tevhid, tasdik, itâat ve inkıyad ile mukàbele ettiler.

Hem izhâr‑ı Rubûbiyet’ine karşı; zaafları içinde aczlerini, hâcetleri içinde fakrlarını ilân olan ubûdiyetle mukàbele ettiler. Daha bunlar gibi çeşit çeşit çok vezâifle şu dâr‑ı dünyada vazife‑i hayatlarını edâ edip, ahsen‑i takvîm sûretini aldılar. Ve bütün mahlûkat üstünde öyle bir mertebeye çıktılar ki; yümn‑i îmân ve emânetle mücehhez emin birer halife‑i arz oldular.

Şu meydân‑ı tecrübe ve şu destgâh‑ı imtihandan sonra Rabb‑i Kerîm, onları saâdet‑i ebediyeye ve Dârü's‑selâm’a dâvet ederek onlara öyle bir sûrette ikramlar etti ki; hiç gözler görmemiş ve kulaklar işitmemiş ve kalb‑i beşere hiç hutûr etmemiş gayet parlak ikramlarla onları rahmetine mazhar etti.

Evet, ebedî ve sermedî bir cemâlin seyirci müştâkı ve âyinedâr âşıkı, elbette bâkî kalıp ebede gidecektir. İşte Hizbü'l‑Kur'ân’ın âkıbeti öyledir, inşâallâhu Teâlâ.

Amma, füccâr ve eşrâr olan gürûh ise: Şu kasr‑ı âleme girdikleri vakit, bütün delâil‑i vahdâniyet’e karşı küfür ve bütün ni'metlere karşı küfran ile mukàbele edip, bütün mevcûdâtı kıymetsizlikle kâfirâne bir itham ile tahkîr ettiler. Bütün esmâ‑i İlâhiye’nin tecelliyâtına karşı red ile mukàbele ettiklerinden, mütenâhî bir vakitte, gayr‑ı mütenâhî bir cinayet işlediler; gayr‑ı mütenâhî bir ikàba müstehak oldular.

Ey miskin Said! Âyâ zannediyor musun ki, senin vazife‑i hayatın, yalnız terbiye‑i medeniye ile güzelce muhâfaza‑i nefsine veya – ayıb olmasın – batnın hizmetlerine mi münhasırdır? Veyâhut zannediyor musun ki, makine‑i hayatında dercolunan şu letâif ve maneviyatın ve şu âzâ ve âlâtın ve şu cevârih ve cihâzâtın ve şu havâs ve hissiyatın gaye‑i yegânesi, şu hayat‑ı fâniyede nefs‑i rezîle ve deniyenin hevesât‑ı süfliyesinin tatmini için isti'mâline mi münhasırdır? Hâşâ ve kellâ!‥ Belki senin vücûdunda bunların hikmet‑i derci ve fıtratında gaye‑i idhali iki esâstır:

Biri: Cenâb‑ı Mün'im-i Hakîki (Amme Nevâlühü) bütün ni'metlerinin çeşit çeşit envâ'ını sana ihsâs etmekten ve ettirmekten ibarettir. Sen de hissedip şükür ve ibâdetini etmelisin.

İkincisi: Âleme tecellî eden esmâ‑i kudsiye’sinin bütün aksâm‑ı tecelliyâtını birer birer sana o cihâzâtla tanıttırmaktır. Sen de zevk ile tanıyıp, îmân getirmelisin ki; bu iki esâs üzerinde senin kemâlât‑ı insaniyen neşv ü nemâ bulsun.

Evet, senin hayatın ve hayatındaki cihâzâtın gayelerinin icmâli “dokuz emir”dir:

Birincisi: Vücûdunda dercolan mîzanlarla rahmetin hazinelerindeki müdahharâtı tartmaktır.

İkincisi: Fıtratındaki cihâzâtın anahtarlarıyla, esmâ‑i kudsiye’nin gizli definelerini açmaktır.

Üçüncüsü: Kardeşlerin olan diğer mevcûdâtın enzârında, esmâ‑i İlâhiye’nin garîb cilvelerinin nümûnelerini hayatınla teşhîr ve izhâr etmektir.

Dördüncüsü: Hâl ve kàlin ile, dergâh‑ı rubûbiyetinde ubûdiyeti ilân etmektir.

Beşincisi: Bir pâdişahtan çeşit çeşit nişanlar almış ve o nişanlarını takıp, pâdişahının nazarında görünmek gibi; sen de, esmâsının cilvelerinin verdikleri murassaât ile süslenmiş olduğunu bilerek, Şâhid‑i Ezelî’nin nazar‑ı şühûd ve işhâdına görünmektir.

Altıncısı: Zevi'l‑hayatların tezâhürat‑ı hayatları olan tahiyyâtlarıyla ve tesbihâtları olan rumûzât‑ı hayatlarıyla, Vâhibü'l‑Hayat’a arz‑ı ubûdiyetlerini fehmedip müşâhede ederek görüp göstermektir.

Yedincisi: Hayatına verilen ilim ve kudret ve irâdet gibi sıfât ve hâllerinden cüz'î nümûneleri mikyâs ederek, Hàlıkın sıfât‑ı mutlakasını ve şuûn‑u mukaddesesini fehmetmektir. Meselâ: Nasıl ben, cüz'î ilim ve irâde ve iktidarımla bu evi böyle muntazam yaptım ise, bu kasr‑ı âlemin bânîsi de, kasr‑ı âlemin büyüklüğü nisbetinde Kadîr ve Alîm ve Hakîm’dir.

Sekizincisi: Şu mevcûdâtın herbirinin kendine mahsûs bir lisân ile söylediği tevhid ve Rubûbiyet‑i Sâni'a dair kelimâtını fehmetmektir.

Dokuzuncusu: Acz ve fakr derecelerinin emsâliyle, kudret‑i Sâni'in ve gınâ‑yı İlâhiye’nin derecât‑ı tecelliyâtını anlamaktır. Nasıl ki açlığın dereceleri nisbetinde ve ihtiyacâtın envâ'ı mikdarınca lezzet‑i taamın envâ'‑ı derecâtı anlaşılıyor. Öyle de; gayr‑ı mütenâhî acz ve fakrın ile, Sâni'in gayr‑ı mütenâhî kudret ve gınâsının derecâtını fehmetmektir.

Hem senin gaye‑i hayatın bunlar olduğu gibi, mâhiyet‑i hayatın da şunlardır:

1. Âsâr‑ı esmâ-i İlâhiye’nin garâibinin fihristesi,

2. Şuûn ve sıfât‑ı İlâhiye’nin fehmine bir mikyâs,

3. Âfâkî âlemlere bir mîzan,

4. Âlem‑i kebîrin bir enmûzeci,

5. Kâinâtın bir haritası,

6. Şu kitab‑ı kebîrin bir fezlekesi,

7. Defâin ve künûz‑u mahfiyeyi açacak anahtarların mahzenidir. İşte mâhiyet‑i hayatın budur.

Hayatın sûreti ise şudur: Hayatın bir kelime‑i mektûbe ve hem mesmûadır. Esmâü'l‑hüsnâ’ya delâlet eder.

Hakikat‑i hayatın da budur: Tecellî‑i ehadiyet’e âyinelik etmektir. Hayatın saâdet ve kemâli ise; hayatın âyinesine temessül edene karşı, şuûr ile muhabbet ve şevk ile ibâdet etmektir.

Ey Said‑i bîçâre! Hayat böyle gâyâta müteveccih olduğu hâlde; ne akıl ve ne insaf ile hayatını hiç ender hiç hükmünde olan huzûzât‑ı nefsâniyeye sarfediyorsun? Sâir zevi'l‑hayat, hattâ nebâtât dahi, bahsettiğimiz gayelerin bazısında sana şerîktirler. Evet nar, elma ve dut gibi musanna' meyveler birer kelime‑i kudrettirler. Esmâ‑i İlâhiye’yi ilân edip okutturuyorlar. Onların hayatlarının gayeleri bu gibi emirlerdir. Yoksa bu meyvelerin sûretlerinin gayeleri olan yenilmek, gaye‑i hayatları değildir. Ancak, gaye‑i mevtleri olabilir. Yani ölümlerinin bir gayesidir. Fakat sâir zevi'l‑hayat, bütün gayelerde sana müsâvî olamaz. Çünkü câmi' âyine sendedir. Sen dahi, senden çok aşağı olanlardan daha aşağı olma. Mü'minin kıymetini ilân eden şu hadîs‑i kudsî sana kâfîdir: لَا يَسَعُن۪ي اَرْض۪ي وَلَا سَمَائ۪ي وَلٰكِنْ يَسَعُن۪ي قَلْبُ عَبْدِ الْمُؤْمِنِ

Ve hem yine bu beyte nazar et: